Người nghỉ hưu làm được nông trang gia đình nếu chọn quy mô vừa sức (thường vài luống rau nâng cao, rau lâu năm, vài con gà), làm vào sáng sớm và chiều mát, dùng dụng cụ cán dài, nhẹ, và để việc nặng như đào ao, vác bao, leo cây cho người trẻ hoặc thợ. Mục tiêu là có rau, có trứng, có việc vận động mỗi ngày, không phải sản lượng lớn nhất.
Nhiều ông bà về hưu thấy khoẻ hơn khi có vườn để ra mỗi sáng, nhưng cũng không ít người đau lưng, say nắng, trượt ngã chỉ sau vài tháng vì làm như hồi còn ba mươi tuổi. Phần dưới nói về cách chọn quy mô, sắp xếp vườn cho đỡ cúi, giờ làm, những nguy cơ sức khoẻ riêng của người lớn tuổi khi làm vườn và vai trò của con cháu.
Lợi ích có thật, nhưng phải đi cùng giới hạn
Làm vườn đều đặn cho người lớn tuổi những thứ khó có ở trong nhà: đi lại, cúi, nâng nhẹ, ra nắng sớm, có việc để mong mỗi ngày. Nhiều nghiên cứu ở các nước về hoạt động thể chất của người cao tuổi khuyến khích vận động mức vừa phải đều đặn trong tuần, và làm vườn nhẹ là một cách dễ duy trì vì có mục đích rõ ràng.
Vườn còn là chỗ gặp gỡ. Hàng xóm ghé qua hỏi giống rau, con cháu về chơi được dẫn đi hái quả, người thân ở xa được gửi bó rau, chục trứng. Với người vừa rời công việc nhiều năm, cảm giác còn làm ra thứ có ích cho gia đình không nhỏ.
Tuy vậy, cơ thể ở tuổi sáu mươi, bảy mươi phục hồi chậm hơn, xương dễ gãy hơn khi ngã, cảm giác khát và nóng kém nhạy hơn. Những việc người trẻ làm một buổi rồi nghỉ là hết mỏi có thể làm người lớn tuổi đau lưng cả tuần. Vì thế nông trang của người nghỉ hưu nên được thiết kế từ đầu theo giới hạn của cơ thể, chứ không phải đợi đau rồi mới sửa.
Người có bệnh tim mạch, huyết áp, tiểu đường, loãng xương, thoát vị đĩa đệm nên hỏi bác sĩ đang theo dõi mình về mức vận động phù hợp trước khi bắt đầu, và mang theo điện thoại khi ra vườn một mình.
Chọn quy mô vừa sức
Bắt đầu với 30–60 m² luống rau. Đây là ví dụ giả định cho một người lớn tuổi làm một mình mỗi sáng: đủ rau gia vị và rau ăn lá cho hai ông bà, đủ việc để vận động mà không quá tải. Khi đã quen nhịp mới mở rộng.
Ưu tiên rau lâu năm và rau tự gieo. Rau ngót, mồng tơi, rau lang, tía tô, lá lốt, sả, hẹ, rau má cho thu nhiều tháng mà không phải gieo lại liên tục. Ít gieo thì ít cúi.
Nuôi ít gà, chuồng dễ dọn. Bốn đến sáu gà mái là đủ trứng cho hai ông bà và để biếu con cháu. Chuồng có cửa rộng, nền cao, ổ đẻ ngang tầm hông để nhặt trứng không phải cúi gập.
Cân nhắc kỹ trước khi đào ao. Ao cần vét bùn, sửa bờ, lại có nguy cơ trượt ngã, đuối nước cho chính người già và cho cháu nhỏ về chơi. Bể hoặc lu nước mưa có nắp an toàn và đủ tưới cho vườn nhỏ.
Cây ăn trái tán thấp. Chọn cây có thể giữ tán thấp bằng cách tỉa như chanh, ổi, khế, mãng cầu, để hái được từ mặt đất. Tránh tự leo thang hái xoài, mít trên cao.
Bố trí vườn cho đỡ cúi, đỡ ngã
Luống nâng cao là thay đổi có ích nhất. Luống được đắp hoặc quây bằng gạch, gỗ, tre cao khoảng 40–70 cm, rộng chừng 80–100 cm để với tới giữa luống từ hai bên. Ngồi trên mép luống hay một chiếc ghế đẩu thấp, ông bà có thể nhổ cỏ, gieo hạt, hái rau mà không phải cúi gập lưng.
Lối đi giữa các luống nên phẳng, không trơn, rộng đủ cho một người cầm rổ đi qua; rải sỏi nhỏ hoặc gạch vỡ chỗ hay đọng nước. Tránh để vòi tưới, cuốc, xẻng nằm ngang lối đi, đó là nguyên nhân vấp ngã thường gặp.
Nước tưới đặt gần: vòi nước ở giữa vườn, hoặc lu nhỏ cạnh từng cụm luống, dùng gáo hoặc bình tưới nhỏ. Xách hai thùng nước nặng đi xa nhiều lần trong ngày là thứ làm đau vai, đau lưng nhanh nhất.
