Trong vườn cây ăn trái gia đình, nhiều cây tự nhân được dễ dàng: chuối và dứa tách chồi, thanh long giâm đoạn cành, ổi và chanh chiết hoặc giâm cành, đu đủ gieo hạt. Những cây như xoài, mít, nhãn, vải, sầu riêng, bưởi, cam thì gieo hạt lâu ra quả và quả thường không giống cây mẹ; gia đình nên chiết từ cây khoẻ đã biết hoặc mua cây ghép từ vườn ươm có nguồn gốc rõ, sạch bệnh.
Cây ăn trái đứng trong vườn mười, hai mươi năm, nên chọn sai cây giống tốn nhiều năm hơn chọn sai hạt rau. Phần dưới giúp phân biệt cây nào nên tự nhân, cây nào nên mua, cách làm từng loại và những bệnh nguy hiểm đi theo chồi, cành mà gia đình cần biết trước khi xin cây của hàng xóm.
Cây nào tự nhân, cây nào nên mua cây ghép
Bảng dưới là gợi ý cho vườn gia đình, không phải quy tắc tuyệt đối. Gieo hạt cây ăn trái vẫn có thể cho cây tốt, nhưng thời gian chờ và độ may rủi lớn hơn nhiều.
| Cây | Cách nhân hợp với gia đình | Thời gian chờ quả | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Chuối | Tách chồi | Khoảng một năm | Chọn chồi lá hẹp, gốc to; tránh vườn có bệnh héo |
| Dứa (thơm) | Chồi ngọn, chồi nách, chồi cuống | Một đến hai năm | Chồi nách thường ra quả sớm hơn chồi ngọn |
| Thanh long | Giâm đoạn cành | Khoảng một năm trở lên | Cần trụ leo vững |
| Ổi, chanh, tắc | Chiết cành hoặc giâm cành | Một đến hai năm | Chọn cây mẹ sai quả, quả ngon |
| Đu đủ | Gieo hạt | Dưới một năm | Lấy hạt từ quả của cây lưỡng tính |
| Xoài, mít, nhãn, vải, sầu riêng, vú sữa | Mua cây ghép hoặc chiết từ cây biết rõ | Gieo hạt rất lâu; cây ghép vài năm | Hạt thường cho cây khác mẹ |
| Bưởi, cam, quýt | Mua cây giống sạch bệnh có nguồn gốc | Vài năm | Bệnh vàng lá gân xanh lây qua cành chiết, mắt ghép từ cây bệnh |
Nguyên tắc chung: cây nào nhân bằng chồi, cành thì cây con giống hệt cây mẹ, cả cái tốt lẫn bệnh. Cây nào gieo hạt thì cây con có thể khác mẹ, trừ một số cây như đu đủ, chanh dây được gieo hạt phổ biến.
Chuối: chọn chồi lá kiếm và tránh mang bệnh
Một bụi chuối trưởng thành mọc nhiều chồi con quanh gốc. Người trồng chuối phân biệt hai loại: chồi lá kiếm (lá hẹp, nhọn như lưỡi kiếm, gốc phình to, cắm sâu, nối chắc với củ mẹ) và chồi lá rộng hay chồi nước (lá to bản sớm, gốc nhỏ, nông). Chồi lá kiếm có bộ rễ và củ khoẻ hơn, trồng ra mau lớn, cho buồng tốt; chồi nước thường yếu, lâu ra buồng.
Chồi tốt để tách thường cao khoảng ngang thắt lưng đến ngang ngực người lớn. Dùng mai hoặc thuổng sắc cắm thẳng giữa chồi và cây mẹ, cắt dứt phần nối, rồi bẩy chồi lên cùng một phần củ và rễ. Cắt bớt lá để giảm thoát nước, để chồi ráo vết cắt một hai ngày nơi râm rồi trồng.
