Phần lớn rau trong vườn nhà đều tự để giống được nếu đó là giống thụ phấn tự do (giống địa phương, giống thuần): cà chua, ớt, cà tím, đậu đũa, đậu cô ve, mướp, bầu, bí, cải, xà lách, rau dền, mồng tơi, rau muống, ngò, tía tô. Cách làm chung có năm bước: chọn vài cây mẹ khoẻ và đúng dáng, để quả hoặc bông già hẳn trên cây, lấy hạt, phơi thật khô trong bóng râm hoặc nắng nhẹ, rồi cất trong lọ kín ở chỗ mát. Trước khi gieo vụ sau thì thử nảy mầm một nắm nhỏ.
Hạt lấy từ giống lai F1 (thường là hạt mua trong gói ghi F1) thì gieo lại vẫn mọc, nhưng cây con không giống cây mẹ: cây cao cây thấp, quả to quả nhỏ, chín lệch nhau. Với gia đình, cách thực tế là để giống những rau dễ và quen, còn rau khó (cải bắp, su hào, súp lơ cần mùa lạnh dài mới ra hoa) thì vẫn mua. Bài này là bản đồ chung; các bài khác trong chuyên mục đi sâu từng nhóm hạt, cách cất qua mùa nồm, ươm cây con và nhân giống cây ăn trái.
Vì sao gia đình nên tự để một phần giống
Lý do đầu tiên là giống quen đất. Một dòng mồng tơi, cải bẹ hay ớt đã được nhà mình gieo đi gieo lại năm sáu vụ thì cây nào chịu nắng, chịu mưa, chịu đất vườn nhà sẽ sống sót và cho hạt; cây yếu tự rơi rớt. Sau vài năm, dòng giống ấy hợp với chính mảnh vườn hơn hạt mua từ một vùng khí hậu khác. Đây không phải điều kỳ diệu mà là chọn lọc chậm, ông bà ta vẫn làm theo kiểu "cây nào tốt thì để giống".
Lý do thứ hai là chủ động thời vụ. Gia đình ở xa chợ, mưa bão cắt đường, hay đơn giản là quầy hạt gần nhà hết loại mình cần đúng lúc đất vừa làm xong: có sẵn lọ hạt trong nhà thì gieo được ngay. Với vườn nhỏ, một cây cải để giống cho ra lượng hạt đủ gieo nhiều vụ, một quả bí già cho vài trăm hạt.
Lý do thứ ba là giữ được những thứ không ai bán: giống bầu quả dài của bà, giống đậu ván tím, giống cải làng có vị đắng nhẹ mà cả nhà quen. Những giống như vậy biến mất rất nhanh khi người giữ chúng thôi gieo.
Nhưng tự để giống không phải là bỏ hẳn hạt mua. Một nông trang gia đình hợp lý thường để giống được khoảng một nửa đến hai phần ba số rau trồng, phần còn lại vẫn mua hoặc xin hàng xóm. Đặt mục tiêu "tự để hết" ngay năm đầu dễ làm vườn trống vì một mẻ hạt hỏng.
Rau nào dễ, rau nào khó tự để giống
Bảng dưới chia theo độ dễ cho một gia đình mới tập để giống. "Dễ" là cây tự thụ phấn hoặc ít lai, hạt lấy nhanh; "cần cách ly" là cây hay lai với giống khác cùng loài trong vườn hoặc nhà hàng xóm; "khó" là cây cần điều kiện riêng mới ra hạt.
