Để giống đậu đũa, cô ve, mướp, bầu, ngô nếp, lạc: để khô trên cây, phơi, chống mọt

Đậu, mướp, bầu, ngô nếp và lạc là nhóm hạt dễ để giống nhất vì hạt tự khô ngay trên cây: để quả đậu vàng khô, quả mướp và quả bầu khô vỏ, lắc nghe tiếng hạt; bắp ngô khô râu, khô lá bi; củ lạc già vỏ cứng. Hái về phơi tiếp trong vỏ cho thật khô, tách hạt chắc, rồi cất kín và chống mọt. Đậu, ngô, lạc còn cần chọn hạt mẩy, bỏ hạt mốc vì nấm mốc trên các hạt này có thể sinh độc tố.

Nhóm này cũng là nhóm ông bà ta giữ giống lâu đời nhất: bắp ngô treo gác bếp, quả bầu khô treo hiên, chum đậu trộn tro. Phần dưới đi qua từng loại, cách phân biệt chỗ nào là kinh nghiệm còn đúng, chỗ nào nên làm khác đi cho an toàn và đỡ hao hạt.

Đậu đũa, đậu cô ve, đậu ván: để quả cuối hay quả đầu?

Các loại đậu leo trong vườn nhà như đậu đũa, đậu cô ve, đậu ván phần lớn tự thụ phấn, ít lai, nên gia đình để giống rất yên tâm. Câu hỏi hay gặp là để quả đầu vụ hay cuối vụ. Kinh nghiệm nhiều nơi là đánh dấu một hai cây khoẻ nhất từ đầu, để những quả của lứa ra hoa rộ đầu tiên già trên giàn, vì cây còn khoẻ, quả nuôi hạt mẩy. Quả cuối vụ hay nhỏ, hạt lép, lại dễ gặp mưa.

Nhưng để quả đầu thì cây sẽ giảm ra quả non, tức nhà mình ăn ít đậu hơn trong lúc chờ. Cách dung hoà là chọn riêng một hai cây ở đầu giàn chỉ để giống, các cây còn lại hái ăn bình thường. Buộc một sợi dây màu vào gốc cây giống để cả nhà khỏi hái nhầm.

Quả đậu để giống được khi vỏ chuyển vàng rồi nâu, khô giòn, lắc nghe hạt kêu. Hái từng quả hoặc cắt cả chùm, phơi tiếp trên mẹt vài ngày cho quả giòn hẳn rồi bóc. Hạt đậu đũa, đậu cô ve chắc thì căng, đều màu; hạt nhăn, thủng lỗ, đổi màu thì loại.

Đậu ván tím, đậu ván trắng là cây lâu năm hơn, quả già trên giàn rất lâu. Nhiều nhà để vài quả già cuối mùa khô làm giống; hạt đậu ván to, dễ bóc, dễ phơi.

Mướp và bầu: để quả già khô vỏ trên giàn

Mướp để giống phải để già trên giàn đến khi vỏ chuyển vàng rồi nâu, khô nhẹ hẳn trong tay, lắc thấy hạt lăn lóc cóc bên trong. Đây là lúc bên trong mướp đã thành xơ, chính là xơ mướp ông bà dùng rửa bát. Hái về, cắt đầu cuống, dốc ngược và lắc cho hạt đen rơi ra. Hạt đen bóng, chắc là tốt; hạt trắng, dẹt là lép. Xơ mướp còn lại phơi khô dùng được việc nhà, một quả giống cho hai thứ.

Bầu để giống cũng vậy: chọn quả đúng dáng giống (bầu dài, bầu tròn, bầu hồ lô), để già trên giàn đến khi vỏ cứng, chuyển màu vàng nâu, cuống khô. Hái về treo nơi thoáng thêm vài tuần đến khi vỏ khô hẳn như vỏ gỗ, lắc nghe hạt kêu. Cưa hoặc khoét đầu quả lấy hạt. Vỏ bầu khô xưa vẫn được làm gáo, làm bình đựng hạt.

Bầu, mướp và bí đều thụ phấn chéo nhờ côn trùng. Hai giống mướp (mướp hương và mướp ta) trồng gần nhau có thể lai; hai giống bầu khác nhau cũng vậy. Nếu nhà muốn giữ đúng giống mướp hương thơm, vụ để giống chỉ trồng mỗi giống đó, hoặc buộc túi giấy lên hoa cái trước khi nở, thụ phấn tay bằng hoa đực cùng giống rồi buộc lại.

Quả bầu, mướp để già trên giàn dễ bị chuột khoét vỏ ăn hạt. Có thể bọc lưới thưa bên ngoài quả giống khi quả đã gần già.

