Hạt giống nhà để lâu vẫn gieo được nếu còn đủ tỉ lệ nảy mầm; cách biết chắc là thử mười hoặc hai mươi hạt trên khăn ẩm trong vài ngày trước khi gieo cả luống. Tuổi thọ của hạt khác nhau nhiều theo loại: hạt bí, dưa, cà chua, cà tím cất khô mát thường giữ được nhiều năm; hạt cải, xà lách, rau dền ở mức trung bình; hạt hành, hẹ, ngò, đậu nành, lạc mau yếu, thường chỉ nên dùng trong một đến hai năm.
Những con số tuổi thọ chỉ là tham khảo trong điều kiện cất tốt. Ở nhà nóng ẩm, cất trong túi hở, hạt yếu đi nhanh hơn nhiều. Vì vậy phép thử khăn ẩm quan trọng hơn mọi bảng tra: nó cho biết chính lọ hạt của nhà mình đang thế nào. Phần dưới có bảng tham khảo, cách thử từng bước, cách đọc kết quả và cách dùng hạt yếu cho khỏi phí.
Tuổi thọ tham khảo của hạt rau thường gặp
Bảng dưới tổng hợp theo các tài liệu làm vườn phổ biến, áp dụng cho hạt đã phơi khô và cất kín ở chỗ mát. Đây là khoảng ước lượng; trong nhà nóng ẩm hoặc cất không kín, tuổi thọ thực tế có thể chỉ bằng một nửa hoặc ít hơn.
| Nhóm | Ví dụ | Tuổi thọ tham khảo (khoảng) | Gợi ý cho gia đình |
|---|---|---|---|
| Hạt bền | Bí đỏ, bí xanh, dưa leo, dưa hấu, cà chua, cà tím | Năm năm trở lên | Thử nảy mầm sau ba năm; cất lâu được |
| Hạt trung bình | Cải các loại, củ cải, xà lách, rau dền, ớt, mướp, bầu | Ba đến năm năm | Thử mỗi hai năm; làm mới khi tỉ lệ giảm |
| Hạt đậu và ngô | Đậu đũa, đậu cô ve, đậu xanh, ngô nếp | Hai đến ba năm | Chú ý mọt; thử trước mỗi vụ nếu đã qua một năm |
| Hạt mau yếu | Hành, hẹ, ngò (rau mùi), thì là, đậu nành, lạc | Một đến hai năm | Dùng trong năm, làm mới mỗi vụ nếu được |
Lạc và đậu nành mau yếu vì hạt chứa nhiều dầu, dầu dễ bị ôi hoá theo thời gian, nhất là khi nóng. Hành, hẹ có hạt nhỏ, ít chất dự trữ, phôi mau kiệt.
Hạt không chết cùng lúc vào một ngày. Tỉ lệ nảy mầm giảm dần qua các năm, và trước khi hạt không mọc nữa, cây con từ hạt yếu thường mọc chậm, cây còi. Đó là lý do nên làm mới giống trước khi tỉ lệ nảy mầm xuống quá thấp.
Thử nảy mầm bằng khăn ẩm từng bước
Dụng cụ cần: khăn giấy dày hoặc mảnh vải bông sạch, đĩa hoặc hộp nhựa có nắp, nước sạch, bút ghi. Cách này dùng được cho hầu hết hạt rau trong vườn nhà.
- Đếm đúng mười hạt (hoặc hai mươi hạt để kết quả chắc hơn) từ lọ cần thử. Lấy ngẫu nhiên, không chọn hạt đẹp nhất.
- Làm ẩm khăn giấy hoặc vải bằng nước sạch, vắt cho hết nước nhỏ giọt. Khăn ẩm như miếng bọt biển vừa vắt là vừa.
- Rải hạt cách đều trên một nửa khăn, gập nửa còn lại phủ lên. Với hạt to như đậu, bí, có thể cuộn khăn lại thành ống.
- Đặt vào hộp có nắp đậy hờ hoặc túi nilon hở miệng để giữ ẩm mà vẫn có không khí. Ghi tên hạt, ngày thử lên hộp.
- Để chỗ ấm trong nhà, tránh nắng trực tiếp. Phần lớn hạt rau nảy mầm tốt ở nhiệt độ phòng mùa ấm.
- Mỗi ngày mở ra xem một lần, phun thêm chút nước nếu khăn khô, đếm hạt đã nhú rễ trắng.
- Đếm lần cuối khi đã qua thời gian nảy mầm thường của loại hạt đó: hạt cải, đậu, dưa thường vài ngày; cà chua, ớt, ngò, hành có thể cần một đến hai tuần.
Kết quả: số hạt nảy mầm chia cho số hạt thử là tỉ lệ nảy mầm. Mười hạt nảy bảy là khoảng bảy mươi phần trăm. Hạt đã nảy mầm trong phép thử có thể gieo xuống bầu nhẹ tay, nhiều hạt vẫn sống tiếp.
