Nguyên tắc gọn nhất khi chia mảnh đất là: thứ gì cần đến mỗi ngày thì đặt gần bếp, thứ gì thăm vài ngày một lần thì đặt xa hơn, thứ gì có mùi hoặc có nguy cơ thì đặt cuối gió và xa giếng. Theo đó, rau gia vị và rau ăn lá nằm sát nhà, chuồng gà và góc ủ phân ở khoảng giữa và cuối gió, ao và cây ăn trái lâu năm ở xa hơn, chỗ phơi ở nơi nắng nhất mà gà không lên được.
Cách chia này giúp đi ít bước, tưới nhanh, để ý vườn thường xuyên và giữ nước sinh hoạt sạch. Phần dưới hướng dẫn từng phần nên đặt ở đâu, khoảng cách an toàn giữa giếng, chuồng, nhà vệ sinh, và cách vẽ sơ đồ trước khi cuốc nhát đầu tiên.
Chia theo số lần đi tới mỗi ngày
Những người làm vườn lâu năm thường chia mảnh đất thành các vòng tính từ cửa bếp. Ý tưởng này cũng được hệ thống hoá trong cách thiết kế vườn theo vùng của trào lưu nông nghiệp bền vững: thứ gì cần chăm, cần hái nhiều lần mỗi ngày thì nằm ở vòng gần nhất.
Vòng một, trong vài bước chân từ bếp: hành lá, rau thơm, ớt, sả, vài luống rau ăn lá hái hằng ngày, chậu cây giống đang ươm. Đây là nơi bạn đi qua khi nấu cơm, nên nhìn thấy sâu từ sớm, tưới chỉ mất vài phút.
Vòng hai: luống rau ăn quả, giàn bầu bí, chuồng gà, góc ủ phân, bể nước. Bạn ghé mỗi ngày một hai lần, cho gà ăn, nhặt trứng, đổ rác bếp vào đống ủ.
Vòng ba: ao, cây ăn trái, khoai, sắn, sân gà luân phiên, cây phân xanh. Thăm vài ngày một lần, việc chủ yếu là thu hoạch theo mùa và kiểm tra bờ, rào.
Nếu đặt ngược, chẳng hạn luống rau thơm ở cuối vườn còn cây mít sát bếp, việc nhỏ hằng ngày sẽ thành chuyến đi, và chuyến đi bị bỏ qua đúng những ngày mưa hay bận. Mảnh đất không đổi, chỉ đổi chỗ, mà công sức giảm hẳn.
Đặt từng phần ở đâu cho đúng
Vườn rau: nắng ít nhất 5–6 giờ mỗi ngày. Rau ăn quả như cà chua, ớt, bí, mướp cần nắng gần cả ngày; rau ăn lá chịu được bóng nhẹ buổi chiều. Tránh sát gốc cây lớn vì rễ cây lớn hút nước và tán che nắng. Luống chạy theo hướng Bắc – Nam giúp hai mặt luống nhận nắng đều hơn.
Chuồng gà: cao ráo, cuối hướng gió chính, có bóng mát. Chuồng đặt nơi đất không đọng nước, sau nhà theo hướng gió để mùi không vào nhà. Bên cạnh nên có cây tán thưa che nắng trưa. Cửa chuồng mở ra sân luân phiên chứ không mở thẳng vào luống rau.
Góc ủ phân: giữa chuồng và vườn. Phân gà, rác bếp, lá khô cùng đổ về một chỗ, và phân hoai cũng từ đó ra luống. Đặt góc ủ trên đường đi từ chuồng tới vườn thì không phải gánh hai lần. Có mái che mưa và cách giếng đủ xa.
Ao: chỗ trũng tự nhiên, xa lối trẻ chơi. Đất trũng gom nước mưa sẵn, đào ít mà giữ nước lâu. Nhưng ao phải nằm ngoài đường đi lại thường ngày của trẻ nhỏ, có rào hoặc bờ cây ngăn. Nhà có trẻ dưới sáu tuổi nên cân nhắc lùi việc đào ao.
Cây ăn trái: rìa đất, phía không che vườn rau. Đặt cây tán lớn ở phía bóng của nó rơi ra ngoài vườn hoặc rơi lên lối đi, chuồng gà. Ở nước ta, bóng cây buổi trưa ngả về phía Bắc vào mùa hè và phía Nam vào mùa đông, nên cần nhìn cả năm chứ không chỉ một ngày.
Chỗ phơi: nắng gắt, thoáng, gà không lên được. Sân gạch, mái hiên hoặc giàn phơi cao. Đồ phơi phải tránh bụi đường, khói bếp, chỗ gà và chó đi qua. Chỗ phơi cũng nên gần bếp để kịp thu khi trời đổ mưa.