Giàn leo cho bầu, bí, mướp, đậu nên làm vừa tầm với, không cao quá đầu, để hái và buộc không phải kiễng chân hay đứng trên ghế. Một chiếc ghế ngồi có mái che ở góc vườn, chỗ để nước uống, nón, khăn, cũng nên có ngay từ đầu.
Dụng cụ nên có và nên tránh
Dụng cụ phù hợp giúp giảm lực cúi, lực nắm, lực vác. Không cần mua loại đắt tiền; nhiều thứ có thể tự chế hoặc nhờ thợ quen sửa cán.
| Việc | Nên dùng | Nên tránh |
|---|---|---|
| Xới, làm cỏ | Cuốc nhỏ, cào nhỏ cán dài; dao làm cỏ cán vừa tay | Cuốc bàn to, nặng; cúi gập làm cỏ bằng tay hàng giờ |
| Tưới | Bình tưới nhỏ, ống mềm có vòi, ống nhỏ giọt tự làm | Xách hai thùng nước đầy đi xa |
| Chở phân, đất | Xe cút kít một bánh hoặc hai bánh, chở nửa xe mỗi chuyến | Vác bao trên vai |
| Hái trên cao | Sào hái có rổ, cây tán thấp | Leo thang, leo cây một mình |
| Ngồi làm việc | Ghế đẩu thấp, đệm quỳ | Ngồi xổm lâu |
| Bảo vệ | Găng tay vải, ủng, nón rộng vành, áo dài tay vải mỏng | Đi chân đất, tay trần khi dọn cỏ, chuồng |
Cán dụng cụ dày, bọc vải hoặc cao su giúp người có khớp tay đau cầm đỡ mỏi. Lưỡi dao, kéo cắt cành nên giữ sắc vì dụng cụ cùn đòi lực mạnh hơn, dễ trượt tay hơn.
Những nguy cơ sức khoẻ riêng khi làm vườn ở tuổi cao
Say nắng, mất nước. Người lớn tuổi khát chậm hơn, nên uống nước theo giờ chứ đừng đợi khát. Làm trước khoảng 8–9 giờ sáng và sau 4 giờ chiều; dừng ngay khi chóng mặt, buồn nôn, tim đập nhanh, vào chỗ mát nghỉ.
Đau lưng, đau gối. Gập hông chứ không gập lưng khi nâng vật, giữ vật sát người, nâng ít mỗi lần. Đổi việc mỗi 20–30 phút để không giữ một tư thế quá lâu.
Vết thương và uốn ván. Gai, dây thép rào, dụng cụ dính đất có thể gây vết thương nhiễm khuẩn. Rửa sạch vết thương bằng nước sạch và xà phòng, đi khám nếu vết sâu, bẩn. Hỏi bác sĩ hoặc trạm y tế về tiêm phòng uốn ván, vì nhiều người lớn tuổi đã lâu không tiêm nhắc.
Côn trùng và rắn. Ong vò vẽ, kiến lửa, rết, rắn thường ở đống củi, bụi rậm, góc chuồng. Mang ủng, dùng que gạt trước khi thò tay vào bụi, giữ vườn quang. Người từng dị ứng ong đốt nên hỏi bác sĩ về cách xử trí.
Hoá chất. Hạn chế dùng thuốc bảo vệ thực vật; nếu cần dùng thì đọc kỹ nhãn, đeo khẩu trang, găng tay, tuân thủ thời gian cách ly trước khi hái, cất thuốc trong tủ có khoá xa tầm tay trẻ nhỏ. Thị lực kém thì nhờ con cháu đọc nhãn, đừng đoán liều.
Té ngã. Ngã là nguy cơ lớn nhất với người cao tuổi. Giày đế bám, lối đi khô, không làm vườn lúc trời nhá nhem, có tay vịn ở chỗ bậc lên xuống.
Một buổi sáng vườn vừa sức: ví dụ giả định
Để dễ hình dung, đây là một buổi sáng của một ông bà ngoài sáu mươi lăm tuổi, vườn khoảng 50 m² luống nâng, năm gà mái, hai lu nước mưa. Ví dụ giả định, mỗi nhà tự điều chỉnh.
Khoảng 5 giờ 30, uống một cốc nước, mở chuồng, rải thức ăn và thay nước cho gà. Đi một vòng vườn, ngồi ghế đẩu ở mép luống để nhổ vài cây cỏ, bắt sâu trên mấy cây cải, hái rau cho bữa trưa. Khoảng 6 giờ 15, tưới gốc hai luống chưa phủ rơm bằng bình nhỏ lấy từ lu ngay cạnh. Nhặt trứng ở ổ đẻ cao ngang hông. Nghỉ uống nước dưới mái che.
Khoảng 7 giờ, việc của ngày tuỳ hôm: hôm gieo một hàng rau mới, hôm buộc giàn mướp, hôm cho rác bếp vào đống ủ và lấy một rổ phân hoai rải gốc. Mỗi hôm chỉ một việc chính, không quá 30 phút. Trước 8 giờ, nắng bắt đầu gắt thì vào nhà, rửa tay, thay áo. Buổi chiều sau 4 giờ ra lại một lần ngắn để lùa gà vào chuồng, nhặt trứng, tưới nếu đất khô.
