Rau ăn lá chỉ cho hạt khi được để già qua giai đoạn ăn: cây cải ra ngồng, nở hoa vàng, đậu quả dài rồi quả khô vàng; xà lách vươn cao, nở hoa nhỏ rồi thành bông lông trắng; rau dền trổ bông; ngò ra tán hoa rồi kết quả tròn. Khi phần lớn quả hoặc bông đã khô và đổi màu, cắt cả cành hoặc nhổ cả cây, phơi trên tấm bạt hoặc trong bao vải, rồi vò, đập nhẹ và sàng sảy lấy hạt.
Cái khó của nhóm này không nằm ở kỹ thuật mà ở chỗ phải nhường luống: một cây cải để giống chiếm chỗ thêm khoảng một đến hai tháng, xà lách cũng vậy. Hạt lại nhỏ, chín không đều, dễ rơi vãi. Phần dưới nói từng loại, cách chọn cây mẹ để dòng rau không mau ra ngồng, cách thu hạt khi chín lệch và cách làm sạch hạt bằng dụng cụ có sẵn trong nhà.
Chọn cây mẹ rau ăn lá: chọn cây ra ngồng muộn
Với rau ăn lá, phần mình ăn là lá non, còn phần cho hạt là ngồng hoa. Cây nào ra ngồng sớm thì lá ít, mau đắng, mau già; cây nào giữ lá lâu rồi mới ra ngồng thì cho thu hoạch dài ngày hơn. Vì vậy nguyên tắc chọn cây mẹ ngược với trực giác: đừng lấy hạt từ những cây trổ ngồng đầu tiên chỉ vì chúng sẽ có hạt sớm. Nếu cứ làm vậy vài vụ, cả dòng cải nhà mình sẽ mau ra hoa, chưa kịp ăn đã già.
Cách làm đơn giản là trong luống cải hay xà lách đang ăn, nhổ bỏ hoặc ăn trước những cây trổ ngồng sớm, chừa lại những cây vẫn còn xanh, bẹ dày, lá đẹp. Đánh dấu năm đến mười cây đó, để chúng ra hoa sau cùng. Đồng thời bỏ những cây khác dáng: lá xẻ khác thường, màu lạ, cây lùn quá. Rau ăn lá như cải lai nhau khá dễ, chọn đúng dáng giúp giống không bị pha dần.
Với rau dền và mồng tơi, chọn cây khoẻ, thân mập, lá to, không bị đốm lá. Mồng tơi có dòng thân xanh và dòng thân tím; mỗi dòng nên để riêng nếu muốn giữ đúng màu. Ngò (rau mùi) thì chọn cây không trổ bông quá sớm, lá nhiều và thơm.
Dấu hiệu hạt chín của từng loại rau ăn lá và rau gia vị
Mỗi loại rau có cách báo hạt chín khác nhau. Bảng dưới giúp nhận biết thời điểm cắt, tránh cắt quá sớm (hạt non, lép) hoặc quá muộn (quả nứt, hạt rơi hết xuống đất).
