Có nên nuôi gà trống: tiếng gáy, trứng có phôi và chuyện giữ hoà khí với hàng xóm

Gà mái đẻ trứng bình thường mà không cần gà trống; nuôi trống chỉ cần khi nhà muốn trứng có phôi để gà mẹ ấp nở thay đàn, và khi chấp nhận được tiếng gáy từ trước rạng sáng. Một trống cho khoảng tám đến mười hai mái là đủ; hai trống trong đàn nhỏ dễ đánh nhau và làm mái trụi lông.

Gà trống còn có vài việc có ích khác: canh đàn, kêu báo khi có diều hâu, gọi mái tới chỗ có thức ăn. Nhưng nó cũng là nguồn phiền phức lớn nhất với hàng xóm sát vách, và đôi khi là mối lo với trẻ nhỏ. Bài này cân hai phía, rồi đi vào những việc giữ hoà khí: tiếng gáy, mùi, ruồi, gà sang vườn bên, và cách nói chuyện khi có phàn nàn.

Nuôi trống và không nuôi trống: so sánh cho đàn gia đình

Bảng dưới so hai lựa chọn cho một đàn khoảng mười mái ở nông trang gia đình:

Với nhà ở sâu trong làng, vườn rộng, hàng xóm cũng nuôi gà, một trống thường không phải chuyện gì. Với nhà ven đô, đất hẹp, hàng xóm sát tường là người đi làm sớm hoặc có trẻ sơ sinh, nuôi toàn mái là lựa chọn ít va chạm hơn nhiều.

Có cách nằm giữa: không nuôi trống thường xuyên, khi cần ấp thì xin hoặc đổi trứng có phôi với hàng xóm có trống, hoặc mượn trống vài tuần.

Tiếng gáy: vì sao gáy sớm và giảm được tới đâu

Gà trống gáy theo nhịp sinh học gắn với ánh sáng, và thường bắt đầu trước khi trời sáng hẳn. Trống cũng gáy khi nghe trống nhà bên gáy, khi có động, khi thấy đèn xe, đèn nhà bật lên. Không có cách nào làm một trống khoẻ mạnh không gáy.

Những gì giảm được là mức ảnh hưởng. Chuồng ngủ kín sáng, tối hẳn tới khi người nhà dậy mở cửa, thường làm trống gáy muộn hơn và nhỏ hơn so với trống ngủ trên cây ngoài sân. Che các khe sáng ở phía đông chuồng, không để đèn sân chiếu vào chuồng. Đặt chuồng xa phía nhà hàng xóm, có tường hoặc hàng cây dày ở giữa giúp tiếng vọng sang ít hơn.

Chọn trống cũng có ích: có con gáy ít, có con gáy liên tục; có giống tiếng gáy trầm ngắn, có giống tiếng gáy kéo dài. Khi giữ trống từ lứa gà mẹ tự nở, nhà có thể chọn con hiền, gáy vừa phải để giữ lại, thay vì giữ con to nhất. Hai trống trở lên thì gáy thi với nhau, ồn gấp nhiều lần một con.

Gà trống và trẻ nhỏ: phòng trước

Chọn trống hiền. Một trống hay xù cổ, lao vào người khi vào chuồng, mổ chân người cho ăn là trống không hợp nhà có trẻ nhỏ. Tính này thường không đổi khi trống lớn thêm.

Trẻ không vào chuồng một mình. Trẻ dưới khoảng sáu bảy tuổi vào khu gà có người lớn đi cùng. Nhặt trứng là việc trẻ thích, nhưng nên làm khi trống đang ở ngoài sân xa ổ.

Không trêu, không đuổi trống. Trẻ chạy đuổi gà, vẫy que trước mặt trống là cách nhanh nhất để trống coi trẻ là đối thủ. Dạy trẻ đi chậm, nói nhỏ trong khu gà.

Mùa gà mẹ dắt con. Trống thường canh đàn gắt hơn khi có gà con. Đây cũng là lúc trẻ thích vào xem gà con nhất, nên người lớn phải đi kèm.

Khi trống đã mổ trẻ. Rửa vết thương bằng nước sạch và xà phòng, sát trùng, theo dõi sưng đỏ; vết sâu hoặc gần mắt thì đi khám. Trống đã tấn công trẻ nhiều lần thì nên tách khỏi khu trẻ chơi hoặc thay con khác.

Mùi, ruồi và phân: phiền hàng xóm nhiều hơn tiếng gáy

Nhiều người nghĩ tiếng gáy là chuyện lớn nhất, nhưng phàn nàn kéo dài thường đến từ mùi và ruồi, nhất là mùa nóng ẩm. Một chuồng gà mười con dọn đều đặn gần như không có mùi xa vài bước; chuồng không dọn một tuần mùa mưa thì mùi bay sang nhà bên.

