Một nhà bốn người muốn có khoảng một chục trứng mỗi tuần thì thường cần năm đến tám gà mái ta, hoặc ba đến năm mái giống đẻ nhiều; muốn đủ quanh năm thì nuôi dư ra một phần ba vì gà nghỉ đẻ khi ấp, khi thay lông và lúc trời rét. Con số chính xác tuỳ giống gà, tuổi gà và cách cho ăn, nên cách làm đúng là tính ngược từ số trứng nhà mình ăn, rồi cộng thêm phần hao hụt theo mùa.
Bài này là bài khung của mục gà vịt đàn nhỏ: tính số mái, chọn kiểu gà hợp với nông trang gia đình, đặt chuồng ở đâu trong mảnh đất, việc mỗi ngày mất bao lâu, và khi nào nên thêm vài con vịt hay ngan. Các bài sau trong mục đi sâu từng phần: chuồng chống thú, thả vườn luân phiên, thức ăn từ bếp, gà mẹ nuôi con, vịt ngan, phòng bệnh và chuyện với hàng xóm.
Tính ngược từ số trứng nhà mình ăn mỗi tuần
Bắt đầu bằng một tuần ghi chép: nhà mình dùng bao nhiêu trứng cho bữa sáng, làm bánh, chiên, kho, cho trẻ nhỏ. Sau đó chia cho sức đẻ trung bình của mỗi mái. Bảng dưới là ví dụ giả định cho một nhà bốn người, tính sức đẻ trung bình cả năm chứ không phải sức đẻ lúc cao điểm.
| Kiểu gà | Sức đẻ trung bình cả năm (ước) | Muốn 10–12 trứng/tuần | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Gà ta, gà ri thả vườn | khoảng 1,5–2,5 trứng/tuần | 6–8 mái | Đẻ theo lứa, hay đòi ấp, chịu kham khổ |
| Gà lai kiêm dụng lông màu | khoảng 3–4 trứng/tuần | 4–5 mái | Cân bằng giữa trứng, thịt và sức chịu |
| Gà giống chuyên trứng | khoảng 4–5 trứng/tuần năm đầu | 3–4 mái | Cần thức ăn đủ đạm, ít đòi ấp, giảm nhanh sau hai năm |
Con số trong bảng là khoảng ước lượng để lên kế hoạch, không phải cam kết. Gà ta đẻ một lứa mười đến mười lăm trứng rồi nằm ấp hoặc nghỉ, nên tuần thì cả rổ, tuần thì không có quả nào. Muốn đều tay hơn, nhiều nhà nuôi lẫn hai kiểu: vài mái ta để ấp nở thay đàn, vài mái đẻ nhiều để giữ nhịp trứng hằng tuần.
Cộng thêm khoảng một phần ba số mái so với con số tính ra, vì trong một năm luôn có lúc vài con nghỉ: thay lông cuối thu, rét đậm ở miền Bắc, gà mẹ đang dắt con, hoặc một con ốm phải tách riêng.
Chọn gà cho nông trang gia đình: tiêu chí khác trại nuôi
Sức chịu thời tiết vùng mình trước sức đẻ. Gà đẻ nhiều nhất thường cũng khó tính nhất về thức ăn và nhiệt độ. Nhà ở vùng rét đậm hay vùng nắng gió khô nên ưu tiên gà đã quen khí hậu địa phương, mua của hàng xóm hay trại gần nhà, hơn là mang gà từ vùng khác về.
Tính tình hiền với trẻ con. Nhà có trẻ nhỏ đi nhặt trứng thì gà mái hiền, ít mổ là điểm cộng lớn. Gà trống càng to càng cần cân nhắc; có nhà chỉ nuôi mái, việc này bàn kỹ ở bài riêng về gà trống.
Có biết ấp hay không. Gà ta, gà ri giữ bản năng ấp, nên đàn tự thay mới được mà không cần máy ấp. Gà chuyên trứng phần lớn đã mất bản năng này, muốn thay đàn phải mua gà con hoặc nhờ mái ta ấp hộ.