Đọc kết quả: ngoài con số còn có tốc độ
Con số tỉ lệ nảy mầm chỉ là một nửa câu chuyện. Nửa còn lại là tốc độ: một lọ hạt mà phần lớn nhú rễ trong hai ba ngày đầu là hạt khoẻ; một lọ hạt cũng nảy bảy trên mười nhưng lắt nhắt kéo dài cả tuần là hạt đã yếu. Hạt yếu khi gieo ngoài luống sẽ mọc không đều, cây con chậm lớn, dễ bị nấm gây thối cổ rễ và dễ bị cỏ lấn.
Cũng để ý hình dạng mầm. Rễ trắng, mập, thẳng là dấu hiệu tốt. Rễ ngắn, nâu, cong queo, hoặc mầm chỉ nhú rồi thối là hạt đã hỏng phần nào. Nếu khăn nổi mốc trắng hoặc xanh quanh nhiều hạt sau vài ngày, đó thường là hạt chết bị nấm ăn, hoặc hạt mang nấm từ vụ trước. Khi đó cần xem lại cả lọ, có thể phải bỏ.
Ví dụ giả định: một nhà thử hai lọ cải ngọt. Lọ năm ngoái nảy chín trên mười, hầu hết trong hai ngày. Lọ ba năm trước nảy sáu trên mười, rải rác trong năm ngày. Nhà đó dùng lọ năm ngoái cho luống chính, còn lọ cũ thì gieo dày làm rau mầm và rau nhổ tỉa ăn non, không phí mà cũng không phụ thuộc vào nó.
Nếu kết quả thấp bất thường với hạt còn mới, hãy nghĩ đến nguyên nhân khác: hạt chưa chín đủ khi thu, phơi nắng quá gắt, hoặc một số hạt có giai đoạn ngủ nghỉ sau thu hoạch, cần thêm thời gian mới nảy mầm tốt. Thử lại sau vài tuần sẽ rõ.
Bên trong một hạt đang già đi
Một hạt giống gồm ba phần chính: vỏ hạt bảo vệ bên ngoài, phôi là cây con thu nhỏ, và phần dự trữ (nội nhũ hoặc hai lá mầm dày) nuôi phôi trong những ngày đầu. Khi hạt nằm trong lọ, phôi không ngủ hoàn toàn mà vẫn hô hấp rất chậm. Theo thời gian, màng tế bào trong phôi bị tổn thương dần, các chất dự trữ biến đổi, khả năng tự sửa chữa của tế bào kém đi. Đến một lúc, phôi không còn đủ sức để khởi động lại khi gặp nước.
Đó là lý do hạt già thường có các dấu hiệu theo thứ tự: trước hết là nảy mầm chậm, sau đó cây con yếu, rồi tỉ lệ nảy mầm giảm, cuối cùng là không mọc. Khi đã nhìn thấy tỉ lệ nảy mầm giảm rõ, sức sống của cả lọ thật ra đã đi xuống từ trước đó.
Hạt chứa nhiều dầu như lạc, đậu nành, vừng mau già hơn vì dầu dễ bị ôi hoá. Hạt có vỏ dày, chất dự trữ nhiều như bí, dưa thì bền hơn. Hiểu điều này giúp gia đình biết hạt nào cần gieo trước, hạt nào cất được lâu, và vì sao giữ khô mát lại kéo dài tuổi thọ: khô và mát làm chậm mọi quá trình hư hại ấy.
Điều chỉnh cách gieo theo tỉ lệ nảy mầm
Biết tỉ lệ nảy mầm rồi thì dùng nó để quyết định gieo bao nhiêu hạt, gieo ở đâu, chứ không chỉ để biết hạt tốt hay xấu.
| Tỉ lệ nảy mầm | Đánh giá | Cách gieo gợi ý |
|---|---|---|
| Từ khoảng tám trên mười trở lên | Tốt | Gieo bình thường, một hai hạt mỗi hốc với hạt to |
| Khoảng sáu đến bảy trên mười | Khá | Gieo dày hơn một chút; hạt to gieo hai ba hạt mỗi hốc rồi tỉa |
| Khoảng bốn đến năm trên mười | Yếu | Ươm vào khay hoặc bầu để chăm kỹ rồi mới trồng ra; hoặc dùng làm rau mầm |
| Dưới khoảng ba trên mười | Rất yếu | Không nên trông vào cho luống chính; ươm thử để cứu giống quý, đồng thời tìm nguồn giống khác |
Với giống quý không có nguồn thay thế, kể cả khi chỉ còn vài hạt sống, vẫn đáng ươm cẩn thận vào bầu, chăm riêng cho đến khi cây ra hoa, rồi để giống lại ngay vụ đó để làm mới cả dòng.
Cứu một lọ giống quý đã yếu
Gieo ngay, đừng để thêm. Hạt đã yếu thì mỗi tháng trôi qua lại yếu thêm. Thay vì cất tiếp chờ vụ đẹp, gieo ngay vào vụ gần nhất có thể.
Ươm trong bầu, chăm kỹ. Dùng đất ươm tơi xốp, thoát nước, gieo nông, giữ ẩm đều, đặt chỗ sáng mà không nắng gắt. Hạt yếu không đủ sức đội lớp đất dày.