| Nhóm | Ví dụ | Vì sao | Gợi ý cho vườn nhà |
|---|---|---|---|
| Dễ | Cà chua, đậu đũa, đậu cô ve, xà lách, cà tím, rau dền, mồng tơi | Hoa phần lớn tự thụ phấn, ít lai giữa các giống | Bắt đầu từ nhóm này trong năm đầu |
| Trung bình | Ớt, rau muống hạt, tía tô, húng quế, ngò | Có lai một phần nhờ côn trùng, hạt nhỏ dễ rơi | Chọn cây ở giữa luống, bọc túi lưới cho bông sắp chín |
| Cần cách ly | Bí, bầu, mướp, dưa leo, các loại cải cùng họ, ngô | Côn trùng hoặc gió mang phấn từ giống khác cùng loài | Mỗi vụ chỉ để giống một giống của một loài, hoặc thụ phấn tay và buộc hoa |
| Khó | Cải bắp, su hào, súp lơ, cà rốt, hành tây | Cần mùa lạnh dài hoặc hai năm mới ra hoa | Thường mua hạt; chỉ thử nếu ở vùng lạnh và có thời gian |
Cách đọc bảng: ở cùng một vụ, hai giống bí khác nhau trong vườn (hoặc vườn bên cạnh) có thể lai nhau, nên hạt vụ sau cho quả lẫn. Quả năm nay vẫn đúng giống, chỉ có hạt bên trong mới mang tính lai. Điều này hay khiến người mới tưởng "giống bị thoái hoá".
Chọn cây mẹ: bước quyết định chất lượng giống
Chọn từ sớm, không chọn lúc cuối vụ. Cây mẹ nên được đánh dấu khi cây đang lớn, bằng một dải vải buộc gốc hoặc cọc tre cắm cạnh. Nếu chờ đến cuối vụ mới chọn, những cây tốt nhất đã bị hái quả ăn mất, chỉ còn cây sót.
Chọn nhiều cây, không chọn một. Lấy hạt từ một cây duy nhất qua nhiều vụ làm giống hẹp dần, cây con dễ yếu. Với cải, rau dền, ngò nên để ít nhất năm đến mười cây; với bí, bầu, mướp nên lấy từ hai ba quả của các cây khác nhau.
Chọn theo điều nhà mình cần. Nhà thích ớt cay thì chọn cây quả cay; nhà muốn cải lâu ra ngồng thì chọn cây ra ngồng muộn nhất, đừng chọn cây ra hoa sớm nhất chỉ vì nó có hạt trước. Chọn cây ra hoa sớm nhiều vụ liền sẽ cho dòng cải mau già.
Bỏ cây bệnh, cây lạ. Cây có lá khảm vàng xanh, quả méo, thân thối gốc thì nhổ bỏ, không để giống. Nhiều bệnh virus và nấm đi theo hạt sang vụ sau, nhất là ở đậu, cà chua, dưa.
Chăm cây mẹ như cây ăn. Cây để giống đứng trên luống lâu hơn cây ăn vài tuần đến vài tháng. Cần cọc chống đổ, tưới đều, tỉa bớt quả nhỏ để nuôi quả giống. Cây mẹ đói phân cho hạt lép.
Năm bước từ quả già đến lọ hạt
Mỗi nhóm cây có chi tiết riêng, nhưng trình tự chung giống nhau. Nắm được trình tự này thì gặp cây lạ cũng biết bắt đầu từ đâu.
- Để già trên cây. Quả khô (đậu, cải, mướp, bầu) để đến khi vỏ chuyển vàng nâu, khô giòn; quả mọng (cà chua, ớt, cà tím, dưa leo, bí) để chín quá mức ăn, có khi đến lúc vỏ nhăn hoặc ngả vàng.
- Thu đúng thời tiết. Hái vào buổi sáng khô ráo sau khi tan sương. Nếu dự báo mưa dài khi quả khô sắp chín, cắt cả cành mang vào hiên phơi tiếp, đừng để quả nứt rơi hạt xuống đất ướt.
- Tách hạt. Quả khô thì đập, vò, sàng; quả mọng thì nạo hạt, rửa sạch thịt quả. Hạt cà chua và dưa leo nên ủ trong chính nước quả một hai ngày rồi rửa (bài riêng hướng dẫn kỹ).
- Phơi khô thật sự. Trải mỏng trên nia, mẹt hoặc khay lót vải, phơi bóng râm thoáng gió hoặc nắng sớm. Tránh nắng gắt giữa trưa trên tôn, xi măng nóng vì hạt có thể chết phôi. Hạt khô đúng mức thì bẻ gãy giòn, không dẻo.
