Chọn kiểu luống tuỳ vào nước: nơi mưa nhiều, đất thấp, đất thịt nặng thì làm luống nâng cao để thoát nước; nơi khô hạn, đất cát, gió mạnh thì làm luống trũng hoặc luống phẳng có bờ để giữ nước; vườn chật thì đưa rau ăn quả lên giàn leo để lấy thêm diện tích theo chiều đứng. Một vườn nhà thường dùng cả ba kiểu ở những góc khác nhau, chứ không chỉ một kiểu cho cả vườn.
Kích thước luống quan trọng không kém: luống rộng khoảng một mét đến một mét hai để tay với tới giữa luống từ hai bên mà không phải giẫm lên đất trồng. Dưới đây là cách nhận biết vườn mình cần kiểu nào, cách làm từng kiểu, cách dựng giàn cho từng loại dây leo và những lỗi làm luống khiến rau còi.
Đọc vườn trước khi chọn kiểu luống
Quan sát nước sau một trận mưa lớn. Đi một vòng vườn ngay sau mưa và vài giờ sau đó. Chỗ nào nước đọng quá nửa ngày là chỗ cần luống nâng cao và rãnh thoát. Chỗ nào nước rút hết trong vài phút, đất khô trắng ngay hôm sau là chỗ cần giữ nước.
Bóp thử một nắm đất ẩm. Đất kết thành cục dẻo, bóp ra vệt bóng là đất thịt nặng, giữ nước lâu, dễ úng. Đất rời rạc, chảy qua kẽ tay là đất cát, thoát nước nhanh, mau khô. Đất kết rồi vỡ vụn khi chạm nhẹ là đất tốt nhất cho rau.
Nhìn hướng nắng và hướng gió. Luống nên chạy theo hướng bắc nam để hai bên luống nhận nắng đều trong ngày; giàn cao nên đặt ở phía bắc hoặc phía tây vườn để bóng giàn không phủ lên rau thấp. Nơi gió mạnh cần hàng rào chắn trước khi dựng giàn.
Tính sức người làm vườn. Người lớn tuổi, đau lưng thì luống nâng có khung cao ngang gối giúp ngồi ghế đẩu làm cỏ, hái rau mà không phải cúi gập. Luống trũng tốn ít công làm nhưng phải cúi thấp hơn.
Xem độ dốc của mảnh đất. Đất dốc nhẹ thì luống chạy ngang dốc, theo đường đồng mức, để mỗi luống thành một bậc giữ nước và giữ đất. Luống chạy xuôi dốc biến rãnh thành mương dẫn nước mưa, cuốn lớp đất mặt và phân bón xuống chân vườn chỉ sau vài trận mưa lớn.
Luống nâng: cho vùng mưa nhiều và đất dễ úng
Luống nâng là luống đất cao hơn mặt rãnh khoảng hai mươi đến ba mươi phân, mặt rộng khoảng một mét, hai bên có rãnh thoát nước. Đây là kiểu phổ biến nhất ở đồng bằng Bắc Bộ, Nam Bộ và vùng đất thấp vì rễ rau nằm trên mực nước đọng, không bị ngạt sau mưa. Mùa mưa ở miền Nam, nhiều nhà nâng luống cao hơn nữa, có khi tới bốn mươi phân, gọi là liếp.
Cách làm đơn giản nhất là cuốc đất ở rãnh hất lên mặt luống, trộn phân hoai, rồi vỗ nhẹ hai mép cho vững. Đất sẽ tơi xốp và ấm hơn, rau ăn củ như cà rốt, củ cải lớn thẳng hơn. Nhược điểm của luống nâng là khô nhanh hơn trong mùa nắng và hai mép luống dễ sạt khi mưa lớn; phủ rơm mặt luống và trồng một hàng hành, hẹ, rau thơm sát mép giúp giữ đất.
Luống nâng có khung bằng gỗ, gạch, đá, tre hoặc tấm tôn cũ thì đẹp và bền hơn, đất không sạt, cỏ ít bò vào, dễ đặt mái che. Không nên dùng gỗ cũ đã tẩm hoá chất bảo quản hoặc lốp xe, thùng đựng hoá chất cũ làm khung luống rau ăn, vì không rõ chất gì có thể thấm vào đất. Đáy luống có khung vẫn nên thông xuống đất bên dưới để giun đất đi lên đi xuống và nước thấm qua.
Luống trũng và luống phẳng có bờ: cho vùng khô và đất cát
Ở những nơi mưa ít, nắng gió nhiều, đất cát như ven biển miền Trung, vùng khô quanh Phan Rang hay nhiều vùng Tây Nguyên trong mùa khô, luống nâng mất nước quá nhanh. Kiểu hợp hơn là luống phẳng ngang mặt đất có bờ đất nhỏ bao quanh, hoặc luống trũng thấp hơn mặt đất vài phân. Nước tưới và nước mưa đọng lại trong lòng luống, thấm dần xuống thay vì chảy đi.