Mùi đến chủ yếu từ đệm lót ướt và phân dồn đống. Giữ đệm lót khô bằng mái che kín mưa hắt, máng nước không rỉ, rắc thêm trấu, lá khô khi thấy ẩm. Phân dưới sào đậu cào ra mỗi tuần, đưa vào đống ủ có phủ kín bằng rơm, lá hoặc đất, đặt đống ủ ở phía xa nhà hàng xóm nhất.

Ruồi giảm khi không còn chỗ đẻ trứng: phân ướt hở, phụ phẩm chua thối, máng thức ăn ướt để qua đêm. Không phun thuốc diệt ruồi tràn lan quanh chuồng gà và gần nhà người khác. Nếu có ngan, ngan sẽ bắt bớt ruồi, nhưng dọn phân vẫn là việc chính.

Một thói quen đơn giản giúp nhiều: đứng ở ranh giới nhà hàng xóm vào một buổi chiều nóng sau cơn mưa và tự ngửi. Nếu chính mình thấy mùi, nhà bên đã ngửi thấy từ lâu mà chưa nói.

Gà sang vườn hàng xóm: chuyện nhỏ thành chuyện lớn

Gà nhà bay qua tường, chui qua hàng rào sang cào nát luống rau của nhà bên là nguyên nhân mất lòng phổ biến ở nông thôn, và là chuyện mà một câu xin lỗi không đủ nếu lặp lại nhiều lần. Rau của người ta cũng là công chăm của người ta.

Cách giữ gà trong nhà: rào phần tiếp giáp vườn hàng xóm cao và kín hơn các phần khác, kín cả dưới chân; cắt lông bay một bên cánh của những mái hay bay; không để gà đói, vì gà đói đi xa hơn tìm ăn. Thả gà luân phiên trong những ô ở phía xa ranh giới thay vì ô sát tường nhà bên.

Ngược lại, gà nhà bên sang vườn mình thì nói chuyện sớm, nhẹ nhàng, đề nghị cùng làm rào ở chỗ gà hay chui. Hai nhà cùng nuôi gà còn có thể giúp nhau: đổi trứng có phôi, trông chuồng hộ khi đi vắng, báo cho nhau khi gà có biểu hiện bệnh.

Gà nhà mình lỡ phá vườn bên thì sang nói trước khi người ta phải sang tìm, đề nghị góp lại cây giống hoặc giúp gieo lại luống. Chủ động một lần giữ được hoà khí nhiều năm.

Đi vắng vài ngày: nhờ hàng xóm trông đàn gà

Nông trang gia đình nào cũng có lúc cả nhà phải đi vắng: đám cưới, đám giỗ ở quê bên kia, đưa người ốm đi viện. Đàn gà không thể tự lo quá một ngày, vì nước cạn, thức ăn hết và cửa chuồng cần người đóng mở. Đây là lúc quan hệ tốt với hàng xóm trở thành thứ quý nhất.

Để việc nhờ trông nhẹ cho người được nhờ: chuẩn bị sẵn thức ăn đã chia theo từng ngày trong thùng có nắp, máng nước đầy và dự phòng một can, ghi lại ba việc chính trên một tờ giấy dán ở cửa chuồng: giờ mở cửa, lượng cho ăn, giờ đóng cửa. Nói rõ trứng nhặt được thì người trông cứ dùng, đó vừa là lời cảm ơn, vừa giúp trứng không nằm lâu trong ổ.

Không nên nhờ người trông chuồng khi trong đàn đang có con ốm, đang cách ly gà mới hoặc vùng có dịch, vì người trông có thể mang mầm bệnh về đàn nhà họ. Khi về, mang theo chút quà quê, và nhớ sẵn sàng trông lại khi nhà bên cần. Hai nhà nuôi gà cạnh nhau mà đỡ đần nhau được thì cả hai cùng đỡ vất vả.

Khi hàng xóm phàn nàn: cách nói chuyện

Phàn nàn về gà ít khi chỉ là chuyện gà. Một cách xử lý giữ được tình làng nghĩa xóm:

1. Nghe hết điều người ta khó chịu là gì: tiếng gáy giờ nào, mùi khi nào, gà sang lúc nào. Đừng cắt ngang để giải thích.
2. Ghi nhận cụ thể: nói lại điều mình hiểu và nhận phần của mình, ví dụ "đúng là mấy hôm mưa chuồng ẩm, mùi bay sang".
3. Đưa ra một hai việc làm ngay được: dọn chuồng ngày mai, rào chỗ gà chui trong tuần này, đổi chỗ đống ủ.
4. Hẹn một thời điểm hỏi lại xem đã đỡ chưa, và thật sự hỏi lại, kể cả khi người ta không nhắc nữa.
5. Nếu là tiếng gáy mà nhà bên có người ốm, trẻ sơ sinh, người làm ca đêm, cân nhắc nghiêm túc việc không giữ trống nữa.
6. Biếu vài quả trứng đầu lứa, mời sang xem gà mẹ dắt con. Nhiều phàn nàn tự nhẹ đi khi người ta thấy mình được tôn trọng.