Tổng cộng chừng một giờ rưỡi mỗi ngày, chia hai buổi, không có việc nào nặng. Những việc như dọn chuồng kỹ, đắp thêm luống, chặt cành cao thì để dành cho cuối tuần khi con cháu về hoặc nhờ người làm.
Con cháu giúp gì cho đúng
Con cháu ở xa thường lo theo hai kiểu ngược nhau: hoặc bảo ông bà "đừng làm nữa cho khỏi mệt", hoặc gửi về đủ thứ cây giống, gà giống ngoài sức chăm. Cả hai đều ít giúp được. Cách giúp hiệu quả là hỏi ông bà muốn làm phần nào, rồi lo những việc nặng một lần cho lâu dài.
Những việc đáng làm giúp: đắp luống nâng, làm giàn chắc chắn vừa tầm, kéo đường nước tới giữa vườn, sửa chuồng gà nền cao cửa rộng, làm mái che chỗ ngồi nghỉ. Mỗi lần về thăm, dành một buổi cho việc nặng định kỳ như dọn chuồng kỹ, vét rãnh, chặt cành cao, chuyển phân hoai ra luống.
Nên có một cách liên lạc mỗi ngày, nhất là khi ông bà sống riêng: một cuộc gọi buổi chiều, hay nhờ hàng xóm ghé qua. Ra vườn một mình thì mang điện thoại trong túi áo, báo người nhà nếu làm ở góc xa.
Cuối cùng là tôn trọng nhịp của ông bà. Một luống rau mọc chưa đều, vài con gà đẻ thưa không phải vấn đề cần sửa. Với người nghỉ hưu, niềm vui ra vườn mỗi sáng thường quan trọng hơn sản lượng.
Khi nào nên thu nhỏ hoặc dừng
Sức khoẻ thay đổi theo năm tháng, và nông trang cũng nên thay đổi theo. Những dấu hiệu dưới đây là lúc nên giảm việc:
- Sau mỗi buổi làm vườn thường đau lưng, đau gối đến hôm sau vẫn chưa hết.
- Từng chóng mặt, choáng khi làm ngoài trời.
- Bắt đầu vấp ngã hoặc suýt ngã trong vườn.
- Mắt kém đến mức khó phân biệt sâu bệnh, khó đọc nhãn thuốc.
- Thấy việc chăm gà, chăm vườn là gánh nặng, lo lắng mỗi khi phải đi vắng.
Thu nhỏ có nhiều cách: giữ vài luống nâng sát nhà, chuyển hết sang rau lâu năm, cho bớt gà, nhờ hàng xóm làm phần đất xa và chia lại rau. Khi có dấu hiệu chóng mặt, ngã hay đau kéo dài, nên đi khám thay vì cố tự chịu.
Một vài luống rau ngay trước hiên, vẫn hái được mỗi sáng, cũng đủ giữ nếp ra vườn và vận động nhẹ cho người cao tuổi.
Câu hỏi thường gặp
Người bị đau lưng có nên làm vườn không?
Nhiều người đau lưng mạn tính vẫn làm vườn được nếu dùng luống nâng, ngồi ghế thấp, tránh nâng vật nặng và đổi tư thế thường xuyên. Nhưng người đau lưng do thoát vị đĩa đệm hoặc đang điều trị nên hỏi bác sĩ về những động tác cần tránh trước khi bắt đầu.
Ông bà nuôi gà có cần lo cúm gia cầm không?
Có. Rửa tay xà phòng sau khi cho gà ăn, dọn chuồng, nhặt trứng; không để gà vào nhà; không ăn gà ốm, gà chết. Khi gà chết nhiều bất thường, cách ly đàn và báo thú y xã, không tự giết mổ hay bán.
Làm vườn lúc mấy giờ là an toàn cho người lớn tuổi?
Thường là sáng sớm đến khoảng 8–9 giờ và chiều sau khoảng 4 giờ, khi nắng đã dịu. Mùa hè, ở những vùng nắng gắt, có thể cần sớm hơn và muộn hơn nữa. Tránh làm lúc trời nhá nhem vì dễ ngã và gặp rắn.
Có nên thuê người làm phần việc nặng không?
Nếu điều kiện cho phép, thuê người theo buổi cho những việc như đào luống, làm chuồng, dọn cỏ lớn, vét ao là hợp lý. Ông bà giữ phần việc nhẹ hằng ngày như hái rau, cho gà ăn, tưới gần. Đổi công với hàng xóm cũng là cách phổ biến ở nông thôn.
Người lớn tuổi sống một mình có nên nuôi gà không?
Có thể nuôi vài con nếu chuồng dễ dọn, gần nhà và có người dự phòng chăm khi ốm hay đi vắng. Nếu không có ai dự phòng, nên bắt đầu chỉ với rau và cân nhắc gà sau, vì gà không thể bỏ đói dù một ngày.