Điểm quan trọng nhất: nhiều bệnh nguy hiểm của chuối lây qua chồi giống, như bệnh héo vàng do nấm trong đất (thân bẹ nứt, lá vàng từ lá già, bên trong thân có sọc nâu) và bệnh chùn ngọn do virus (lá non mọc túm lại, nhỏ, dựng đứng). Không xin chồi từ vườn có cây biểu hiện các triệu chứng này, không mang chồi từ vùng đang có dịch về. Nếu vườn nhà đã có bụi bệnh, chặt bỏ, không tách chồi từ bụi đó, và báo cán bộ khuyến nông hoặc nông nghiệp xã để được hướng dẫn.
Dụng cụ dùng tách chồi ở bụi nghi bệnh phải rửa sạch trước khi dùng sang bụi khác.
Dứa, thanh long, đu đủ: ba cây dễ nhân nhất
Dứa (thơm, khóm) có ba loại chồi: chồi ngọn trên đỉnh quả, chồi nách mọc từ thân giữa các lá, và chồi cuống mọc dưới gốc quả. Chồi ngọn chính là phần lá trên quả mua ở chợ, vặn ra, tỉa bớt lá gốc, để khô mặt cắt vài ngày rồi trồng cũng mọc được, nhưng ra quả chậm. Chồi nách tách từ cây đã thu quả thường to, khoẻ, ra quả sớm hơn. Trồng dứa ở chỗ đất thoát nước, không úng; lá dứa có gai, khi tách chồi nên đeo găng tay dày và mặc áo dài tay.
Thanh long nhân bằng đoạn cành dài khoảng một sải tay đến hơn, cắt từ cành già khoẻ đã cho quả, không bị đốm thối. Để vết cắt khô vài ngày nơi râm cho se mặt, rồi cắm vào đất tơi thoát nước cạnh trụ leo, buộc tựa vào trụ. Thanh long rất sợ úng, mùa mưa phải vun cao gốc. Trụ phải chắc vì cây trưởng thành rất nặng.
Đu đủ gieo hạt dễ và ra quả nhanh, thường trong năm đầu. Cây đu đủ có ba dạng: cây đực (chỉ ra hoa đực, không có quả), cây cái (quả tròn) và cây lưỡng tính (quả thuôn dài, được ưa chuộng). Lấy hạt từ quả thuôn dài của cây lưỡng tính thì phần lớn cây con là cây lưỡng tính hoặc cây cái. Gieo vài cây mỗi hốc, khi cây ra hoa thì giữ cây tốt, chặt bớt cây đực thừa.
Hạt đu đủ có lớp áo nhầy bao quanh; chà bỏ lớp này với tro hoặc cát, rửa sạch, phơi râm rồi gieo, hạt mọc đều hơn.
Chiết cành ổi, chanh trong vườn nhà
Chiết cành là cách cho cành ra rễ ngay trên cây mẹ rồi mới cắt xuống trồng. Cây chiết giữ đúng giống, ra quả sớm hơn cây gieo hạt. Với ổi, chanh, tắc, khế, cách này rất phổ biến trong vườn gia đình.
- Chọn cây mẹ sai quả, quả ngon, không sâu bệnh. Chọn cành bánh tẻ to cỡ ngón tay cái, mọc ở phía có nắng, thẳng, nhiều lá.
- Đầu mùa mưa thường thuận nhất vì cây nhiều nhựa, độ ẩm cao. Dùng dao sắc, sạch khoanh hai vòng quanh cành cách nhau khoảng một đốt ngón tay đến hai đốt, bóc sạch lớp vỏ giữa hai vòng.
- Cạo nhẹ lớp nhớt trên phần gỗ trơ ra, để vết khoanh khô một ngày hoặc vài giờ.
- Đắp bầu đất ẩm trộn rơm mục hoặc xơ dừa quanh vết khoanh, bó kín bằng nilon, buộc chặt hai đầu.
- Theo dõi sau vài tuần: thấy rễ trắng qua lớp nilon, rễ chuyển màu vàng nâu là có thể cắt.