Tuổi lúc mang về. Gà con rẻ công nhưng phải úm vài tuần, mất bốn đến sáu tháng mới đẻ. Gà hậu bị sắp đẻ cho trứng sớm, hợp với người mới. Gà đang đẻ mua lại thường là gà người ta loại ra, nên hỏi kỹ tuổi.
Nguồn gốc có giấy tiêm phòng. Gà mua ở nơi có ghi đã tiêm những bệnh thường gặp như Newcastle (gà rù), đậu gà giúp đỡ nhiều lo lắng về sau. Gà mới về luôn cách ly riêng vài tuần trước khi nhập đàn.
Đặt chuồng gà ở đâu trong mảnh đất
Trong nông trang gia đình, chuồng gà là một mắt xích nối bếp, vườn rau và đống ủ phân. Vị trí tốt nằm giữa ba chỗ ấy: đủ gần bếp để mang phụ phẩm ra trong một chuyến, đủ gần vườn để thả gà luân phiên, và sát đống ủ để đổ đệm chuồng cũ vào ngay.
Ba khoảng cách cần giữ. Một là xa giếng nước và lu nước uống của nhà, nhiều hướng dẫn vệ sinh nông thôn khuyên tối thiểu vài chục mét, đặt chuồng ở phía thấp hơn giếng để nước mưa không cuốn phân về phía nguồn nước. Hai là không sát cửa sổ phòng ngủ nhà mình và nhà hàng xóm, vì mùi, ruồi và tiếng gà lúc sáng sớm. Ba là cách xa khu bếp ăn để gà không quen leo vào chỗ nấu nướng.
Nền chuồng nên cao hơn mặt sân, chỗ đất khô thoát nước. Hướng chuồng tránh gió lạnh mùa đông thổi thẳng vào; ở miền Bắc thường quay lưng về hướng gió mùa đông bắc, ở miền Trung chú ý gió Tây khô nóng đầu hè. Có một cây tán rộng gần chuồng là lợi lớn: gà có bóng mát buổi trưa, lá rụng thành đệm lót, và chỗ đó cũng là nơi gà tắm đất để trừ mạt.
Nhịp chăm mỗi ngày và mỗi tuần
Một đàn mười con trong nông trang gia đình không mất nhiều thời gian nếu làm đều tay. Nhịp dưới đây là cách nhiều nhà ở quê vẫn làm, gói trong khoảng nửa giờ mỗi ngày:
- Sáng sớm: mở cửa chuồng sau khi trời sáng hẳn, nhìn qua đàn xem đủ con, có con nào đứng ủ rũ, xù lông, tiêu chảy không. Thay nước uống sạch, rửa máng nếu đóng rêu.
- Sáng: rải thức ăn chính, đổ phụ phẩm bếp hôm trước đã lọc kỹ. Nhặt trứng lần đầu, để ý ổ nào có mái nằm lì không chịu ra.
- Trưa: kiểm nước thêm một lần vào mùa nắng; nhặt trứng lần hai. Gà đẻ chủ yếu buổi sáng đến đầu giờ chiều.
- Chiều trước chạng vạng: lùa gà về chuồng, đếm lại, đóng cửa chắc. Đây là việc quan trọng nhất trong ngày vì chồn, cầy, rắn đi kiếm ăn từ lúc chập tối.
- Hằng tuần: cào phân dưới sào đậu, bổ sung rơm, trấu hoặc lá khô làm đệm lót, đổ phần cũ ra đống ủ. Ghi số trứng vào sổ.
- Hằng tháng: soi kỹ chân, lông, hậu môn từng con xem có mạt, rận; kiểm lưới, cửa, khe hở quanh chuồng.
Việc ghi sổ số trứng tưởng thừa nhưng là cách nhanh nhất biết đàn có vấn đề. Số trứng tụt đột ngột trong vài ngày là dấu hiệu sớm của bệnh, của thú dữ rình quanh chuồng, hay của thức ăn thiếu, trước khi gà có biểu hiện ra ngoài.