Khoảng cách an toàn cần giữ
Một số khoảng cách liên quan trực tiếp đến sức khoẻ: nước giếng nhiễm bẩn từ chuồng trại hay hố xí là nguồn bệnh tiêu hoá phổ biến ở nông thôn. Các con số dưới đây là mức thận trọng thường được khuyên trong hướng dẫn vệ sinh nông thôn; đất cát, nước ngầm nông thì nên cách xa hơn và hỏi trạm y tế hoặc cán bộ môi trường xã nếu không chắc.
| Giữa | Khoảng cách nên giữ | Vì sao |
|---|---|---|
| Giếng nước sinh hoạt và chuồng gà, chuồng vịt | Ít nhất khoảng 10 m, chuồng ở phía thấp hơn giếng | Nước rửa chuồng, phân thấm xuống mạch nước |
| Giếng và nhà vệ sinh, hố xí, bể phốt | Càng xa càng tốt, thường khuyên từ 10 m trở lên | Nguy cơ vi khuẩn đường ruột vào nước |
| Giếng và góc ủ phân | Khoảng 10 m, có mái che mưa | Nước rỉ từ đống ủ |
| Chuồng gà và nhà ở, nhất là phòng ngủ | Vài chục bước chân, cuối hướng gió | Mùi, bụi lông, ve mạt, an toàn sinh học |
| Ao và nơi trẻ chơi | Có rào hoặc hàng cây ngăn, không để lối đi tắt qua bờ ao | Đuối nước xảy ra rất nhanh và lặng lẽ |
Nếu mảnh đất quá nhỏ để giữ các khoảng cách này, hãy bỏ bớt một phần (ví dụ không nuôi gà, không đào ao) thay vì đặt chuồng sát giếng. Rau vẫn có thể trồng ở gần mọi nơi; nước giếng bẩn thì khó sửa.
Lối đi, nước và hàng rào: phần hay bị quên
Khi vẽ sơ đồ, người ta thường vẽ luống, chuồng, ao mà quên mất lối đi. Lối chính nên đủ rộng cho xe cút kít chở phân, khoảng 80 cm đến 1 m, đi thẳng từ cổng sau tới góc ủ phân và chuồng. Lối giữa các luống rau chỉ cần vừa một bàn chân, khoảng 30–40 cm, rải trấu, rơm hay lá khô cho đỡ lầy mùa mưa.
Nước tưới cần có điểm lấy ở giữa vườn: một bể, một lu nước mưa, hoặc vòi nối từ giếng. Mỗi lần xách nước đi xa hai chục mét là một lần muốn bỏ tưới. Nếu có mái nhà, hãy tính đường máng xối đổ vào lu, bể ngay từ đầu; nước mưa mái nhà là nguồn tưới dễ có nhất mà nhiều vườn bỏ phí.
Hàng rào giữ gà không vào luống rau, giữ chó, gà nhà hàng xóm không sang, và ở vùng có thú hoang thì chặn chồn, cầy, rắn. Hàng rào cũng là chỗ trồng mướp, bầu, chanh dây, đậu leo, nên đừng xem nó chỉ là chi phí.
Cuối cùng, chừa một chỗ có mái để cất dụng cụ, bao trấu, thức ăn gà, và để ngồi nghỉ khi mưa. Kho nhỏ đặt gần lối chính, khoá được nếu có thuốc bảo vệ thực vật hay thuốc thú y, và luôn ở chỗ trẻ con không với tới.
Vẽ sơ đồ trước khi cuốc nhát đầu tiên
Vài buổi quan sát và một tờ giấy có thể tránh cho bạn việc dời chuồng, lấp ao sau này. Làm theo thứ tự dưới đây:
- Vẽ ranh đất, nhà, giếng, cây lớn đang có, cổng, đường nước thoát. Ghi hướng Bắc bằng cách nhìn mặt trời mọc và lặn.
- Quan sát nắng ba lần trong ngày (sáng, trưa, chiều), tô chỗ nắng cả ngày, nắng nửa ngày, bóng râm.
- Đi vườn sau một trận mưa lớn, đánh dấu chỗ đọng nước, đường nước chảy. Chỗ đọng là ứng viên cho ao hoặc trồng khoai nước, không phải cho chuồng.
- Xác định hướng gió chính mùa nóng và mùa lạnh (hỏi hàng xóm lâu năm là nhanh nhất).
- Đặt các phần theo thứ tự: giếng và nhà vệ sinh đã có, rồi chuồng và góc ủ (giữ khoảng cách), rồi vườn rau gần bếp, rồi ao, cây ăn trái, chỗ phơi.
- Cắm cọc tre, căng dây theo sơ đồ, đi thử vài ngày như thể đã có vườn: xách nước, đi cho gà ăn, mang rác ra đống ủ. Chỗ nào vướng thì sửa trên giấy, chưa tốn công đào.
Sơ đồ không cần đẹp, chỉ cần đúng tỷ lệ tương đối. Giữ lại tờ giấy ấy trong sổ vườn; một năm sau so lại, bạn sẽ thấy mình đã đổi những gì và vì sao.