- Cất và ghi lại. Cho vào lọ thuỷ tinh hoặc hũ nhựa có nắp kín, mỗi lọ một loại, ghi tên giống, vụ, năm lên mảnh giấy để trong lọ. Cất chỗ mát, tối, khô; vùng nồm ẩm thì thêm gói hút ẩm.
Một sai lầm hay gặp là cất hạt khi còn ẩm vì sợ mưa. Hạt ẩm trong lọ kín sẽ mốc chỉ sau vài tuần, có khi tự nóng lên và chết cả mẻ. Thà phơi thêm hai ngày còn hơn cất sớm một ngày.
Giống lai F1, giống thuần và chuyện "hạt nhà để mãi không tốt"
Giống lai F1 là con lai thế hệ đầu của hai dòng bố mẹ thuần khác nhau, được tạo ra để có ưu thế lai: cây đều, khoẻ, quả đẹp. Khi gieo lại hạt lấy từ cây F1, các tính trạng phân ly ở thế hệ sau, nên cây con mỗi cây một kiểu. Có cây vẫn tốt, có cây kém hẳn. Gia đình nào kiên nhẫn có thể chọn lọc qua năm bảy vụ để ra một dòng ổn định, nhưng đó là việc dài, không nên kỳ vọng ở năm đầu.
Giống thuần, giống địa phương và giống thụ phấn tự do thì gieo lại vẫn ra cây giống cây mẹ, miễn là không bị lai với giống khác. Đây là nhóm nên giữ. Nếu chưa biết hạt mình đang có thuộc loại nào, cách đơn giản là hỏi lại người cho hạt, hoặc gieo thử một vụ rồi quan sát: cây đều như đúc thì nhiều khả năng giống ổn định.
Còn chuyện "hạt nhà để vài vụ thì xấu đi" thường có ba nguyên nhân: lấy hạt từ quá ít cây nên giống hẹp dần; giống bị lai với cây khác cùng loài; hoặc hạt mang bệnh từ vụ trước. Cả ba đều sửa được bằng cách chọn nhiều cây mẹ, cách ly đúng nhóm cần cách ly và bỏ cây bệnh từ sớm, chứ không phải giống tự "thoái hoá" theo thời gian.
Lịch để giống theo mùa ở ba miền (tham khảo)
Lịch dưới đây chỉ là khung tham khảo theo thời tiết, mỗi vùng và mỗi năm còn xê dịch. Nguyên tắc là cho cây mẹ ra hoa và chín hạt vào mùa khô hoặc ít mưa, để hạt khô trên cây mà không mốc.
| Vùng | Mùa thuận để giống | Rau hợp để giống mùa đó | Điều cần tránh |
|---|---|---|---|
| Miền Bắc | Cuối đông đến xuân (khô hanh, mát) | Cải, xà lách, ngò, cà chua vụ đông, đậu Hà Lan | Mưa phùn nồm tháng hai, tháng ba làm mốc bông cải |
| Miền Trung | Mùa khô giữa năm, trước mưa lũ | Bí, bầu, mướp, đậu đũa, ớt, rau dền | Gió Lào khô nóng làm hạt lép; lũ cuối năm cuốn mất cây mẹ |
| Tây Nguyên và Nam Bộ | Mùa khô từ cuối năm đến đầu mùa mưa | Ớt, cà, đậu, mướp, bầu, rau muống, mồng tơi | Mưa đầu mùa đến sớm khi quả đậu, mướp đang khô |
Vùng nào cũng vậy, quả khô chín vào mùa mưa dầm là khó để giống nhất. Nếu buộc phải để giống trong mùa mưa, cắt cả cành mang vào hiên phơi gió, hoặc treo dưới mái bếp như ông bà vẫn treo bắp ngô giống.
Lỗi hay gặp và an toàn với hạt giống trong nhà
Phần lớn mẻ giống hỏng không do kỹ thuật khó mà do vài sơ suất nhỏ lặp lại. Danh sách dưới tập hợp những lỗi gia đình hay mắc, kèm những điều cần giữ an toàn khi trong nhà có trẻ nhỏ và vật nuôi.
