Sổ ghi chép nông trang gia đình: ghi rau, trứng, cá và đồ trữ để trồng vừa đủ ăn

Sổ ghi chép nông trang gia đình chỉ cần trả lời ba câu: đã gieo gì và khi nào, đã thu được bao nhiêu, nhà đã ăn hết bao nhiêu. Ghi đều ba thứ đó trong một mùa là đủ để mùa sau biết luống nào trồng thừa, luống nào thiếu, gà đẻ kém từ tuần nào, hũ dưa nào nên làm ít lại. Mỗi ngày tốn chừng năm phút, ghi bằng bút chì vào một cuốn vở để ngay cửa bếp là dễ duy trì hơn mọi ứng dụng.

Nhiều gia đình bắt đầu sổ rất hăng rồi bỏ sau hai tuần vì ghi quá nhiều cột. Bài này đi theo hướng ngược lại: ít cột, ghi bằng đơn vị nhà mình quen (rổ, mớ, quả, quả trứng), cuối tuần cộng một lần. Kèm theo là cách chia sổ thành từng phần cho vườn rau, đàn gà, ao cá, phân ủ, đồ trữ, và cách đọc lại sổ để quyết định trồng gì, nuôi bao nhiêu.

Vì sao nông trang nhỏ cũng cần sổ

Nông trang gia đình khác vườn chơi ở chỗ nó phải nuôi bữa cơm. Khi bữa cơm phụ thuộc vào vườn, những câu hỏi rất đời thường xuất hiện: tháng này sao rau cải ăn không kịp mà tháng sau lại phải ra chợ mua rau muống? Vì sao năm ngoái nhà có trứng quanh năm còn năm nay cứ đến tháng mười là hết? Trí nhớ trả lời những câu này rất kém, vì người làm vườn chỉ nhớ những lần được mùa hoặc mất mùa nặng, còn quên những tuần bình thường.

Cuốn sổ thay trí nhớ ở đúng chỗ đó. Nó cho thấy nhịp thật của nông trang nhà mình: cải ngọt gieo đầu tháng thì bao lâu hái được, mỗi luống ra mấy rổ, ăn được mấy bữa; gà mái nào đẻ đều, mùa nào cả đàn nghỉ đẻ. Sau một năm, gia đình có trong tay một bảng lịch riêng, sát đất, sát khí hậu vùng mình hơn bất kỳ lịch thời vụ in sẵn nào.

Sổ còn giúp chia việc công bằng và bớt cãi nhau. Khi ai cũng thấy tuần này ai tưới, ai dọn chuồng, ai muối dưa, việc nhà vườn không còn dồn lên một người mà không ai để ý.

Năm phần của một cuốn sổ cho cả nông trang

Phần vườn rau. Mỗi lần gieo hay trồng ghi một dòng: ngày, tên rau, luống nào, gieo hạt hay trồng cây con, nguồn giống (tự để, đổi của ai). Khi hái ghi thêm ngày và lượng. Đây là phần dày nhất của sổ.

Phần gà vịt. Mỗi ngày một con số: số trứng nhặt được. Thêm dòng khi có gà ấp, gà con nở, con nào ốm, ngày tiêm phòng, ngày thay đệm lót chuồng. Số trứng cộng theo tuần là chỉ số sức khoẻ của đàn.

Phần ao và nước. Ngày thả cá, loại cá, ước số con; ngày thay nước, ngày vét bùn; những lần cá nổi đầu và thời tiết hôm đó. Mùa khô ghi thêm mực nước bể, lu chứa nước mưa còn bao nhiêu.

Phần phân ủ và đất. Ngày đắp đống hoặc bắt đầu thùng ủ, nguyên liệu chính, ngày đảo, ngày đem ra bón cho luống nào. Phần này nhỏ nhưng giúp biết luống nào được bón bao lâu rồi.

Phần đồ trữ. Mỗi hũ dưa, mẻ tương, túi măng khô, bao khoai ghi ngày làm và chỗ để. Có dòng này mới biết hũ nào làm trước phải ăn trước, hũ nào đã quá lâu cần xem kỹ.

Mẫu một trang sổ vườn rau dễ ghi

Một trang kẻ sẵn sáu cột là đủ. Không cần ghi mọi cột mỗi ngày; dòng gieo và dòng hái có thể nằm cách nhau vài tuần. Dưới đây là ví dụ giả định của một nhà bốn người ở đồng bằng, ghi trong tháng mười.

Cột “Lượng” nên dùng đơn vị nhà mình hiểu, không cần cân. Một rổ, một mớ, một nắm đều được, miễn là cả nhà dùng chung một nghĩa. Nếu có cân nhà bếp, mỗi tháng cân thử một rổ để biết rổ nhà mình nặng chừng bao nhiêu.

Dòng phun thuốc luôn phải có ngày được hái lại theo thời gian cách ly ghi trên nhãn. Người khác trong nhà đi hái rau sẽ nhìn sổ là biết luống nào chưa được động tới.

Cách ghi mỗi ngày mà không thấy phiền

Sổ chỉ có giá trị khi ghi đều. Mấy thói quen dưới đây giúp nhiều gia đình giữ được sổ qua cả năm:

1. Để sổ và bút chì ở một chỗ cố định gần nơi rửa rau hoặc cửa bếp, chỗ ai cũng đi qua sau khi ra vườn. Sổ cất trong tủ là sổ bị quên.
2. Ghi ngay khi vừa làm xong, không đợi tối. Nhặt trứng xong ghi số trứng, hái rau xong ghi lượng, cả hai việc mất chưa tới một phút.
3. Dùng chữ viết tắt cả nhà thống nhất: G là gieo, T là trồng, H là hái, P là phun. Dán bảng viết tắt ở trang đầu.
4. Cuối tuần, thường là tối chủ nhật, một người cộng số trứng, đếm số lần hái từng loại rau, ghi một dòng nhận xét ngắn: tuần này thừa gì, thiếu gì.
5. Ngày nào quên thì bỏ trống, đừng ghi bù theo trí nhớ. Một ô trống trung thực có ích hơn một con số đoán.