Ở nhiều địa phương có quy định về chăn nuôi trong khu dân cư, nhất là ở phường, thị trấn đông dân. Nhà ở ven đô nên hỏi tổ dân phố hoặc ủy ban phường xã trước khi nuôi, đừng đợi có đơn phản ánh.

Giữ trống thế nào cho khoẻ và hiền

Nếu quyết giữ một trống, chọn con từ lứa gà nhà tự nở hoặc từ đàn hàng xóm quen, đã nhìn thấy tính nết từ nhỏ. Một trống khoẻ, hợp với đàn gia đình có mào đỏ tươi, lông bóng, đi đứng vững, gọi mái tới ăn thay vì tranh ăn.

Trống nhiều năm tuổi có cựa dài, nhọn; cựa quá dài có thể làm mái bị thương khi đạp mái và nguy hiểm hơn với người. Nhiều người nuôi lâu năm mài tù đầu cựa, việc này nên nhờ người có kinh nghiệm làm để không chạm vào phần mạch máu bên trong.

Khi mái có lưng trụi lông, xước da vì bị đạp nhiều, tức là tỷ lệ trống mái đang quá cao hoặc trống quá hăng. Tách trống ra ô riêng vài tuần, hoặc tăng thêm mái. Cho trống ăn như mái, không cần riêng, nhưng để ý trống có nhường hết thức ăn cho mái mà gầy đi không, nhất là mùa thay lông. Một trống tốt hay gọi mái tới chỗ có hạt rồi đứng canh, nên đôi khi trống là con ăn sau cùng.

Trống già, ít đạp mái, trứng nở kém thì đã đến lúc thay trống mới từ lứa gà con, ghi vào sổ để biết trống nào là bố của lứa nào và tránh để trống phối với con gái của nó qua nhiều đời.

Câu hỏi thường gặp

Gà mái không có trống có đẻ trứng không?

Có. Gà mái tự rụng trứng và đẻ đều khi đến tuổi, không cần gà trống. Trứng không có trống đạp mái là trứng không phôi, ăn như trứng thường, chỉ không nở được thành gà con. Nhà chỉ cần trứng ăn có thể nuôi toàn mái.

Một con gà trống đủ cho bao nhiêu mái?

Với gà ta nuôi thả vườn, một trống thường đủ cho khoảng tám đến mười hai mái để trứng có phôi đều. Ít mái quá thì mái bị đạp nhiều, trụi lông lưng. Đàn nhỏ dưới mười mái chỉ nên có một trống.

Gà trống gáy lúc mấy giờ?

Thường bắt đầu trước khi trời sáng, có khi từ ba bốn giờ sáng, rồi gáy rải rác trong ngày. Trống gáy theo nhịp sinh học và còn gáy đáp lại trống nhà khác, khi có tiếng động hay ánh đèn. Chuồng kín sáng giúp trống gáy muộn hơn một chút nhưng không làm trống ngừng gáy.

Trứng có phôi ăn có khác trứng không phôi không?

Về dinh dưỡng và mùi vị, hầu như không khác nếu trứng được nhặt và cất đúng cách. Trứng có phôi nếu bị ủ ấm vài ngày trong ổ có gà nằm thì phôi bắt đầu phát triển, nên nhặt trứng mỗi ngày và cất chỗ mát.

Nuôi gà trong khu dân cư có bị cấm không?

Tuỳ địa phương. Một số nơi có quy định hạn chế chăn nuôi trong khu dân cư đông, nhất là ở phường nội thành. Ở nông thôn, nuôi vài chục con gà cho gia đình thường được chấp nhận nếu giữ vệ sinh, không gây ô nhiễm. Hỏi ủy ban phường xã hoặc tổ dân phố nơi mình ở là cách chắc nhất.

Gà trống hay mổ người thì có sửa được không?

Rất khó sửa hẳn một trống đã quen tấn công. Có thể giảm bằng cách không để trẻ trêu, người lớn vào chuồng bình tĩnh, không bỏ chạy khi trống lao tới. Nhà có trẻ nhỏ thì thường nên thay bằng một trống hiền hơn từ lứa gà con.