Thức ăn: phần đàn tự kiếm và phần nhà phải lo
Gà thả vườn tự kiếm được sâu, giun, mối, hạt cỏ, rau non, nhưng phần tự kiếm ấy hiếm khi đủ cho một mái đang đẻ đều. Mỗi quả trứng lấy đi của gà một lượng đạm và canxi đáng kể; thiếu đạm thì gà đẻ thưa, thiếu canxi thì vỏ trứng mỏng, dễ vỡ, gà sinh tật mổ trứng.
Cách làm thường gặp ở nông trang gia đình là ba phần. Phần nền là thóc, ngô, tấm, cám nhà tự xay hoặc mua về. Phần xanh và phụ phẩm là rau già, vỏ bí, cơm nguội, bã đậu, chọn lọc theo hướng dẫn ở bài riêng về thức ăn từ bếp. Phần bổ sung đạm và canxi là giun, mối, ốc, vỏ trứng nướng giã nhỏ, vỏ sò hến nghiền. Gà đẻ cần chỗ có sẵn vỏ trứng hoặc sỏi canxi để tự mổ khi thiếu.
Khi đàn đẻ thưa mà không ốm, câu hỏi đầu tiên nên là: gà có ăn đủ đạm không, có đủ ánh sáng ban ngày không, nước có sạch không. Phần lớn trường hợp đàn đẻ kém ở nông trang gia đình đến từ ba chỗ đó, không phải do giống.
Khi nào thêm vịt, ngan vào nông trang
Gà là con nuôi dễ bắt đầu nhất. Vịt và ngan đáng thêm vào khi nông trang đã có vài điều kiện:
- Có ao hoặc mương nước, và chấp nhận rằng ao sẽ đục hơn khi có vịt; với ngan thì chỉ cần chậu nước đủ nhúng đầu, không bắt buộc ao.
- Vườn bị ốc sên, ốc bươu vàng phá: vịt ăn ốc rất giỏi, ngan bắt ruồi, côn trùng quanh chuồng.
- Nhà muốn có thịt ngoài trứng: ngan lớn nhanh từ cỏ và rau, ít ồn, hợp nhà ở gần hàng xóm.
- Đã quen việc chuồng gà, đã có thói quen rửa tay, tách dép, ghi sổ: vịt có thể mang virus cúm gia cầm mà trông vẫn khoẻ, nên phải giữ an toàn sinh học chặt hơn khi nuôi lẫn.
- Có chỗ chuồng riêng: vịt thải phân nhão, làm ướt nền, không nên chung ổ với gà.
Nếu chưa đủ những điều trên, giữ đàn gà nhỏ cho thật ổn trong năm đầu là lựa chọn khôn ngoan. Một đàn gà khoẻ, đẻ đều và một vườn rau xanh tốt nhờ phân gà đã là nửa vòng tuần hoàn của nông trang gia đình.
Vòng đời đàn gà trong nhà: thay đàn dần, không thay một lúc
Một đàn gà gia đình nên có nhiều lứa tuổi: vài mái tơ mới vào đẻ, vài mái đang sung, vài mái già chuyên ấp. Đàn như vậy cho trứng đều hơn đàn cùng tuổi, vì không bao giờ cả đàn cùng thay lông, cùng nghỉ đẻ một lượt.
Cách làm đơn giản là mỗi năm cho một hoặc hai mái ta ấp một lứa vào mùa thuận, thường là cuối xuân hoặc đầu thu khi trời không quá nóng, không quá rét. Gà con nở ra, trống thì nuôi làm thịt cho nhà, mái giữ lại thay những con già nhất. Với đàn toàn gà chuyên trứng không biết ấp, nhà có thể mua thêm vài con hậu bị mỗi năm, cách ly đủ ngày rồi mới cho nhập đàn.
Gà mái già vẫn có ích: ấp giỏi, dắt con khéo, biết dẫn đàn tìm chỗ nấp khi có chim săn mồi. Nhà không muốn làm thịt gà đã nuôi lâu thì có thể giữ vài con già, nhưng nên tính chỗ chuồng và thức ăn cho chúng ngay từ đầu. Riêng khi trong vùng có dịch cúm gia cầm thì không giết mổ, không bán, không cho tặng gà; làm theo hướng dẫn của thú y xã.