Làm luống trũng bằng cách đào bớt lớp đất mặt khoảng mười đến mười lăm phân, trộn đất đó với phân chuồng hoai, phân ủ, rồi trải lại vào lòng luống sao cho mặt luống vẫn thấp hơn đường đi. Đắp đất thừa thành bờ quanh luống, nện chặt. Phủ một lớp rơm, lá khô dày lên mặt để nắng không đốt mặt đất và hạt mưa không đóng váng.
Luống trũng không hợp với mùa mưa lớn vì sẽ thành ao nhỏ. Ở vùng có mùa mưa ngắn nhưng dữ, nhiều nhà làm luống trũng cho mùa khô rồi đắp lại thành luống nâng khi vào mùa mưa; việc này tốn một buổi làm đất nhưng giữ được vườn qua cả hai mùa. Muốn đỡ công, có thể giữ cố định vài luống nâng ở chỗ cao và vài luống trũng ở chỗ khô nhất vườn.
Kích thước tham khảo cho từng kiểu luống
Các con số dưới là mức thường dùng ở vườn nhà, chỉnh theo đất và sức người.
| Kiểu luống | Mặt luống rộng | Chiều cao hoặc độ trũng | Lối đi giữa |
|---|---|---|---|
| Luống nâng thường | khoảng 1–1,2 m | cao 20–30 cm so với rãnh | 30–40 cm, rãnh thoát nước |
| Liếp mùa mưa miền Nam | khoảng 1–1,5 m | cao 30–50 cm | rãnh sâu, dẫn nước ra mương |
| Luống nâng có khung | khoảng 0,9–1,2 m | cao 30–60 cm, tuỳ sức người | 50–60 cm, đủ đẩy xe cút kít |
| Luống trũng, luống có bờ | khoảng 1–1,2 m | thấp hơn mặt đất 5–15 cm | bờ đất nện 15–20 cm |
Với luống có khung, chiều cao nên chọn theo người làm vườn chính chứ không theo loài rau: người khoẻ, quen cúi thì ba mươi phân là đủ; ông bà lớn tuổi thì cao năm đến sáu mươi phân, viền khung đủ rộng để ngồi lên khi làm cỏ. Khung càng cao càng tốn đất đổ đầy, nên phần đáy có thể lót cành khô, lá, rơm.
Chiều dài luống không quan trọng bằng chiều rộng. Luống quá dài làm người ta lười đi vòng nên hay bước ngang qua, giẫm nén đất; với vườn nhà, mỗi luống khoảng bốn đến sáu mét là vừa, có lối cắt ngang để đi tắt.
Giàn leo: lấy thêm diện tích theo chiều đứng
Bầu, bí, mướp, su su, khổ qua, đậu đũa, đậu cô ve, dưa leo, mồng tơi đều leo được. Đưa chúng lên giàn giúp quả sạch, ít thối, dễ hái và để lại mặt đất cho rau thấp. Giàn đúng kiểu với đúng loài thì một góc vườn vài mét vuông cho lượng rau ăn quả ngang một luống dài.
Giàn chữ A bằng tre, cao khoảng một mét tám đến hai mét, hợp với đậu đũa, đậu cô ve, dưa leo, khổ qua: hai hàng cọc cắm nghiêng chụm đầu, buộc một thanh ngang ở đỉnh, căng dây hoặc lưới để dây bám. Giàn ngang (giàn mái) cao ngang đầu người hợp với bầu, bí, mướp, su su vì quả nặng thõng xuống, người đi dưới hái dễ. Giàn đứng một mặt dựng sát hàng rào hợp với vườn hẹp ven tường.
Cọc tre nên chôn sâu ít nhất bốn mươi đến năm mươi phân, buộc chéo ở góc cho chắc; giàn đổ giữa mùa quả là mất cả vụ. Ở vùng có bão, giàn ngang càng rộng càng dễ bị gió lật, nên chia thành nhiều khung nhỏ và chằng dây xuống cọc neo. Dựng giàn trước khi gieo hoặc khi cây mới ra vài lá thật, đừng đợi dây bò lan rồi mới dựng.
Dưới giàn ngang, khoảng đất râm mát vào giữa trưa hợp với gừng, nghệ, lá lốt, rau má, diếp cá; dưới chân giàn chữ A có thể gieo xà lách, cải non vào đầu vụ trước khi dây đậu phủ kín. Cách xếp tầng như vậy giúp một mét vuông đất cho hai lứa rau cùng lúc.