| Loại rau | Hạt nằm ở đâu | Dấu hiệu nên thu | Mẹo nhỏ |
|---|---|---|---|
| Cải ngọt, cải bẹ, cải xanh | Trong quả dài mảnh dọc ngồng | Phần lớn quả chuyển vàng rơm, lắc nghe sột soạt | Cắt cả ngồng khi quả dưới đã vàng, phơi tiếp cho quả trên chín nốt |
| Xà lách | Trong bông nhỏ, khi chín có chùm lông trắng | Bông xoè lông trắng như bồ công anh | Rung cành vào túi giấy mỗi ngày vài lần vì bông chín lần lượt |
| Rau dền | Bông dài ở ngọn và nách lá | Bông khô, vò thấy hạt đen bóng rơi ra | Bẻ cả bông, phơi trong mẹt, vò bằng tay đeo găng |
| Mồng tơi | Quả mọng tròn trên nhánh | Quả chín tím đen, mềm | Chà quả trong nước, vớt hạt, phơi khô; nước quả nhuộm tay rất đậm |
| Ngò (rau mùi) | Quả tròn nhỏ trên tán | Quả chuyển từ xanh sang nâu vàng, khô | Quả ngò chính là phần hạt gieo, không cần tách vỏ |
| Tía tô, húng quế, kinh giới | Hạt nhỏ trong đài hoa dọc bông | Bông khô nâu, hạt đen lộ trong đài | Úp bông vào túi giấy rồi đập nhẹ |
Với những rau chín lệch như xà lách, rau dền, thu theo đợt sẽ được nhiều hạt hơn chờ cả cây chín một lượt. Với cải, chờ phần lớn quả vàng rồi cắt cả ngồng là cách gọn cho gia đình.
Thu hạt cải từ ngồng đến lọ
Cải là loại rau ăn lá được để giống nhiều nhất trong vườn gia đình. Trình tự dưới đây áp dụng cho cải ngọt, cải bẹ, cải xanh, và với ít thay đổi cho cả củ cải trắng khi đã ra ngồng.
- Khi cây cải trổ ngồng, cắm cọc và buộc lỏng để ngồng không đổ khi mưa gió. Ngồng cải để giống có thể cao ngang ngực người lớn.
- Để hoa nở tự nhiên; ong, bướm sẽ đến thụ phấn. Không phun thuốc trừ sâu vào lúc hoa nở để không hại côn trùng thụ phấn.
- Khi quả ở phần dưới ngồng chuyển vàng rơm và khô, kiểm tra vài quả: bóp nhẹ thấy hạt bên trong nâu sẫm hoặc đen, cứng là gần được.
- Cắt cả ngồng vào buổi sáng khô ráo, bó thành bó nhỏ, treo ngược trong bao vải hoặc trải trên tấm bạt dưới hiên có gió. Để thêm một hai tuần cho các quả phía trên chín nốt.
- Khi quả khô giòn, cho vào bao vải, đập nhẹ hoặc giẫm nhẹ bằng chân sạch; quả nứt ra và hạt rơi xuống đáy bao.
- Đổ ra mẹt, nhặt bớt vỏ to, rồi sàng và sảy trước quạt nhỏ hoặc gió nhẹ để vỏ, bụi bay đi, hạt nặng ở lại.
- Phơi lại hạt trong bóng râm thêm một hai ngày rồi cho vào lọ kín, ghi tên giống, ngày thu.
Hạt cải nhỏ, một ngồng có thể cho lượng hạt gieo được nhiều luống. Gia đình thường thu được nhiều hơn mức mình gieo, phần dư có thể đổi với hàng xóm.
Vì sao cải nhà để giống hay bị lai và cách tránh
Phần lớn các loại cải ăn lá quen thuộc như cải ngọt, cải thìa, cải bẹ trắng, cải chíp cùng thuộc một loài và thụ phấn chéo nhờ côn trùng. Khi chúng nở hoa cùng lúc trong vườn, ong mang phấn qua lại, hạt sẽ lai. Vụ sau, luống cải mọc lên lẫn cây bẹ trắng, cây bẹ xanh, cây thân tím. Cải bẹ xanh (cải đắng, cải canh) thuộc một loài khác gần họ hàng, cũng có thể lai với nhóm trên ở mức độ nhất định.
Cách tránh ở quy mô gia đình: mỗi vụ chỉ cho một loại cải ra hoa để lấy giống; các loại cải khác thì ăn hết trước khi trổ ngồng. Nếu nhà hàng xóm sát vách cũng để cải ra hoa, có thể hỏi nhau và xoay vòng: năm nay nhà này để cải ngọt, nhà kia để cải bẹ, rồi đổi hạt cho nhau.
