Hạ tầng tối thiểu của một nông trang gia đình gồm năm thứ: hàng rào (giữ gà không vào rau, chặn chó, thú hoang), lối đi chính khô ráo, điểm lấy nước ở giữa vườn, một mái che để nghỉ và để đồ, và một kho nhỏ có khoá cho thuốc, dụng cụ sắc. Có năm thứ này, việc chăm vườn hằng ngày nhẹ đi hẳn và nông trang an toàn hơn cho trẻ nhỏ.
Không cần xây kiên cố hay đắt tiền; tre, lưới, gạch vỡ, tôn cũ, lu sành đều dùng được. Điều quan trọng là làm sớm, trước khi vườn rau và đàn gà mở rộng, vì sửa hạ tầng giữa lúc vườn đang chạy luôn khó hơn. Phần dưới đi qua từng thứ: làm thế nào, đặt ở đâu và những lỗi thường gặp.
Vì sao hạ tầng đi trước
Nhiều người bắt đầu bằng phần hấp dẫn nhất: gieo rau, mua gà. Vài tuần sau, gà vào bới sạch luống, xách nước tưới mỏi vai, lối đi lầy sau mỗi trận mưa, cuốc xẻng để rải rác rồi rỉ sét, chai thuốc trừ sâu nằm ở góc hiên ngay tầm tay trẻ con. Không có thứ nào trong đó là chuyện lớn, nhưng gộp lại, chúng làm việc vườn nặng nhọc và nguy hiểm hơn cần thiết.
Hạ tầng là phần bỏ công một lần, dùng nhiều năm. Một hàng rào tốt tiết kiệm hàng trăm lần lùa gà; một lu nước giữa vườn tiết kiệm hàng nghìn bước chân; một kho có khoá có thể ngăn một tai nạn ngộ độc. Đó là lý do nên dành vài tuần đầu cho chúng, song song với vài luống rau nhỏ.
Cũng không nên làm quá. Hạ tầng tối thiểu nghĩa là đủ để vận hành an toàn quy mô hiện tại, có chừa chỗ nâng cấp. Xây tường bao kiên cố, nhà kho lớn, hệ thống tưới phức tạp ngay năm đầu thường tốn kém mà chưa chắc đúng chỗ.
Hàng rào: rào cái gì và rào thế nào
Rào giữ gà ra khỏi luống rau. Gà bới một đêm có thể xoá sạch luống cải mới gieo. Có hai cách: rào quanh vườn rau, hoặc rào quanh sân gà. Với nông trang gia đình, rào sân gà thường gọn hơn và cho phép chia ô luân phiên.
Rào chặn thú từ ngoài vào. Chó thả rông, chồn, cầy, mèo hoang, có nơi có rắn và chuột. Rào sân gà nên dùng lưới mắt nhỏ, chân lưới chôn xuống đất hoặc đè gạch để thú không đào chui qua, chuồng ngủ ban đêm phải kín hơn sân.
Rào sống và rào tre. Hàng rào cây như dâm bụt, chè tàu, rau ngót, sả, kết hợp tre đan là lựa chọn quen ở nông thôn, rẻ, đẹp và cho thêm rau, gia vị. Mất thời gian mới dày, nên giai đoạn đầu có thể kết hợp với lưới.
Rào an toàn quanh ao, bể. Nhà có trẻ nhỏ thì ao, bể nước sâu, giếng phải có rào, nắp hoặc hàng cây ngăn chắc chắn; cửa rào có chốt cao ngoài tầm tay trẻ. Đuối nước ở trẻ em xảy ra nhanh và lặng lẽ, chỉ cần vài phút người lớn không để ý.
Giữ đúng ranh. Dựng rào trong ranh đất nhà mình, nói trước với hàng xóm nếu rào giáp ranh. Giàn leo trên rào cũng nên giữ phần cây trong ranh để tránh va chạm.
Lối đi: khô, thẳng, đủ rộng
Lối đi chính chạy từ cửa bếp hoặc cổng sau tới chuồng gà, góc ủ phân và điểm lấy nước. Đây là đường đi mỗi ngày nhiều lần, thường kèm xô nước, rổ rau, xe cút kít. Nên rộng khoảng 80 cm đến 1 m, càng thẳng càng tốt.
Mặt lối đi cần khô sau mưa. Có thể lót gạch vỡ, đá dăm, ván cũ, hoặc rải dày trấu, mùn cưa, rơm thay mỗi mùa. Chỗ trũng nên đắp cao và có rãnh thoát hai bên. Lối đi lầy không chỉ bẩn mà còn là chỗ trượt ngã phổ biến, đặc biệt với người lớn tuổi.
Lối nhỏ giữa các luống chỉ cần 30–40 cm, đủ đặt chân và quỳ. Giữ lối nhỏ cố định qua các mùa để không giẫm vào đất luống.