- Để hết các cây tốt nhất cho ăn, chỉ để giống cây sót cuối vụ: giống xấu dần qua mỗi năm.
- Trồng hai giống bí hoặc hai giống cải cạnh nhau rồi cùng để giống: hạt lai, vụ sau quả lẫn.
- Không ghi tên và năm: sau hai năm không ai nhớ lọ nào là cải bẹ, lọ nào là cải ngọt.
- Cất hạt chung với gạo, đậu ăn trong cùng thùng: dễ nhầm, và mọt từ thùng ăn lan sang thùng giống.
- Hạt mua có lớp bột màu (đã tẩm thuốc xử lý hạt) tuyệt đối không ăn, không cho gà ăn; cất trên cao, xa tầm tay trẻ, rửa tay sau khi gieo.
- Hạt lạc, ngô, đậu bị mốc xanh, mốc vàng thì bỏ: nấm mốc trên các hạt này có thể sinh độc tố gây hại gan; không ăn, không cho vật nuôi ăn, không gieo.
- Gói hút ẩm dùng trong lọ giống phải để nơi trẻ không với tới; trẻ hay tưởng là kẹo.
Ngoài ra, hạt để giống nên tách hẳn khỏi đồ ăn: lọ riêng, ngăn riêng, một người trong nhà phụ trách. Cách tổ chức nhỏ này giúp tránh được hầu hết những chuyện đáng tiếc.
Câu hỏi thường gặp
Một gia đình nhỏ nên để giống bao nhiêu cây mỗi loại?
Với rau ăn lá như cải, rau dền, ngò, nên để khoảng năm đến mười cây cùng một giống để giống không hẹp dần. Với rau ăn quả như cà chua, ớt, lấy hạt từ hai ba cây khác nhau là đủ dùng nhiều vụ. Với bí, bầu, mướp, hai ba quả từ các cây khác nhau cho lượng hạt dư dả.
Hạt mua ngoài chợ không ghi F1 thì có để giống được không?
Không ghi F1 chưa chắc đã là giống thuần, vì nhiều hạt bán lẻ được chia lại từ bao lớn. Cách chắc nhất là gieo một vụ, để ý độ đồng đều của cây và quả. Nếu cây đều, quả giống nhau thì để giống thử vụ sau và so lại. Nếu cây lẫn nhiều kiểu, coi như hạt lai.
Để cây làm giống có làm vườn mất chỗ trồng rau ăn không?
Có, cây mẹ chiếm luống lâu hơn vài tuần đến vài tháng. Cách xử lý là đặt cây mẹ ở mép luống, cuối hàng hoặc dưới chân giàn, và chỉ để giống vài loại mỗi vụ, xoay vòng qua các năm. Như vậy vườn vẫn có rau ăn liên tục.
Hạt tự để cất được bao lâu?
Tuỳ loại và cách cất. Hạt bí, dưa, cà chua cất khô trong lọ kín ở chỗ mát thường giữ sức nảy mầm vài năm; hạt hành, hẹ, ngò mau yếu hơn, nên gieo trong một đến hai năm. Nhà ở vùng nóng ẩm nên gieo lại và làm mới giống sau mỗi một hai năm cho chắc.
Cây mẹ bị sâu ăn lá thì còn để giống được không?
Sâu ăn lá nhẹ không ảnh hưởng nhiều đến hạt, vẫn để giống được nếu cây còn khoẻ. Điều cần tránh là cây bị bệnh virus (lá khảm, xoăn, vàng loang), thối gốc hoặc quả có đốm bệnh, vì nhiều bệnh đi theo hạt. Nếu buộc phải phun thuốc cho cây mẹ, dùng đúng nhãn và ghi lại.
Có nên để giống từ rau mua ngoài chợ không?
Được với một số loại như ớt chín, bí già, đậu khô, nhưng nên biết rằng rau chợ thường là giống lai, hái non và có thể đã qua bảo quản. Hạt lấy ra thường lép hoặc cho cây lẫn. Đó là cách thử vui, không nên dựa vào làm nguồn giống chính cho cả vườn.