Ngâm nước ấm ngắn. Với hạt vỏ dày như bí, mướp, bầu, ngâm nước ấm vài giờ giúp hạt hút nước đều. Không ngâm quá lâu, hạt yếu dễ úng thối.
Ưu tiên lấy hạt ngay vụ đó. Từ những cây sống sót, để vài cây mẹ khoẻ nhất lấy giống mới. Một vụ cứu giống là đủ làm mới cả dòng nếu chọn cây cẩn thận.
Không bón đạm nặng cho cây con. Cây con từ hạt yếu thường mềm, dễ đổ. Bón loãng, ít, và để cây quen nắng dần trước khi trồng ra luống. Mục tiêu là có vài cây mẹ khoẻ cho hạt, không phải cây to nhanh.
Hỏi hàng xóm, người trong làng. Giống địa phương thường có nhà khác cũng giữ. Đổi lấy một ít hạt mới từ nhà hàng xóm giúp cả hai nhà có thêm nguồn dự phòng.
Những ngộ nhận hay gặp về hạt giống cũ
Có nhiều lời truyền miệng về hạt giống cũ, đúng một phần nhưng dễ dẫn đến quyết định sai.
- "Hạt quá hạn in trên gói là phải bỏ": hạn in trên gói thường là mốc an toàn của nơi sản xuất, hạt cất tốt có thể còn tốt sau đó. Thử nảy mầm rồi hẵng quyết.
- "Hạt nổi khi ngâm nước là hạt chết": đúng với nhiều hạt to như đậu, bí, nhưng hạt nhỏ, nhẹ hoặc có lông như ngò, xà lách có thể nổi dù còn sống.
- "Hạt càng cũ càng ra quả nhiều": không có cơ sở; hạt cũ chỉ cho cây chậm và yếu hơn.
- "Ngâm thuốc kích thích là hạt cũ mọc lại như mới": các chất kích thích chỉ giúp phần nào, không hồi sinh được phôi đã chết; dùng thì phải đúng nhãn, không tự pha.
- "Cất trong tủ lạnh là để mãi không hỏng": tủ lạnh làm chậm chứ không dừng quá trình già đi của hạt; hạt vẫn cần được thử và làm mới.
Nguyên tắc đơn giản: không tin, không bỏ vội, thử mười hạt rồi quyết. Phép thử khăn ẩm rẻ nhất và chắc nhất trong mọi cách.
Nên ghi kết quả mỗi lần thử vào sổ vườn hoặc ngay trên túi hạt: ngày thử, số hạt nảy, nảy nhanh hay chậm. Sau vài năm, những dòng ghi ấy cho thấy loại hạt nào nhà mình cất tốt, loại nào mau yếu trong điều kiện cụ thể của căn nhà, chính xác hơn mọi bảng tham khảo.
Câu hỏi thường gặp
Thử nảy mầm bằng khăn ẩm có làm phí hạt không?
Chỉ tốn mười hoặc hai mươi hạt, thường là phần rất nhỏ của một lọ giống. Hạt đã nảy mầm trong phép thử có thể đem gieo vào bầu nếu làm nhẹ tay. So với việc gieo cả luống rồi không mọc, mất công làm đất và mất cả một mùa, phép thử này rất đáng.
Có thể thử nảy mầm bằng cách gieo thẳng vào khay đất không?
Được, nhất là với hạt to. Gieo mười hạt vào khay đất ươm, giữ ẩm và đếm số cây mọc. Cách này sát với thực tế hơn khăn ẩm nhưng chậm hơn và khó quan sát hạt nào nảy mầm mà không lên khỏi đất. Nhiều nhà dùng cả hai.
Hạt ngò thử mãi không thấy nảy mầm thì sao?
Hạt ngò thường nảy mầm chậm, có khi một đến hai tuần, vì mỗi quả ngò chứa hai hạt bên trong lớp vỏ cứng. Có thể bóp nhẹ cho quả tách đôi và ngâm nước vài giờ trước khi thử. Nếu sau hai ba tuần vẫn không nảy mầm, nhiều khả năng hạt đã hết sức sống.
Tỉ lệ nảy mầm bao nhiêu thì nên làm mới giống?
Không có con số cứng cho gia đình, nhưng khi tỉ lệ xuống khoảng một nửa và mầm mọc chậm, rời rạc, nên ưu tiên gieo ngay và để giống mới ở vụ đó. Đợi thêm vài năm thường khiến lọ giống không cứu được nữa.
Hạt mua có phủ màu thuốc có thử khăn ẩm được không?
Được, nhưng đeo găng tay khi đặt hạt, không dùng khăn và đĩa ăn uống, rửa tay kỹ sau khi làm và giữ hộp thử ngoài tầm với của trẻ nhỏ và vật nuôi. Sau khi thử, khăn và hạt không dùng nữa thì gói kín bỏ vào thùng rác, không cho gà ăn.
Thử nảy mầm vào lúc nào trong năm là hợp?
Thời điểm tốt là vài tuần trước mùa gieo chính, đủ để còn thời gian tìm giống khác nếu lọ hạt không đạt. Với hộp giống nhiều loại, có thể làm một buổi thử chung cho tất cả các lọ đã qua một năm, ghi kết quả vào sổ vườn.