Một nông trang gia đình gồm khoảng 150–200 m² rau, 8–10 con gà và một ao nhỏ thường cần chừng 45–90 phút mỗi ngày, cộng thêm 3–5 giờ dồn vào cuối tuần cho việc nặng. Mùa gieo trồng chính và mùa khô cần nhiều hơn; những tuần rau đã lên đều, trời mưa thuận thì ít hơn.
Con số này là ví dụ giả định cho người đã quen tay; năm đầu thường tốn gấp rưỡi vì còn dựng luống, làm chuồng, thử sai. Điều quan trọng không phải tổng số giờ mà là nhịp: việc nhỏ đều mỗi ngày thì vườn giữ được nếp, còn bỏ một tuần rồi dồn làm một ngày thì cỏ, sâu, gà bệnh đã đi trước. Phần dưới chia việc theo ngày, tuần, mùa và chỉ ra những cách giảm công đáng làm nhất.
Việc hằng ngày: sáng và chiều
Phần lớn việc hằng ngày gói gọn trong hai khung ngắn: sáng sớm trước khi nắng lên và chiều mát. Khung buổi trưa nên tránh, vừa nóng cho người, vừa làm rau héo khi tưới.
| Việc | Khi nào | Thời gian khoảng | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Mở chuồng, cho gà ăn, thay nước | Sáng sớm | 10–15 phút | Nhìn qua đàn gà: con nào ủ rũ, bỏ ăn |
| Tưới rau | Sáng sớm hoặc chiều mát | 15–30 phút | Ít hơn nhiều nếu có phủ rơm, tưới gốc |
| Đi một vòng vườn, bắt sâu, nhổ cỏ nhỏ | Sáng hoặc chiều | 10–20 phút | Phát hiện sớm thì xử lý nhẹ |
| Hái rau cho bữa ăn | Trước khi nấu | 5–10 phút | Hái vừa đủ, rau tươi nhất |
| Nhặt trứng, đổ rác bếp vào đống ủ | Chiều | 5–10 phút | Nhặt trứng hằng ngày để gà không mổ, không ấp bừa |
| Lùa gà vào chuồng, đóng cửa | Chạng vạng | 5 phút | Chặn chồn, cầy, rắn ban đêm |
| Cho cá ăn, nhìn mặt ao | Sáng | 5 phút | Cá nổi đầu nhiều buổi sáng là dấu hiệu thiếu khí |
Cộng lại, phần lớn ngày rơi vào khoảng một giờ. Những việc này không nặng nhưng không bỏ được; khi đi vắng, cần một người thay ít nhất phần gà và tưới.
Vòng đi buổi sáng là việc đáng giữ nhất dù bận đến đâu. Nhiều vấn đề của vườn chỉ cần vài phút nếu thấy sớm: một ổ sâu xanh trên lá cải, một con gà đứng xù lông góc chuồng, một chỗ rò trên bờ ao. Để qua ba bốn ngày, ổ sâu đã lan cả luống, gà ốm có thể lây cả đàn. Khi thấy gà chết bất thường hoặc nhiều con ốm cùng lúc, cách ly đàn, không tự giết mổ, không bán chạy và báo ngay thú y xã vì có thể là cúm gia cầm hoặc bệnh truyền nhiễm khác.
Việc hằng tuần: dồn vào một buổi cuối tuần
Gieo nối tiếp. Mỗi tuần hoặc hai tuần gieo một luống rau ăn lá mới thay luống vừa thu. Đây là việc giữ cho tuần nào cũng có rau, mất chừng nửa giờ đến một giờ.
Làm cỏ kỹ và xới luống. Cỏ nhổ hằng ngày chỉ là cỏ nhỏ; mỗi tuần một lần nên làm sạch quanh luống, lối đi, chân hàng rào. Cỏ nhổ cho gà ăn hoặc vào đống ủ.
Dọn chuồng gà. Cào lớp độn chuồng ẩm, thêm trấu hoặc rơm khô, cọ máng nước. Phân và độn chuồng cũ vào đống ủ. Đeo khẩu trang, găng tay và rửa tay kỹ sau khi làm.
Đảo đống ủ phân. Đảo một lần mỗi tuần hoặc hai tuần giúp đống ủ thoáng khí, mau hoai, ít mùi. Kiểm tra độ ẩm: nắm trong tay thấy ẩm như miếng bọt biển vắt ráo là vừa.
Buộc, làm giàn, tỉa. Cà chua, bầu bí, đậu leo cần buộc lên giàn, tỉa lá già, lá bệnh. Việc nhỏ nhưng để lâu thì cây đổ, trái chạm đất dễ thối.
Sửa rào, kiểm tra bờ ao. Một vòng quanh hàng rào tìm lỗ hở gà chui ra, chó mèo chui vào; nhìn bờ ao có chỗ sạt, chỗ rò không.