Ngô nếp: chọn bắp, treo khô và nguy cơ lai với ngô ngọt

Ngô thụ phấn nhờ gió, phấn bay rất xa, nên ngô là cây khó giữ giống thuần nhất trong vườn nhà. Nếu cánh đồng gần đó có người trồng ngô lai, ngô ngọt hoặc giống khác ra cờ cùng lúc, bắp ngô nếp nhà mình có thể mang hạt lai ngay trong vụ này: một bắp trắng lẫn vài hạt vàng là dấu hiệu dễ thấy. Người trồng ngô giữ giống thường cách ly bằng khoảng cách lớn hoặc lệch thời vụ để ngô nhà ra cờ khác lúc với ngô xung quanh.

Ở quy mô gia đình, cách thực tế là trồng ngô nếp thành khối vuông vài hàng chứ không trồng một hàng dài, để phấn trong khối thụ cho nhau tốt hơn; và hỏi thăm hàng xóm định trồng giống gì, gieo lúc nào. Chọn bắp giống từ nhiều cây, không lấy từ một cây, vì ngô rất mau yếu đi khi giống hẹp.

Bắp giống để khô trên cây đến khi lá bi khô vàng, râu đen khô, hạt cứng không bấm móng tay vào được. Bẻ cả bắp, lật lá bi ngược lên, buộc thành từng chùm treo nơi thoáng như gác bếp, hiên nhà. Khói bếp giúp khô nhanh và hạn chế mọt phần nào, nhưng không thay được việc phơi đủ khô.

Khi gieo, nhiều nhà bỏ hạt ở hai đầu bắp, chỉ dùng hạt ở khúc giữa vì đều và mẩy hơn. Hạt có vết mốc xanh, mốc vàng, hạt đổi màu thì loại bỏ hẳn, không gieo, không cho vật nuôi ăn.

Lạc giống: cất cả vỏ, bóc trước khi gieo

Lạc (đậu phộng) để giống nên chọn những khóm khoẻ, nhiều quả, quả già có vỏ cứng, gân rõ, lắc thấy hạt khô kêu. Nhổ vào ngày nắng ráo, rũ đất, phơi cả khóm vài ngày rồi vặt quả, phơi tiếp đến khi vỏ khô giòn, hạt bên trong teo nhẹ, vỏ lụa bóng.

Lạc giống cất nguyên vỏ trong bao vải hoặc chum kín, chỗ khô mát. Vỏ ngoài là lớp bảo vệ tự nhiên, giúp hạt giữ sức nảy mầm lâu hơn hạt đã bóc. Chỉ bóc vỏ vài ngày trước khi gieo, chọn hạt chắc, đều, vỏ lụa nguyên.

Điểm an toàn quan trọng: lạc và ngô ẩm dễ nhiễm loại nấm mốc sinh độc tố có hại cho gan, kể cả khi chỉ thấy mốc lấm tấm. Hạt có mốc xanh vàng, vỏ lụa thâm, mùi hôi mốc thì bỏ hẳn, không ăn, không cho gà vịt ăn, không ép dầu. Phơi đủ khô và cất kín là cách phòng tốt nhất, vì khi đã mốc thì rang, luộc cũng không làm mất độc tố.

Lạc nhà để giống thường hao vì chuột. Nên cất trong thùng kín có nắp, kê cao, không để bao lạc dưới sàn kho.

Đậu xanh, đậu đen, đậu nành, đậu Hà Lan: những hạt khô khác trong vườn nhà

Ngoài đậu leo giàn, nhiều nông trang gia đình còn trồng vài luống đậu xanh, đậu đen, đậu nành để nấu chè, làm giá, làm sữa đậu. Nhóm đậu hạt này cũng tự thụ phấn, để giống dễ. Điểm khác là quả chín không đều và dễ tách vỏ: quả đậu xanh, đậu đen khi khô đen có thể tự nứt bắn hạt ra ngoài, nhất là trong nắng gắt buổi trưa. Gia đình nên hái theo đợt mỗi khi một phần quả đã đen khô, thay vì chờ cả luống chín.

Đậu nành để giống cần chú ý thời điểm: khi phần lớn lá đã vàng rụng, quả chuyển nâu, lắc nghe hạt kêu thì nhổ cả cây, phơi trên bạt rồi đập. Hạt đậu nành giống mau mất sức nảy mầm hơn nhiều hạt đậu khác, nhất là khi cất ở chỗ nóng ẩm; nhiều nhà gieo ngay trong vụ sau, không để quá lâu.

Đậu Hà Lan là cây vụ đông ở miền Bắc và vùng cao, để giống bằng những quả già khô trên giàn cuối vụ. Hạt nhăn hay hạt tròn là đặc điểm của từng giống, không phải dấu hiệu hạt hỏng.

Với cả nhóm này, phần làm giống nên chọn từ cây khoẻ, quả nhiều hạt, tách riêng ngay từ lúc thu. Đừng múc giống từ thùng đậu ăn trong bếp: đậu ăn thường đã lẫn hạt lép, hạt mọt, lại không biết từ cây nào.

Chống mọt hạt đậu, ngô: cách cũ, cách mới và giới hạn

Mọt đậu và mọt ngô là kẻ thù số một của hạt khô. Chúng đẻ trứng ngay từ ngoài đồng, nở trong kho, khoét lỗ phá phôi. Bảng dưới so sánh các cách gia đình hay dùng.