Ban đêm có thể phải ra chuồng gà khi nghe động, nên có đèn pin để sẵn ở cửa, hoặc đèn ở lối chính nếu điều kiện cho phép. Đèn cũng giúp thấy rắn, rết trên lối đi mùa mưa.
Nước: từ nguồn đến luống
Điểm lấy nước gần luống quyết định việc tưới có đều hay không. Bảng dưới gom các nguồn nước tưới thường gặp cho nông trang gia đình và cách dùng an toàn.
| Nguồn | Ưu điểm | Lưu ý |
|---|---|---|
| Nước mưa từ mái nhà, mái chuồng | Dễ có, nước mềm, tốt cho rau | Lu, bể phải có nắp hoặc lưới chống muỗi; máng xối sạch lá |
| Giếng | Ổn định nhiều tháng | Tách nước ăn uống với nước tưới nếu được; chuồng, đống ủ phải cách xa giếng |
| Ao | Tưới được nhiều, nước có chút dinh dưỡng | Không tưới rau ăn sống bằng nước ao bẩn; rào an toàn trẻ em |
| Nước máy | Sẵn, sạch | Dùng tiết kiệm, nên kết hợp phủ đất, tưới gốc |
| Nước rửa rau, vo gạo | Tận dụng trong nhà | Không dùng nước có xà phòng, chất tẩy |
Đặt một lu hoặc một bể nhỏ ngay giữa khu luống, hoặc kéo ống mềm tới đó, để tưới mỗi lượt chỉ cần vài bước. Ống nhựa đục lỗ nhỏ đặt dọc luống, chai nhựa đục lỗ cắm gốc là cách tưới nhỏ giọt tự làm đơn giản.
Vào mùa mưa, kiểm tra lu bể mỗi tuần, vớt lăng quăng nếu có và đậy kín lại. Ở vùng hay có sốt xuất huyết, đây là việc không nên bỏ qua.
Mái che và kho nhỏ có khoá
Một mái che đơn giản bằng tre, lá, tôn cũ ở góc vườn có nhiều việc: chỗ nghỉ tránh nắng, tránh mưa đột ngột; chỗ ươm cây con trong khay; chỗ để bao trấu, rơm khô cho chuồng gà; chỗ phơi tạm khi trời âm u. Nếu mái hứng được nước mưa vào lu, càng có ích.
Kho nhỏ có thể là một gian chái, một tủ gỗ hay thùng sắt có khoá. Thứ cần cất: dụng cụ sắc như dao, liềm, kéo cắt cành; thức ăn gà (trong thùng kín chống chuột); và nhất là thuốc bảo vệ thực vật, thuốc thú y, phân bón hoá học nếu có dùng.
Với thuốc và hoá chất, giữ nguyên chai lọ gốc có nhãn, không sang chiết vào chai nước uống, cất trên cao trong tủ có khoá, xa bếp, xa thức ăn, xa tầm tay trẻ em. Bao bì đã dùng hết không dùng lại để đựng thức ăn, nước uống. Đây là điểm an toàn quan trọng nhất của cả nông trang, vì ngộ độc do uống nhầm hoá chất đựng trong chai nước vẫn xảy ra ở nông thôn.
Dụng cụ cất có chỗ cố định, treo trên vách theo hình dạng, giúp biết ngay cái nào thiếu và không để lưỡi cuốc, đầu cào nằm ngửa trên lối đi.
Góc ủ phân và chỗ phơi: hai công trình nhỏ hay bị quên
Góc ủ phân là nơi rác bếp, lá vườn, cỏ nhổ và phân chuồng quay lại thành đất. Cách làm đơn giản nhất là quây hai ô cạnh nhau bằng tre, gỗ cũ hoặc lưới, mỗi ô khoảng một mét vuông: một ô đang đổ vào, một ô đang ủ chín. Có mái che phía trên để mưa không làm đống ủ sũng nước, nền đất để giun và vi sinh vật từ đất lên. Đặt góc ủ trên lối đi giữa chuồng gà và vườn rau, cách giếng đủ xa, không sát tường nhà hàng xóm.
Chỗ phơi cần nắng gắt và thoáng, cao khỏi mặt đất, không có gà, chó đi qua, không bị khói bếp và bụi đường. Có thể là một giàn tre có lót nia, mái tôn thấp, hoặc một khoảng sân gạch sạch. Gần bếp thì tiện thu khi trời đổ mưa. Đồ phơi chưa khô hẳn, để qua đêm ẩm dễ mốc; đồ mốc thì bỏ, không cố phơi lại vì độc tố nấm mốc không mất đi khi phơi hay nấu.
Cả hai công trình đều nhỏ, làm trong một buổi, nhưng nếu không có chỗ cố định, rác bếp sẽ bị đổ lung tung và phần dư mùa thu hoạch không có nơi xử lý. Làm chúng ngay từ đầu giúp nông trang có vòng tuần hoàn rõ ràng.