- Cắt cành dưới bầu, tỉa bớt lá, giâm tạm trong bầu đất có che râm một thời gian cho cây quen rồi mới trồng ra vườn.
An toàn: dùng thang vững khi chiết cành cao, có người giữ thang; dao khoanh vỏ sắc nên cất xa tầm tay trẻ. Chiết ít cành trên một cây mẹ mỗi năm để cây không suy.
Với bưởi, cam, quýt, chỉ chiết từ cây biết chắc sạch bệnh. Bệnh vàng lá gân xanh lây qua cành chiết và mắt ghép lấy từ cây bệnh, nên nhiều nơi khuyên dùng cây giống sạch bệnh có nguồn gốc rõ cho nhóm cây này.
Khi nào nên mua cây ghép thay vì tự nhân
Cây ghép là cây có gốc từ một cây khoẻ (gốc ghép, thường gieo từ hạt, rễ cọc sâu) và phần ngọn từ một giống tốt (mắt ghép hoặc cành ghép). Cây ghép ra quả sớm, đúng giống, bộ rễ khoẻ hơn cây chiết vốn không có rễ cọc. Với cây lâu năm, tán to như xoài, mít, sầu riêng, nhãn, vú sữa, cây ghép đứng vững hơn trong gió bão.
Gia đình nên mua cây ghép khi: cây thuộc nhóm gieo hạt cho quả khác mẹ; cây thuộc nhóm có bệnh nguy hiểm lây qua cành (cam, quýt, bưởi); trong làng không có cây mẹ tốt để chiết; hoặc mình muốn trồng một giống mới chưa ai trồng quanh đó.
Khi mua, hỏi rõ tên giống, gốc ghép là gì, cây được nhân từ cây mẹ nào. Cây giống tốt có vết ghép liền, thân thẳng, lá xanh không đốm, bầu đất chắc không vỡ, rễ không cuộn tròn bò kín đáy bầu. Tránh cây quá to trong bầu nhỏ vì rễ đã bị bó.
Học ghép cây cũng không quá khó nếu có người trong làng làm quen tay chỉ cho. Một số gia đình tự gieo gốc ghép từ hạt rồi xin mắt ghép từ cây ngon của hàng xóm. Đây là kỹ năng có ích lâu dài cho nông trang, nhưng năm đầu nên bắt đầu bằng cây giống có sẵn để vườn kịp phủ tán.
Chăm cây con mới tách, mới chiết trong năm đầu
Chồi chuối, cành chiết, đoạn thanh long vừa trồng đều đang thiếu rễ, nên năm đầu là năm cây dễ chết nhất. Ba việc quyết định là nước, bóng râm và gió. Đất quanh gốc cần ẩm đều nhưng không úng; phủ một lớp rơm, lá khô quanh gốc giúp giữ ẩm và hạn chế cỏ. Mùa khô tưới vào sáng sớm hoặc chiều mát, tưới gốc chứ không tưới lá giữa trưa.
Cây chiết và cây con mới trồng cần che bớt nắng gắt trong vài tuần đầu, có thể cắm vài tàu lá dừa, lá chuối phía hướng nắng chiều. Cắm cọc và buộc lỏng thân vào cọc bằng dây mềm để gió không lay gốc làm đứt rễ non; dây buộc kiểm tra định kỳ để khỏi thắt vào thân.
Không bón phân đậm ngay khi vừa trồng. Đợi cây ra lá non đều, chứng tỏ rễ đã bám, mới bón ít phân ủ hoai quanh tán, cách gốc một khoảng. Ngắt bớt hoa, quả bói trong năm đầu với cây chiết để cây dồn sức nuôi rễ và tán.
Gà thả vườn hay bới gốc cây mới trồng để tìm giun, làm lộ rễ. Quây một vòng lưới hoặc phên tre quanh gốc trong mấy tháng đầu là đủ bảo vệ.