Mùa nào bận nhất
Thời gian trong năm không đều. Ở miền Bắc, giai đoạn cuối mùa mưa sang mùa thu, khoảng tháng 8 đến tháng 10, là lúc làm đất, gieo hàng loạt rau vụ đông như su hào, bắp cải, cải các loại, cà rốt; vài tuần này có thể cần gấp đôi thời gian thường lệ. Đầu mùa xuân lại có một đợt gieo rau ăn quả, bầu bí sau rét.
Ở Nam Bộ và Tây Nguyên, mùa khô là mùa của nước: tưới nhiều, che nắng, giữ ẩm, và lo ao, giếng không cạn. Đầu mùa mưa thì lên luống cao, khơi rãnh thoát nước, gieo lại những thứ hợp mưa. Duyên hải miền Trung cần thêm thời gian trước mùa bão để chằng giàn, chặt bớt cành cây gần nhà, gia cố chuồng gà, và sau bão để dọn dẹp, gieo lại.
Mùa thu hoạch rộ cũng tốn thời gian không ngờ: hái, rửa, phơi, muối dưa, chia cho hàng xóm. Nhiều người chỉ tính thời gian trồng mà quên thời gian xử lý phần thu được; cuối cùng rau già ngoài luống vì không ai kịp hái.
Biết trước mùa bận giúp sắp xếp việc khác của gia đình, như không hẹn đi xa vào đúng tuần gieo vụ đông hay đầu mùa khô. Ngược lại, giữa mùa mưa thuận hoặc khi rau vụ đông đã lên đều, nhiều tuần chỉ cần đúng phần việc hằng ngày, và đó là lúc nghỉ ngơi, sửa dụng cụ, đi thăm vườn nhà khác để học thêm.
Năm cách giảm công đáng làm nhất
Phủ đất. Lớp rơm, lá khô, cỏ khô dày vài phân trên mặt luống và quanh gốc giúp giữ ẩm, giảm tưới và chặn cỏ mọc. Đây là cách giảm công có hiệu quả nhất cho vườn rau gia đình.
Đưa nước tới gần. Một bể hoặc lu ở giữa vườn, hay ống tưới nhỏ giọt tự làm bằng ống nhựa đục lỗ, chai nhựa cắm gốc, giảm hẳn thời gian xách nước. Tưới gốc, không tưới lá, cũng ít tốn nước hơn và giảm bệnh lá.
Luống cố định, lối đi cố định. Không giẫm lên luống thì đất không bị nén, mỗi mùa không phải cuốc lại từ đầu, chỉ xới nhẹ mặt và bổ sung phân ủ.
Để gà làm việc. Cho gà vào luống vừa thu hoạch vài ngày, chúng nhặt sâu, ăn cỏ, bới đất và bón phân. Rào ô luân phiên để gà vào đúng chỗ, đúng lúc.
Trồng rau lâu năm, tự gieo. Rau ngót, rau lang, mồng tơi, rau dền, tía tô, sả, lá lốt trồng một lần cho thu nhiều tháng hoặc tự mọc lại. Một góc rau lâu năm là "bảo hiểm" cho những tuần bận.
Ví dụ giả định: một tuần bình thường giữa mùa
Để hình dung cụ thể, hãy xem một tuần giữa mùa của một nhà có khoảng 180 m² rau, chín gà mái, ao 50 m², người làm chính là người mẹ, người cha đi làm ở thị trấn. Đây là ví dụ giả định, không phải khuôn mẫu.
Mỗi sáng từ thứ Hai đến thứ Sáu, người mẹ dậy sớm, mở chuồng, cho gà ăn, thay nước, rải nắm thức ăn cho cá, rồi đi một vòng vườn với cái rổ: hái rau cho bữa trưa, bắt sâu, nhổ vài cây cỏ. Mất khoảng 40 phút. Chiều về, người cha tưới những luống chưa phủ rơm, nhặt trứng, đổ rác bếp vào đống ủ, lùa gà vào chuồng, khoảng 30 phút.
Thứ Bảy là buổi việc nặng: dọn độn chuồng, đảo đống ủ, gieo một luống cải mới, buộc giàn mướp, làm cỏ chân hàng rào, mất chừng ba giờ cho hai người. Chủ nhật để nghỉ, chỉ giữ việc hằng ngày. Tính ra, cả tuần chừng tám đến chín giờ công cho hai người. Đổi lại là gần như không mua rau ăn lá, rau gia vị, trứng mua thêm vài quả trong tuần gà đẻ thưa, cá ao ăn được hai lần trong tháng.
Tuần nào trời nắng gắt, việc tưới tăng gấp đôi; tuần mưa dầm, việc chính lại là khơi rãnh, kê cao nền chuồng. Con số trong ví dụ chỉ để thấy tổng công việc chia nhỏ ra sao, mỗi nhà sẽ có nhịp riêng.
