Tủ giống của xóm là cách vài gia đình gần nhau cùng để giống, đổi giống và giữ dự phòng cho nhau: nhà này giữ cải bẹ, nhà kia giữ bầu, nhà nọ giữ khoai môn; mỗi mùa gieo, ai thiếu gì sang xin, mùa thu hoạch mang hạt mới đến trả. Không cần tủ thật hay tổ chức gì phức tạp, chỉ cần một cuốn sổ chung, vài lọ hạt có ghi tên và một quy ước nhỏ: hạt cho đi phải là hạt khoẻ, ghi rõ nguồn, nói thật nếu không chắc.
Lợi ích lớn nhất là an toàn: một nhà mất giống vì lũ, vì chuột, vì quên, xóm vẫn còn. Lợi ích thứ hai là giữ được những giống rau địa phương đang mất dần khi người già không còn gieo. Phần dưới đi qua cách bắt đầu, cách ghi lại một giống địa phương, cách đổi giống không mang bệnh và cách chia việc để không ai phải gánh hết.
Vì sao giống rau nên được giữ ở nhiều nhà
Một lọ hạt chỉ ở một nhà là một điểm yếu. Một trận lũ, một tổ chuột, một mùa nồm quên thay gói hút ẩm, hay đơn giản là người giữ giống già yếu không gieo nữa, thế là giống mất. Nhiều giống rau ngon của làng biến mất đúng theo cách đó, không vì ai bỏ mà vì không ai để ý rằng nó chỉ còn ở một nhà.
Khi ba bốn nhà cùng giữ một giống, rủi ro chia ra. Mỗi nhà có thể để giống ở vụ khác nhau, đất khác nhau, nên dòng giống được thử qua nhiều điều kiện. Đổi qua lại theo từng năm còn giúp giống không bị hẹp dần như khi chỉ lấy hạt từ vài cây trong một vườn.
Giữ giống chung còn chia được công. Không nhà nào phải để giống đủ mọi loại rau; mỗi nhà nhận giữ vài loại mình thích và giỏi, rồi đổi cho nhau. Một xóm năm nhà, mỗi nhà giữ bốn năm loại, đã có một bộ giống đủ cho cả năm.
Giữ giống ở nhiều nhà cũng là cách truyền nghề tự nhiên. Người trẻ mới về quê học để giống ngay trên luống của người hàng xóm có kinh nghiệm: xem bà chọn ngồng cải nào, xem chú phơi bầu khô ra sao, hỏi tại sao bắp này giữ mà bắp kia bỏ. Những điều ấy khó học qua sách, nhưng chỉ cần một hai mùa đứng cạnh người làm là thấm.
Ở quy mô xóm, đây không phải việc kinh doanh. Hạt đổi hạt, hom đổi hom, ai có dư thì cho, ai mới về quê thì được xin trước. Phần dư thực sự nhiều thì góp cho chợ quê hoặc biếu người cần.
Bắt đầu một tủ giống xóm trong một mùa
Không cần đợi đủ người hay đủ giống. Ba nhà là đủ để bắt đầu, và năm đầu chỉ cần vài loại rau quen.
- Rủ vài nhà gần nhau cùng quan tâm làm vườn. Chọn một nhà làm nơi để sổ chung và vài lọ hạt dự phòng, thường là nhà có chỗ cất mát, khô.
- Mỗi nhà liệt kê các giống mình đang có và đang tự để, kể cả giống thân củ như khoai lang, rau ngót, gừng.
- Thống nhất mỗi nhà nhận giữ chính vài giống, ưu tiên giống nhà mình gieo quen tay và giống chỉ còn mình có.
- Lập sổ chung: tên giống, tên gọi địa phương, nhà giữ, năm thu, ghi chú (chịu nắng, chịu mưa, vị).
- Mỗi vụ thu hạt, nhà giữ chính gửi một phần hạt dự phòng vào lọ chung, ghi vào sổ.
- Đầu mùa gieo, các nhà gặp nhau một buổi: ai cần gì lấy, ai dư gì cho, ghi lại để mùa sau mang hạt mới trả lại.
- Cuối năm, thử nảy mầm các lọ chung đã cũ, làm mới giống nào yếu.
Nếu xóm có nhà văn hoá, tổ phụ nữ hay nhóm hưu trí sinh hoạt định kỳ, buổi đổi giống có thể gắn vào những buổi gặp ấy, không cần lập thêm gì.
Ghi lại một giống rau địa phương trước khi nó mất
Mỗi vùng đều có những giống rau mà người già nhắc đến với vẻ tiếc: một loại cải bẹ cay nồng, một giống bầu sao, mướp hương thơm, đậu ván tím, cà pháo trắng giòn, rau dền cơm, ớt bản địa nhỏ mà cay. Nhiều giống còn sống trong vườn một hai nhà mà chưa ai ghi lại. Ghi chép không đòi hỏi kiến thức khoa học, chỉ cần hỏi và viết.