Lỗi hay gặp khi tự nhân cây ăn trái
Phần lớn lỗi khi tự nhân cây ăn trái không lộ ra ngay mà sau vài năm, khi cây đã lớn và rất khó thay.
- Gieo hạt xoài, mít, nhãn từ quả ngon mua chợ rồi chờ nhiều năm, đến khi ra quả thì không giống quả mẹ.
- Xin chồi chuối, cành bưởi từ vườn có cây bệnh: mang bệnh vào vườn nhà, có khi lan sang cả xóm.
- Chọn cây mẹ chỉ vì to, không quan tâm quả ngon hay sai quả: cây con to mà ít quả.
- Trồng cây chiết ở chỗ gió mạnh không chống cọc: cây chiết không có rễ cọc, dễ đổ.
- Trồng quá dày vì tiếc chồi, tiếc cây: vài năm sau tán chen nhau, cây nào cũng ít quả.
- Không ghi tên giống, nguồn gốc: vài năm sau không biết cây nào lấy từ đâu để nhân tiếp hay để tránh.
Một mẹo nhỏ: vẽ sơ đồ vườn trong sổ, mỗi cây ghi tên giống, nguồn, năm trồng. Khi hàng xóm xin cành, xin chồi, mình cũng biết cây nào đáng cho và cây nào nên giữ lại.
Câu hỏi thường gặp
Trồng cây ăn trái từ hạt có phải lúc nào cũng xấu không?
Không hẳn. Một số cây như đu đủ, chanh dây, mãng cầu thường được gieo hạt và vẫn cho quả tốt. Với nhiều cây khác như xoài, mít, bưởi, cây gieo hạt ra quả chậm và quả có thể khác cây mẹ, đôi khi tốt hơn nhưng thường kém hơn. Gieo hạt hợp với người thích thử, không hợp khi cần vườn ổn định.
Chiết cành bao lâu thì cắt được?
Tuỳ cây và thời tiết, thường từ khoảng một đến hai tháng hoặc lâu hơn. Ổi, chanh ra rễ tương đối nhanh trong mùa mưa ấm. Cách chắc nhất là nhìn rễ qua lớp nilon: rễ đã nhiều, chuyển từ trắng sang vàng nâu là có thể cắt.
Cây chiết có sống lâu bằng cây ghép không?
Cây chiết vẫn sống và cho quả nhiều năm, nhưng không có rễ cọc nên bám đất kém hơn cây ghép hoặc cây gieo hạt, dễ đổ trong gió bão và chịu hạn kém hơn. Với cây thấp, tán nhỏ như ổi, chanh, cây chiết rất hợp; với cây cao, tán lớn, cây ghép thường bền hơn.
Chồi chuối nhà hàng xóm cho có cần kiểm tra gì không?
Nên nhìn kỹ bụi mẹ và các cây xung quanh: lá có vàng từ lá già, thân bẹ có nứt, lá non có túm lại bất thường không. Nếu có các dấu hiệu đó thì không xin. Rửa sạch đất bám chồi, cắt bỏ rễ thối, để ráo rồi mới trồng ở góc vườn riêng theo dõi.
Ngọn dứa mua ở chợ trồng có ra quả không?
Có thể ra quả, nhưng thường chậm hơn chồi nách, khoảng hai năm hoặc hơn tuỳ điều kiện. Vặn ngọn, tỉa vài lá dưới, để khô mặt cắt vài ngày rồi trồng vào đất tơi thoát nước. Đây là cách vui để trẻ nhỏ cùng làm và theo dõi.
Có nên dùng thuốc kích rễ khi chiết cành không?
Nhiều loại cây như ổi, chanh vẫn ra rễ tốt mà không cần. Nếu dùng chế phẩm kích rễ bán sẵn, theo đúng nhãn, đeo găng tay, cất xa tầm tay trẻ. Không tự pha chế từ hoá chất không rõ nguồn gốc. Chọn đúng cành, đúng mùa quan trọng hơn chất kích rễ.