Giữ luống tốt qua nhiều năm
Luống làm kỹ một lần dùng được rất nhiều vụ nếu không phá cấu trúc đất mỗi lần trồng. Sau khi thu hoạch, chỉ cần nhổ gốc, xới nhẹ lớp đất mặt khoảng một gang tay, rải phân ủ rồi gieo tiếp; không cần cuốc lật sâu toàn bộ luống mỗi vụ. Cuốc lật sâu liên tục làm đứt hệ ống giun đất, phơi chết vi sinh vật có ích và làm mùn bị phân huỷ nhanh hơn.
Giữ mặt luống luôn được phủ: lúc đang trồng thì phủ rơm, lá khô, cỏ cắt phơi héo không có hạt; lúc nghỉ thì gieo cây phân xanh như đậu, muồng, hoặc phủ dày rồi để yên vài tuần. Đất được che giữ ẩm tốt hơn, ít cỏ hơn và tơi dần qua từng năm. Mép luống sạt sau mưa thì vun lại ngay, đừng để rãnh bị lấp, vì rãnh lấp là luống nâng mất tác dụng.
Mỗi năm một lần, thường vào đầu mùa khô hoặc đầu vụ đông, nên bù cho mỗi luống một lớp phân ủ dày vài phân. Lớp này bù lại phần đất mặt bị rửa trôi và lượng mùn đã tiêu hao. Nếu vườn có gà, có thể quây gà vào luống vừa thu hoạch vài ngày cho gà bới cỏ, ăn sâu, rải phân, rồi rào lại trước khi gieo; nhớ để ít nhất vài tuần trước khi gieo rau ăn sống.
Những lỗi khi làm luống khiến rau còi
Đa số vườn rau chậm lớn không phải do giống hay phân mà do mặt bằng sai từ đầu:
- Luống quá rộng, phải giẫm lên đất trồng để với vào giữa, đất bị nén chặt sau vài tuần.
- Rãnh không thông ra ngoài, nước chỉ chuyển từ mặt luống xuống rãnh rồi đọng đó, rễ vẫn ngập.
- Làm luống nâng trên nền đất chai mà không xới phía dưới, rễ rau chạm lớp cứng là dừng.
- Giàn đặt ở phía đông hoặc phía nam vườn, che mất nắng sáng của các luống rau thấp.
- Để mặt luống trần không phủ gì, mưa đánh dí đất, nắng làm nứt nẻ.
- Lấy đất ở chân tường nhà cũ, gần bãi rác, ven đường đông xe để đắp luống mà không biết đất có lẫn gì.
- Làm luống đúng lúc đất còn quá ướt, cuốc xong đất đóng cục, khô lại cứng như gạch, phải mất một vụ mới tơi lại.
Đất dính cuốc, bết vào ủng là chưa nên làm; đợi một hai ngày nắng ráo cho đất se lại, bóp vỡ vụn trong tay là lúc làm đất tốt nhất.
Sửa những lỗi này thường chỉ cần một buổi cuối tuần với cuốc, xẻng và vài bó rơm, nhưng hiệu quả kéo dài nhiều năm.
Câu hỏi thường gặp
Luống nâng có khung có cần đổ đất mua về không?
Không bắt buộc. Có thể lót đáy bằng cành nhỏ, lá khô, rơm, phân chuồng hoai, rồi phủ lớp đất vườn và phân ủ lên trên. Lớp hữu cơ phía dưới hoai dần, nuôi rau nhiều vụ, nhưng cũng làm mặt luống lún dần nên mỗi năm bù thêm phân ủ.
Giàn tre dùng được bao lâu?
Tre già được ngâm nước hoặc hun khói trước khi dùng thường bền vài mùa vụ; tre non, phần chôn dưới đất mục nhanh hơn. Nên kiểm tra chân cọc mỗi đầu vụ, thay cây mục trước khi cây leo ra quả nặng.
Trồng rau trong thùng xốp, bao đất có thay được luống không?
Thay được một phần, nhất là ở sân, hiên, nơi đất xấu hoặc hay ngập. Thùng cần lỗ thoát nước, đất trộn nhiều phân ủ, và phải tưới thường xuyên hơn vì đất trong thùng khô nhanh. Thùng nhỏ hợp rau ăn lá, rau thơm hơn rau ăn củ.
Có nên lát gạch lối đi giữa các luống không?
Không cần. Lối đi phủ rơm, vỏ trấu hoặc lá khô vừa đỡ trơn vừa ủ dần thành mùn, cuối vụ cào lên bón cho luống. Lát gạch chỉ đáng làm ở lối chính, nơi đi lại hằng ngày và đẩy xe.
Một cây bí, cây bầu cần giàn rộng bao nhiêu?
Ở vườn nhà, một gốc bầu, bí, mướp khoẻ có thể phủ vài mét vuông giàn ngang. Thường hai đến bốn gốc cho một giàn khoảng mười mét vuông là đủ cho một nhà trong mùa quả; trồng dày hơn làm giàn rậm, quả nhỏ, sâu bệnh nhiều.