Không dùng thuốc diệt côn trùng xịt trong nhà, thuốc bảo quản nông sản hay viên xông hơi cho lọ hạt giống gia đình: các chất này rất độc, không an toàn trong nhà ở có trẻ nhỏ. Nếu hạt mua về đã tẩm thuốc thì cất riêng, xa tầm tay trẻ, không ăn và không cho vật nuôi ăn.

Kiểm tra hạt khô trước khi gieo

Trước mỗi vụ gieo, lấy lọ giống ra soát một lượt. Chỉ mất vài phút nhưng tránh được việc gieo cả luống mà không mọc.

• Đổ ra mẹt, nhặt bỏ hạt thủng lỗ, nhăn teo, đổi màu, có mạng tơ hay bột vụn (dấu hiệu mọt).
• Ngửi: hạt có mùi mốc, mùi chua thì cả lọ đã hút ẩm, nên thử nảy mầm trước khi dùng.
• Thả hạt đậu vào bát nước vài phút: hạt nổi thường là hạt bị mọt khoét rỗng hoặc lép, bỏ đi.
• Thử nảy mầm mười hạt trên khăn ẩm; nếu dưới một nửa nảy mầm thì gieo dày hơn hoặc tìm giống khác.
• Ngâm hạt đậu, ngô trong nước ấm vài giờ trước khi gieo giúp hạt mọc đều, nhưng đừng ngâm quá lâu kẻo hạt úng.

Phần hạt dư sau vụ gieo, nếu còn tốt, phơi lại một nắng nhẹ rồi cất tiếp. Hạt đã ngâm nước rồi thì không cất lại được, phải gieo hoặc bỏ.

Ghi vào sổ vườn số hạt đã gieo và số cây mọc của từng lọ. Sau hai ba vụ, sổ sẽ cho biết lọ giống nào cất tốt, lọ nào yếu nhanh, và loại hạt nào nhà mình nên làm mới thường xuyên hơn. Đây cũng là cách biết được mỗi năm cần để giống bao nhiêu quả, khỏi để thừa chiếm chỗ.

Câu hỏi thường gặp

Đậu đũa nhà để giống bao nhiêu vụ thì nên thay giống mới?

Đậu đũa tự thụ phấn nên giữ giống được nhiều vụ nếu mỗi vụ chọn cây khoẻ, quả đẹp và bỏ cây bệnh. Chỉ cần thay hoặc xin giống mới khi thấy cây yếu dần, nhiều cây bệnh hoặc quả lẫn nhiều kiểu. Việc chọn lọc đều tay quan trọng hơn số vụ.

Bắp ngô nếp giống lẫn vài hạt màu vàng thì sao?

Đó là dấu hiệu bắp đã nhận phấn từ ngô khác, thường là ngô vàng hoặc ngô ngọt gần đó. Gieo hạt từ bắp đó vụ sau sẽ cho cây và bắp lẫn. Nên chọn bắp khác không lẫn màu, và vụ sau tìm cách lệch thời vụ hoặc trồng xa ngô khác hơn.

Có nên treo bắp ngô giống trên gác bếp như ông bà không?

Treo gác bếp vẫn là cách tốt để bắp khô đều và hạn chế ẩm, nhất là ở vùng núi. Tuy vậy cần treo xa chỗ lửa trực tiếp, không quá nóng, và vẫn kiểm tra mọt định kỳ. Khi đã khô hẳn có thể tẽ hạt cho vào lọ kín để tiết kiệm chỗ.

Hạt lạc giống bị mốc nhẹ thì rửa sạch rồi gieo được không?

Không nên. Mốc trên lạc có thể là loại nấm sinh độc tố và hạt mốc cũng thường mất sức nảy mầm. Rửa không làm sạch được phần nấm đã ăn vào hạt. Bỏ hạt mốc, không ăn, không cho vật nuôi ăn, và kiểm tra lại cách phơi, cách cất của cả mẻ.

Quả mướp để giống bị ướt mưa trên giàn có hỏng không?

Mướp già vỏ cứng chịu mưa ngắn khá tốt, nhưng mưa dầm nhiều ngày có thể làm hạt bên trong nảy mầm hoặc mốc. Nếu quả đã gần khô mà mưa kéo dài, hái vào treo dưới hiên thoáng cho khô tiếp. Khi lấy hạt, bỏ hạt có mầm nhú hoặc mốc.

Trộn tro bếp vào đậu giống có an toàn không?

Tro bếp nguội, sạch, từ củi hoặc rơm không lẫn rác nhựa thì dùng được cho hạt giống theo kinh nghiệm cũ. Hạt đã trộn tro chỉ dùng làm giống, không dùng nấu ăn. Không dùng tro từ đốt rác, đốt nhựa hay gỗ sơn vì có thể chứa chất độc.