Ví dụ giả định: hạ tầng của một nông trang khoảng 600 m²
Một gia đình ở trung du có mảnh vườn chừng 600 m² sau nhà. Trong sáu tuần đầu, họ làm hạ tầng song song với bốn luống rau nhỏ. Đây là ví dụ giả định để thấy khối lượng việc.
Tuần một, họ dọn gian chái thành kho, đóng một tủ gỗ có khoá treo cao cho chai thuốc và dao kéo, đặt ba lu sành có nắp dưới máng xối. Tuần hai, ba, họ đắp lối đi chính bằng gạch vỡ và đá dăm từ cửa bếp ra cuối vườn, khơi rãnh thoát hai bên. Tuần bốn, họ dựng chuồng ngủ cho gà bằng gỗ và lưới, nền cao, rồi quây sân gà hai ô bằng tre và lưới mắt nhỏ, chôn chân lưới. Tuần năm, họ làm góc ủ hai ô có mái tôn và một giàn phơi tre cạnh bếp. Tuần sáu, kéo ống mềm từ giếng tới một lu đặt giữa khu luống, dựng mái lá nhỏ có ghế ngồi.
Hàng rào sống bằng rau ngót và dâm bụt được trồng dần quanh vườn rau trong những tháng sau. Cả quá trình chủ yếu dùng vật liệu sẵn có trong vườn và đồ cũ, công là của hai vợ chồng vào sáng sớm và cuối tuần.
Làm hạ tầng theo thứ tự nào
Nếu thời gian và sức người có hạn, thứ tự dưới đây giúp mỗi tuần công sức đều phục vụ ngay việc trồng nuôi đang làm.
- Tuần đầu: dọn một kho nhỏ có khoá (dù chỉ là một tủ), cất mọi hoá chất, dụng cụ sắc. Việc này nhanh mà ngăn được tai nạn nguy hiểm nhất.
- Song song: đặt một hai lu dưới máng xối, có nắp.
- Tuần hai, ba: làm lối đi chính tới vườn rau, góc ủ phân, chỗ sẽ đặt chuồng.
- Trước khi mua gà: dựng chuồng ngủ kín và rào sân gà.
- Khi vườn mở rộng: kéo nước tới giữa vườn, làm mái che, hàng rào sống quanh vườn rau.
- Trước khi đào ao hay đặt bể lớn: làm rào an toàn, nhất là khi nhà có trẻ nhỏ.
Mỗi mùa, dành một buổi đi một vòng kiểm tra hạ tầng: rào thủng chỗ nào, lối đi lún chỗ nào, lu bể có nứt, kho có ai để quên thứ gì ngoài không. Sửa nhỏ thường xuyên đỡ hơn sửa lớn sau khi gà đã ra hết hay có người ngã.
Câu hỏi thường gặp
Nên rào vườn rau hay rào sân gà?
Với nông trang gia đình, rào sân gà thường gọn hơn vì diện tích sân gà nhỏ hơn vườn rau và có thể chia ô để luân phiên. Nếu xung quanh có nhiều gà, chó nhà khác thả rông, có thể cần rào cả vườn rau.
Lưới rào gà nên cao bao nhiêu?
Tuỳ giống gà; gà ta nhẹ cân bay khá giỏi. Lưới cao vừa phải kết hợp cắt bớt lông một bên cánh thường đủ giữ gà trong sân. Nếu thú hoang hay vào, nên chôn chân lưới hoặc đè gạch, và nhốt gà trong chuồng kín ban đêm.
Lu nước mưa có dùng để uống được không?
Nước mưa hứng từ mái có thể lẫn bụi, phân chim, lá mục, nên chỉ nên dùng tưới vườn, rửa dụng cụ. Nếu muốn dùng cho sinh hoạt hay ăn uống, cần hệ thống thu gom sạch, lọc và đun sôi, và tốt nhất là hỏi cơ quan y tế địa phương về cách xử lý an toàn.
Kho chứa thuốc bảo vệ thực vật cần lưu ý gì?
Để nơi khô, thoáng, có khoá, xa bếp, xa nguồn nước và xa tầm tay trẻ em. Giữ nguyên bao bì có nhãn, không sang chiết vào chai lọ thực phẩm. Mua lượng vừa đủ dùng, bao bì rỗng thu gom theo hướng dẫn của địa phương, không đốt hay vứt xuống ao.
Không có điện ra vườn thì làm sao?
Phần lớn việc của nông trang gia đình không cần điện. Đèn pin, đèn sạc để sẵn ở cửa cho lúc ra chuồng ban đêm; nước tưới dùng lu, bể và gáo. Nếu sau này cần kéo điện ra chuồng, nên nhờ thợ điện có chuyên môn để đảm bảo an toàn chống giật, nhất là nơi ẩm ướt.