Ví dụ giả định: một mảnh 800 m² được chia ra sao
Hình dung một mảnh đất chữ nhật khoảng 20 m x 40 m, nhà ở phía trước quay mặt ra đường, bếp ở phía sau, giếng khoan cạnh bếp, gió mùa hè thổi từ hướng Nam lên, phía cuối đất có một vạt trũng hay đọng nước sau mưa. Đây là ví dụ giả định để thấy cách áp các nguyên tắc ở trên vào một mảnh đất cụ thể.
Sát cửa bếp, trong khoảng 5 m, là dải rau gia vị và ba bốn luống rau ăn lá dài chừng 6 m, cạnh đó là lu nước mưa hứng từ máng xối mái bếp. Tiếp theo là khu rau ăn quả và giàn bầu bí chiếm một khoảng chừng 150 m², luống chạy dọc theo chiều Bắc – Nam của mảnh đất.
Chuồng gà đặt ở góc phía Bắc, cuối hướng gió mùa hè, cách giếng hơn 15 m, dưới một cây xoan tán thưa; sân gà chia hai ô, mỗi ô chừng 60 m², rào lưới. Góc ủ phân nằm giữa chuồng gà và khu rau, có mái tôn nhỏ che mưa.
Vạt trũng cuối đất được nắn thành ao khoảng 80 m², bờ trồng chuối và sả để giữ đất, có hàng rào tre ngăn với sân sau nơi trẻ chơi. Dọc ranh phía Tây là hàng đu đủ, chanh, ổi, bóng chiều đổ ra ngoài ranh chứ không đổ vào vườn rau. Chỗ phơi là khoảng sân gạch sau bếp, nắng từ sáng đến chiều. Phần còn lại, khoảng 200 m², tạm phủ rơm và trồng đậu làm phân xanh, để dành cho năm sau.
Chừa chỗ cho thay đổi
Nông trang gia đình không đứng yên. Năm đầu bạn có thể chỉ có rau và gà; năm thứ ba có thêm ao, cây ăn trái lớn dần và bắt đầu che nắng một phần vườn. Khi chia đất, đừng lấp kín mọi khoảng trống. Những ô chưa dùng có thể trồng cây phân xanh như điền thanh, muồng, đậu, hoặc phủ rơm, vừa giữ đất vừa để dành cho việc sau.
Cây ăn trái lâu năm là thứ khó dời nhất, nên đặt chúng sau cùng trong sơ đồ và ước trước tán sau năm năm, mười năm. Một cây xoài trồng cách luống rau ba mét hôm nay sẽ phủ bóng lên cả luống rau sau vài năm.
Chuồng gà nên làm loại dời được hoặc đủ lớn cho đàn tối đa mình định nuôi. Sân gà nên chia hai, ba ô để luân phiên: ô này gà đang ở, ô kia nghỉ cho cỏ mọc lại hoặc đang trồng rau sau khi gà đã làm sạch sâu cỏ và bón phân. Cách chia linh hoạt như vậy giúp nông trang lớn lên theo sức của gia đình thay vì buộc gia đình chạy theo nông trang.
Câu hỏi thường gặp
Vườn rau nên đặt trước hay sau nhà?
Đặt ở phía nắng nhiều nhất và gần cửa bếp nhất. Ở nhiều nhà nông thôn, đó là sân sau hoặc hông nhà phía Đông. Nếu phía trước nhà nắng hơn và không có bụi đường, đặt rau ở đó cũng được; quan trọng là nắng và khoảng cách đi lại.
Chuồng gà đặt sát hàng rào nhà hàng xóm có được không?
Nên tránh. Mùi, tiếng gà gáy sớm và ruồi dễ gây phiền hàng xóm, nhất là khi chuồng gần cửa sổ nhà họ. Đặt chuồng lùi vào trong đất mình, cuối hướng gió, và nói trước với hàng xóm về số gà định nuôi để giữ hoà khí.
Đất dốc thì chia vườn thế nào?
Trên đất dốc, đặt luống theo đường đồng mức, tức chạy ngang sườn, để nước mưa không cuốn đất. Chuồng gà và góc ủ phân nên ở phía dưới giếng, ao hoặc bể chứa có thể đặt ở chân dốc để gom nước. Dốc lớn nên hỏi người có kinh nghiệm về chống sạt.
Có nên đặt góc ủ phân trong vườn rau không?
Có thể đặt cạnh vườn rau để tiện mang phân ra luống, nhưng không đặt giữa luống rau ăn sống và phải cách giếng đủ xa. Đống ủ cần mái che mưa để nước rỉ không chảy tràn vào luống và không thấm xuống nguồn nước.
Nhà có trẻ nhỏ thì cần điều chỉnh sơ đồ gì?
Đặt ao, bể nước sâu ngoài lối chơi và có rào chắn hoặc nắp đậy, kho thuốc và dụng cụ sắc có khoá, chuồng gà có cửa cài để trẻ không vào một mình. Có thể chừa cho trẻ một luống rau nhỏ gần nhà để con tham gia trong tầm mắt người lớn.