Những điều nên ghi: tên gọi địa phương (có khi mỗi làng gọi một kiểu), ai giữ giống, giữ từ bao giờ, nguồn gốc theo lời kể, hình dáng cây và quả hoặc lá, mùa gieo, cách để giống người giữ đang làm, món ăn hay dùng giống đó, điểm mạnh như chịu nắng, chịu úng, ít sâu. Chụp vài tấm ảnh cây, quả, hạt (chụp cây, không cần chụp mặt người) dán kèm vào sổ.
Ví dụ giả định: một xóm ven sông ghi lại giống cải bẹ mà cụ bà trong xóm giữ hơn bốn mươi năm. Ghi chép cho biết giống này chịu được đợt nắng hanh cuối đông, lá dày, muối dưa giòn, cụ để giống bằng những cây ra ngồng muộn nhất. Năm sau, ba nhà khác nhận gieo thử, hai nhà để giống thành công. Khi cụ không còn gieo được nữa, giống vẫn ở lại trong xóm.
Giống bản địa có giá trị vì nó mang những đặc điểm thích nghi với đất và khí hậu nơi đó qua nhiều đời chọn lọc. Mất một giống là mất cả những lựa chọn ấy, không thể mua lại ở đâu.
Đổi giống mà không mang bệnh vào vườn
Chỉ cho hạt từ cây khoẻ. Nguyên tắc đầu tiên là trung thực: hạt từ cây có triệu chứng bệnh, lá khảm, quả thối thì không cho, hoặc nói rõ để người nhận quyết định. Nhiều bệnh nấm và virus đi theo hạt, theo dây, theo củ.
Giống thân củ cần kiểm tra kỹ hơn hạt. Dây khoai, hom rau ngót, củ gừng, chồi chuối mang bệnh dễ hơn hạt khô. Người nhận nên trồng giống mới ở một góc riêng của vườn một mùa để theo dõi, chưa trồng lẫn với giống cũ.
Rửa sạch đất bám. Đất bám củ, bám rễ có thể mang tuyến trùng, nấm, hạt cỏ dại lạ. Rũ và rửa sạch đất trước khi trao đổi, nhất là giữa hai vùng xa nhau.
Không mang giống từ vùng đang có dịch. Khi nghe nói một vùng đang có bệnh lạ trên chuối, cam quýt hay khoai, tạm dừng nhận giống từ vùng đó. Mang giống qua tỉnh hay ra nước ngoài còn có quy định kiểm dịch thực vật, nên hỏi cơ quan nông nghiệp địa phương trước.
Ghi nguồn và theo dõi. Ghi vào sổ giống nào từ nhà nào, năm nào. Nếu sau đó xuất hiện bệnh, cả xóm biết lần ngược để báo cho các nhà khác cùng giống.
Phân công giữ giống trong một xóm năm nhà (ví dụ giả định)
Bảng dưới là ví dụ giả định về cách năm gia đình chia nhau giữ giống. Mỗi nhà chọn theo sở thích, đất vườn và kinh nghiệm của mình; nhà mới tham gia nhận những giống dễ trước.
| Nhà | Giống giữ chính | Vì sao nhà này giữ | Dự phòng ở |
|---|---|---|---|
| Nhà thứ nhất | Cải bẹ địa phương, cải ngọt | Vườn thoáng, có ông bà quen để cải | Nhà thứ ba |
| Nhà thứ hai | Bầu sao, mướp hương, bí đỏ | Có giàn rộng, đất cao ráo | Nhà thứ tư |
| Nhà thứ ba | Cà pháo, ớt bản địa, cà chua quả nhỏ | Thích làm dưa cà, quen chọn quả giống | Nhà thứ nhất |
| Nhà thứ tư | Khoai lang, khoai môn, gừng, sả | Có mảnh đất rộng giữ luống giống | Nhà thứ năm |
| Nhà thứ năm | Đậu đũa, đậu ván tím, rau dền, mồng tơi | Mới về quê, bắt đầu từ giống dễ | Nhà thứ hai |
Điều đáng chú ý là mỗi giống đều có ít nhất hai nhà giữ. Nhà giữ chính chịu trách nhiệm chọn cây mẹ, nhà dự phòng chỉ cần giữ một lọ hạt hoặc vài cây sống. Phân công như vậy nhẹ cho từng nhà mà vẫn an toàn cho cả xóm.
Khi thiên tai cuốn mất vườn: tủ giống giúp làm lại
Lũ quét, ngập kéo dài hay bão lớn có thể xoá sạch một khu vườn trong một đêm, cả luống giống, cả lọ hạt cất trong nhà. Lúc ấy, giống rau lại là thứ nhà nông cần sớm nhất: nước rút là gieo, vài tuần là có rau ăn, đỡ phụ thuộc vào hàng cứu trợ.