Củ cải trắng, cải bắp, su hào, súp lơ cũng là họ cải, có thể lai với nhau trong nhóm cùng loài. Tuy vậy cải bắp, su hào, súp lơ cần mùa lạnh đủ dài mới ra hoa, nên ở phần lớn vùng thấp nước ta, gia đình thường mua hạt các loại này thay vì tự để.
Xà lách, rau dền, mồng tơi, ngò ít lai hơn nhiều, có thể để giống vài loại cùng lúc mà không lo, chỉ cần đặt cách nhau một khoảng nhỏ và ghi nhãn rõ khi thu.
Làm sạch hạt nhỏ bằng dụng cụ trong nhà
Rổ, rây, sàng nhiều cỡ lỗ. Hạt cải, hạt dền rất nhỏ. Dùng rây bột hoặc rây canh mắt nhỏ để hạt lọt qua, giữ lại vỏ và cành vụn. Rây cỡ lớn hơn giữ lại hạt, để bụi lọt đi.
Sảy bằng gió quạt. Đặt quạt ở số nhỏ nhất, đổ hạt từ cao vừa phải xuống một khay lớn. Vỏ nhẹ bay đi, hạt rơi thẳng. Làm ngoài hiên vì bụi vỏ bay khắp nhà, người hay dị ứng bụi nên đeo khẩu trang.
Mẹt tre nghiêng. Với hạt tròn như rau dền, đổ lên mẹt hơi nghiêng rồi lắc nhẹ: hạt tròn lăn xuống trước, vỏ dẹt đứng lại. Cách này ông bà vẫn dùng khi sảy thóc.
Thau nước cho quả mọng. Mồng tơi chà trong thau nước, hạt chắc chìm, vỏ nổi. Gạn nhiều lần rồi vớt hạt ra phơi trên vải.
Không cần sạch tuyệt đối. Một ít vỏ vụn lẫn trong hạt không ảnh hưởng nảy mầm. Cố làm thật sạch dễ mất nhiều hạt hơn. Mục tiêu là đủ sạch để cất gọn và gieo đều tay.
Để giống rau ăn lá vào mùa nào ở từng miền
Hạt rau ăn lá nhỏ, quả mỏng, nên rất sợ mưa lúc chín. Chọn mùa cho cây mẹ ra hoa là quyết định quan trọng nhất, còn quan trọng hơn kỹ thuật thu. Bảng dưới là gợi ý theo thời tiết từng vùng, mỗi năm còn xê dịch theo mưa nắng thực tế.
| Vùng | Cải, củ cải trắng | Xà lách, ngò | Rau dền, mồng tơi, rau muống |
|---|---|---|---|
| Miền Bắc | Gieo vụ thu đông, để ra ngồng cuối đông, thu hạt khi trời bắt đầu hanh, tránh đợt nồm | Để ra hoa cuối đông sang xuân | Để giống cuối hè sang thu khi mưa đã thưa |
| Miền Trung | Gieo sau mùa mưa lũ, thu hạt trước khi gió Lào khô nóng | Cuối mùa mát, đầu mùa khô | Giữa mùa khô, trước khi mưa lũ đến |
| Tây Nguyên | Đầu mùa khô, tận dụng đêm mát | Đầu đến giữa mùa khô | Giữa mùa khô |
| Nam Bộ | Mùa khô, chọn giống cải chịu nóng | Mùa khô, những tháng đêm mát hơn | Mùa khô, thu xong trước mưa đầu mùa |
Một mẹo là gieo riêng một ít cây mẹ lệch lịch so với luống ăn, sao cho đúng lúc hạt chín rơi vào giữa mùa khô. Như vậy luống ăn vẫn chạy theo nhu cầu của bếp, còn luống giống chạy theo thời tiết.