Những sai lầm hay gặp trong năm đầu nuôi gà
Mua quá nhiều một lúc. Ba mươi con gà mua về khi chuồng chỉ đủ chỗ cho mười con là cách nhanh nhất để có dịch bệnh, mổ nhau và hàng xóm phàn nàn. Bắt đầu nhỏ, đàn sẽ tự lớn qua những lứa ấp.
Thả rông không rào vườn rau. Gà thả tự do trong vườn rau non sẽ cào nát luống trong một buổi sáng. Thả gà phải có khu và có lịch.
Đóng cửa chuồng muộn. Phần lớn vụ mất gà vì chồn, cầy xảy ra vào chập tối hoặc rạng sáng khi cửa còn mở. Một thói quen đóng cửa đúng giờ cứu được cả đàn.
Coi nhẹ gà mới mua. Nhập ngay gà mới vào đàn cũ mà không cách ly là đường lây bệnh phổ biến nhất của đàn gia đình.
Không có kế hoạch cho gà già. Gà mái giảm đẻ rõ sau hai đến ba năm. Nhà nên quyết từ đầu: giữ lại làm mái ấp, để già tự nhiên, hay thay đàn dần, thay vì để đàn toàn gà già đẻ thưa mà chuồng vẫn chật.
Câu hỏi thường gặp
Gà mái không có gà trống có đẻ trứng không?
Có. Gà mái đến tuổi vẫn rụng trứng và đẻ đều mà không cần gà trống. Trứng không có trống đạp mái chỉ không nở thành gà con được, còn để ăn thì không khác. Nhà chỉ cần trứng ăn có thể nuôi toàn mái, đỡ tiếng gáy và đỡ gà trống mổ trẻ con.
Gà mái bao nhiêu tháng thì bắt đầu đẻ?
Thường từ khoảng bốn tháng rưỡi đến sáu tháng tuổi tuỳ giống và cách nuôi; gà ta thả vườn hay đẻ muộn hơn gà giống chuyên trứng. Gà nở vào cuối thu ở miền Bắc có thể đẻ chậm hơn vì ngày ngắn và trời rét.
Một con gà mái đẻ được mấy năm?
Gà đẻ nhiều nhất trong năm đầu đến năm thứ hai, sau đó số trứng giảm dần mỗi năm nhưng vẫn đẻ thưa thêm vài năm. Gà ta có thể sống và đẻ lứa nhỏ nhiều năm. Nhà nên tính thay dần một phần đàn mỗi năm thay vì thay cả đàn một lúc.
Chuồng cho mười con gà cần rộng bao nhiêu?
Chỗ ngủ đêm cho gà ta thường tính khoảng ba đến năm con mỗi mét vuông, kèm sào đậu và hai đến ba ổ đẻ. Nếu gà phải ở trong sân rào cả ngày thì cần sân rộng hơn nhiều, càng rộng càng ít mổ nhau. Thả vườn luân phiên giúp giảm áp lực lên sân.
Nuôi gà sau nhà có cần xin phép không?
Nuôi vài chục con gà cho gia đình ăn ở nông thôn thường không phải làm thủ tục riêng, nhưng quy định về khoảng cách chuồng trại, vệ sinh và kê khai chăn nuôi có thể khác nhau theo địa phương. Cách chắc nhất là hỏi cán bộ thú y hoặc ủy ban xã nơi mình ở, nhất là khi ở gần khu dân cư đông.
Trứng gà nhà có cần rửa trước khi cất không?
Trứng sạch thì không nên rửa trước khi cất, vì lớp màng ngoài vỏ giúp ngăn vi khuẩn. Trứng dính bẩn có thể lau khô, hoặc rửa bằng nước ấm ngay trước khi nấu. Cất trứng chỗ mát, ăn trong vài tuần, trứng đã rửa thì để tủ lạnh và dùng sớm hơn.