Tủ giống xóm có ích nhất đúng vào những lúc này nếu được chuẩn bị trước. Lọ dự phòng của cả xóm nên đặt ở nhà cao ráo nhất, trong thùng nhựa kín nắp, trên kệ cao. Với vùng hay ngập, có thể gửi thêm một bộ nhỏ những giống quý nhất cho họ hàng hoặc bạn bè ở vùng cao ráo khác, coi như một bản sao an toàn.
Sau thiên tai, ưu tiên gieo những rau mau ăn như cải, rau muống, rau dền, mồng tơi, đậu, để có rau sớm. Đất vừa ngập có thể bị nén chặt, lắng bùn và mang mầm bệnh; nên xới tơi, phơi vài ngày nắng, bón phân ủ hoai rồi mới gieo, và gieo dày hơn bình thường một chút. Nguồn nước tưới sau lũ cũng cần chú ý: không dùng nước ao, mương còn đục, có xác động vật để tưới rau ăn sống.
Những nhà còn giữ được giống thì chia trước cho nhà mất trắng. Ghi lại ai đã nhận gì, để mùa sau các nhà trả lại hạt mới và tủ giống đầy lại như cũ.
Những điều nên tránh khi giữ giống chung
Tủ giống xóm chạy tốt nhờ niềm tin. Vài điều dưới đây giúp giữ niềm tin đó qua nhiều năm.
- Đổi hạt không ghi tên, không ghi năm: lọ chung thành mớ hạt không ai dám gieo.
- Đưa hạt lai F1 vào tủ chung mà không nói: người nhận gieo ra cây lẫn, mất lòng tin vào cả tủ.
- Mang giống mua có tẩm thuốc vào chung với hạt tự để mà không ghi chú: dễ nhầm, nguy hiểm khi trẻ nhỏ hoặc gà vịt tiếp cận.
- Biến việc đổi giống thành mua bán, tính toán hơn thiệt: tủ giống xóm sống nhờ cho đi và nhận về.
- Để một người làm hết: người đó mệt, bỏ, cả tủ ngưng.
- Hứa hẹn tủ giống thay hết hạt mua: nhiều rau vẫn cần mua giống, tủ giống là phần bổ sung và dự phòng.
Giống được bảo hộ (thường là giống mới do cơ quan, doanh nghiệp tạo ra) có quy định riêng về việc nhân và trao đổi làm giống; với những giống này, tốt nhất chỉ dùng trong vườn nhà mình và hỏi rõ trước khi chia cho người khác.
Câu hỏi thường gặp
Tủ giống xóm có cần đăng ký hay xin phép gì không?
Việc các gia đình đổi hạt, đổi hom tự để cho nhau để trồng trong vườn nhà là sinh hoạt bình thường ở nông thôn. Khi muốn mở rộng thành hoạt động lớn, bán giống, mang giống qua tỉnh hoặc ra nước ngoài, nên hỏi cơ quan nông nghiệp địa phương về quy định hiện hành.
Làm sao biết một giống có thật là giống địa phương?
Không cần chứng minh khoa học. Nếu một giống được nhiều đời trong làng gieo đi gieo lại, có tên gọi riêng và đặc điểm quen thuộc với người già, thì đáng giữ. Ghi lại những gì người giữ giống kể, kèm ảnh cây và quả, để người sau có thông tin mà tự đánh giá.
Nhà mới về quê chưa có giống gì có tham gia được không?
Được, và nên tham gia sớm. Người mới có thể nhận giữ dự phòng một hai giống dễ như đậu đũa, rau dền, vừa học cách để giống vừa giúp xóm có thêm chỗ cất an toàn. Sau một hai năm quen tay, có thể nhận giữ chính một giống.
Có nên đưa giống mua ngoài vào tủ giống chung không?
Được nếu ghi rõ nguồn và loại: giống thuần hay lai F1, có tẩm thuốc hay không. Hạt F1 không nên dùng để giữ giống lâu dài trong tủ chung vì vụ sau cây lẫn. Hạt có tẩm thuốc phải để riêng, ghi rõ, xa tầm tay trẻ và không dùng làm thực phẩm.
Hạt trong lọ chung bị mốc thì xử lý thế nào?
Bỏ hạt mốc, không gieo, không cho gà ăn. Kiểm tra lại lọ, nắp, gói hút ẩm và chỗ cất. Báo cho nhà giữ chính giống đó để lấy hạt mới bổ sung. Ghi vào sổ để lần sau biết lọ nào, chỗ nào hay bị ẩm.
Có cần họp thường xuyên để duy trì tủ giống không?
Không cần nhiều. Thường một buổi đầu mùa gieo và một buổi sau mùa thu hạt là đủ. Các lần đổi lẻ có thể làm qua hàng rào, ghi vào sổ chung khi tiện. Giữ cho việc này nhẹ nhàng thì mới bền được qua nhiều năm.