Rau muống hạt để giống nên chọn khu đất cao, ít úng, cho bò bò trên đất khô hoặc leo cọc. Quả rau muống chín nâu, mỗi quả có vài hạt to, phơi khô rồi cất như hạt đậu. Rau muống trồng bằng ngọn thì không cần để hạt, chỉ cần giữ một bè ngọn sống qua mùa.
Những lỗi hay làm hỏng mẻ hạt rau ăn lá
Phần lớn mẻ hạt rau ăn lá hỏng vì thời tiết và vì thu sai lúc. Danh sách dưới là những tình huống gia đình hay gặp.
- Để cải ra hoa vào giữa mùa mưa phùn hoặc mưa dầm: bông thối, quả mốc, hạt nảy mầm ngay trên cây.
- Cắt ngồng khi quả còn xanh hết: hạt non, phơi xong teo lại, không nảy mầm.
- Để quá lâu trên cây: quả cải nứt, hạt rơi hết xuống luống, vụ sau mọc cải chen khắp nơi.
- Phơi hạt nhỏ dưới nắng gắt trên mặt sân xi măng: hạt nóng quá chết phôi.
- Để gà thả vào khu ngồng đang khô: gà mổ sạch hạt rơi và làm đổ ngồng.
- Không bỏ cây khác dáng trước khi ra hoa: hạt mang lẫn tính của cây lạ, dòng rau pha dần.
Nếu luống cải lỡ rơi hạt, có thể tận dụng: rau mọc tự nhiên ấy ăn non làm rau mầm hoặc nhổ tỉa ăn dần, coi như một vụ rau không tốn công gieo.
Câu hỏi thường gặp
Cây cải để giống mất bao lâu từ lúc ra ngồng đến lúc thu hạt?
Tuỳ giống và thời tiết, thường khoảng một đến hai tháng từ khi ngồng trổ đến lúc phần lớn quả vàng khô. Mùa mát ra hoa chậm hơn, mùa nóng nhanh hơn. Nên để ý quả dưới gốc ngồng, khi chúng vàng rơm là bắt đầu chuẩn bị thu.
Xà lách nhà trồng không chịu ra hoa thì làm sao?
Xà lách cuộn và một số giống xà lách lá dày ra hoa chậm. Có thể rạch nhẹ hình chữ thập ở đỉnh bắp cho ngồng dễ trồi lên. Một số giống xà lách cần trời ấm dần lên mới ra hoa, nên để cây mẹ ở cuối vụ khi thời tiết chuyển ấm.
Hạt ngò tự để có dùng làm gia vị được không?
Quả ngò khô chính là hạt mùi dùng làm gia vị, nên về nguyên tắc dùng được nếu sạch, không mốc và chưa trộn chất bảo quản. Tuy vậy, nên chia riêng ngay từ đầu phần làm giống và phần làm gia vị để khỏi dùng hết hạt giống.
Rau dền mọc tự nhiên quanh vườn có lấy hạt làm giống được không?
Rau dền dại và rau dền trồng là các loại khác nhau. Dền dại thường lá nhỏ, thân gai hoặc cứng, ăn được khi non nhưng không ngon bằng dền trồng. Nếu muốn giữ đúng giống dền đỏ hay dền xanh nhà mình, nên nhổ bỏ dền dại gần khu để giống.
Có nên để mồng tơi tự gieo lại không?
Mồng tơi rất dễ tự gieo, quả chín rụng xuống là năm sau mọc lại. Gia đình có thể để một góc vườn cho mồng tơi tự mọc, nhưng vẫn nên thu một lọ hạt khô làm dự phòng, vì một mùa ngập úng có thể làm thối hết hạt dưới đất.
Có cần thụ phấn tay cho cải không?
Thông thường không cần, ong và bướm trong vườn làm việc này tốt. Nếu vườn ít côn trùng, có thể dùng chổi lông mềm quét qua các hoa vào buổi sáng. Điều quan trọng hơn là không phun thuốc lúc hoa nở để bảo vệ côn trùng thụ phấn.