Vừa đi làm vừa giữ nông trang
Nhiều gia đình ven đô có người đi làm công sở hoặc làm ca. Với họ, nông trang chỉ bền khi được thiết kế để chịu được những ngày không ai ra vườn. Nguyên tắc là đặt việc hằng ngày vào khung cố định ngắn, ví dụ 30 phút trước giờ đi làm và 20 phút sau khi về, còn việc nặng dồn về cuối tuần.
Chọn cây và vật nuôi hợp nhịp đó: ít rau đòi tưới hai lần mỗi ngày, nhiều rau lâu năm và rau ăn củ; gà có máng ăn, máng uống đủ cho cả ngày, chuồng tự đóng mở được bằng cửa sập đơn giản hoặc có người trong nhà phụ.
Chia việc cho các thành viên cũng giúp nhiều. Ông bà có thể cho gà ăn và nhặt trứng; trẻ lớn tưới luống rau của mình; người đi làm lo việc nặng cuối tuần. Ghi lịch việc lên một tờ giấy dán trong bếp để ai cũng biết hôm nay ai lo gì, và khi một người vắng thì ai thay.
Khi cả nhà đi vắng vài ngày, hãy nhờ một người hàng xóm quen việc ghé cho gà ăn, tưới nếu trời nắng, và đổi lại bằng rau, trứng. Nông trang gia đình ở quê thường chạy được nhờ chính những thoả thuận nhỏ như vậy.
Một điều nữa: người đi làm thường muốn bù bằng cách làm thật nhiều vào ngày nghỉ. Cách đó dễ gây đau lưng và chỉ giải quyết phần việc nặng, không thay được vòng đi hằng ngày. Thà mỗi ngày mười lăm phút đều đặn, cuối tuần vừa sức, còn hơn một ngày Chủ nhật kiệt sức rồi cả tuần không ngó vườn.
Dấu hiệu đang làm quá sức
Thời gian bỏ ra mà không tương xứng với sức là lý do phổ biến khiến người ta bỏ nông trang sau một hai năm. Để ý các dấu hiệu sau ở chính mình và người thân:
- Thường xuyên làm vườn giữa trưa nắng vì không còn khung giờ nào khác.
- Đau lưng, đau gối kéo dài sau mỗi buổi cuối tuần, ngủ không lại sức.
- Bỏ bữa hoặc ăn vội vì "phải ra vườn".
- Không còn thời gian cho việc khác của gia đình, con cái, việc làm chính.
- Thấy việc vườn là bổn phận nặng nề thay vì phần dễ chịu của ngày.
Gặp những dấu hiệu này, hãy cắt bớt diện tích, chuyển sang rau lâu năm, giảm số gà, hoặc tạm dừng ao. Nông trang đáng giữ là nông trang mình làm được lâu dài, không phải nông trang lớn nhất mình làm được trong một mùa.
Đau lưng, đau khớp kéo dài, chóng mặt khi làm ngoài nắng là lý do nên đi khám, không nên cố. Người lớn tuổi hoặc có bệnh nền nên hỏi bác sĩ về mức vận động phù hợp.
Câu hỏi thường gặp
Một người lớn tuổi có tự chăm được nông trang gia đình không?
Được nếu quy mô vừa sức: vài luống rau có phủ rơm, rau lâu năm, vài con gà, không có ao sâu. Nên làm sáng sớm và chiều mát, dùng dụng cụ cán dài đỡ cúi, luống nâng cao để đỡ lưng, và có người thân phụ việc nặng.
Đi vắng một tuần thì vườn có chết không?
Rau đã phủ rơm và rau lâu năm thường chịu được vài ngày nếu trời không quá nắng. Gà thì không thể bỏ, cần người cho ăn, thay nước, đóng mở chuồng mỗi ngày. Trước khi đi, tưới đẫm, phủ thêm rơm, thu những gì sắp già.
Tưới buổi tối có được không?
Tưới chiều tối giúp đỡ mất nước, nhưng lá ướt qua đêm dễ sinh nấm bệnh. Nếu tưới tối, tưới vào gốc thay vì tưới lên lá. Sáng sớm vẫn là giờ tưới tốt nhất cho phần lớn rau.
Có nên đầu tư hệ thống tưới tự động ngay từ đầu?
Với vườn gia đình, nên bắt đầu đơn giản: lu nước, ống mềm, ống đục lỗ tự làm, phủ rơm. Khi đã biết vườn cần nước thế nào qua một mùa khô, mới tính hệ thống phức tạp hơn nếu thật sự cần.
Làm vườn nhiều có thay được tập thể dục không?
Làm vườn đều đặn là hoạt động thể chất có ích: đi lại, cúi, nâng, xách. Nhưng nó không đều cho mọi nhóm cơ và có động tác dễ gây đau lưng nếu sai tư thế. Người có bệnh tim mạch, xương khớp nên hỏi bác sĩ về cường độ phù hợp.