Gia đình có người trẻ thích điện thoại có thể chụp trang sổ mỗi tuần để lưu, nhưng bản gốc vẫn nên là giấy: tay đang dính đất vẫn cầm bút chì được, còn màn hình thì không.

Đọc sổ để trồng vừa đủ ăn

Sau sáu đến tám tuần, sổ bắt đầu nói điều có ích. Cách đọc đơn giản nhất là đặt hai con số cạnh nhau: lượng hái được của một loại rau và số bữa nhà mình ăn loại đó. Nếu luống cải ngọt cho ba rổ trong một tuần mà cả nhà chỉ ăn được hai rổ, rổ thứ ba hoặc thành dưa, hoặc cho gà, hoặc héo trong tủ lạnh. Lần gieo sau chỉ cần gieo hai phần ba luống, phần còn lại dành cho rau khác.

Điều ngược lại cũng hay gặp: sổ cho thấy có những tuần không hái được gì vì gieo cùng một lúc rồi thu cùng một lúc. Cách sửa là gieo cuốn chiếu, mỗi đợt ít hơn, cách nhau một đến hai tuần tuỳ loại rau, để luôn có một luống đang lớn và một luống đang hái.

Với đàn gà, đọc sổ là nhìn đường đi của số trứng tuần. Số trứng giảm đều qua nhiều tuần thường là gà già đi hoặc vào mùa thay lông; giảm đột ngột vài ngày thì cần xem gà có ốm, có bị chuột rắn quấy hay thiếu nước không. Sổ không chẩn đoán thay người nuôi, nhưng nó cho biết thay đổi bắt đầu từ ngày nào, và đó là manh mối quý khi hỏi thú y xã.

Những lỗi hay gặp khi giữ sổ

Phần lớn sổ bị bỏ dở vì một trong mấy lý do sau, và mỗi lý do đều có cách tránh khá đơn giản:

• Quá nhiều cột ngay từ đầu. Muốn ghi cả thời tiết, độ ẩm, lượng nước tưới, giờ phun… thì chỉ được vài ngày. Bắt đầu với ngày, việc, rau, lượng; thêm cột khi thật sự cần.
• Chỉ một người biết ghi. Người đó đi vắng một tuần là sổ đứt. Mọi người lớn trong nhà, và trẻ từ khoảng tám tuổi, nên biết ghi số trứng và lượng rau hái.
• Ghi mà không bao giờ đọc lại. Sổ chỉ ghi thì không thay đổi gì. Mười lăm phút đọc lại vào cuối tháng mới là lúc sổ trả công.
• Sổ để ngoài mưa nắng. Giấy ẩm dính vào nhau, mực nhoè. Dùng bút chì và để sổ trong túi nilon có khoá kéo hoặc hộp nhựa cạnh cửa bếp.
• Ghi lẫn chuyện tiền nong. Sổ nông trang tự ăn nên giữ đơn giản: số lượng và ngày tháng. Nếu muốn so tự làm với đi chợ thì làm một trang riêng, mỗi mùa một lần, không ghi hằng ngày.

Một năm sổ ghi của một gia đình trông ra sao

Ví dụ giả định: một nhà năm người ở vùng trung du, có khoảng một nghìn mét vuông quanh nhà, bắt đầu ghi sổ từ tháng hai. Ba tháng đầu, sổ chủ yếu là dòng gieo, dòng hái và số trứng của tám con gà mái. Đến tháng năm, trang tổng tuần cho thấy cải và xà lách hái được nhiều hơn nhà ăn gần một nửa, trong khi rau muống và mồng tơi luôn thiếu vào những ngày nắng gắt.

Mùa hè năm đó gia đình bớt hai đợt cải, mở thêm một đoạn giàn mồng tơi và cấy rau muống ở mép ao. Sổ tháng bảy ghi nhận ít bữa phải ra chợ mua rau hơn hẳn tháng năm. Cũng trong mùa hè, số trứng tuần tụt dần từ khoảng bốn mươi quả xuống khoảng hai mươi lăm. Đọc lại sổ, cả nhà thấy đợt giảm trùng với lúc gà thay lông và trời oi, không có con nào ốm, nên giữ nguyên đàn và thêm chỗ râm, thêm nước.

Cuối năm, phần đồ trữ của sổ cho thấy nhà muối sáu vại dưa cải nhưng chỉ ăn hết bốn, hai vại sau để quá lâu, khú dưa nhũn và phải bỏ. Năm sau, mẻ dưa được chia nhỏ hơn và làm cách nhau vài tuần. Không có quyết định nào trong số đó cần tới kiến thức chuyên môn cao; chúng chỉ cần những con số mà trước đây không ai nhớ.

Sổ đi cùng phần dư, trao đổi và chia việc

Khi sổ đã chạy được một mùa, nó trở thành nơi ghi luôn đường đi của phần dư. Một dòng “bí đỏ, 4 quả, biếu nhà ông Sáu” hay “đổi 2 mớ rau ngót lấy 10 cây con ớt” giúp cả nhà biết đã cho ai, nhận gì, tránh chuyện biếu trùng người hay quên trả lại hàng xóm.

Sổ cũng là chỗ để chia việc. Một trang cuối sổ ghi lịch tuần: ai tưới sáng, ai cho gà ăn chiều, ai đảo phân ủ vào thứ bảy. Khi có người ốm hay đi xa, nhìn trang này là biết việc gì cần người thay.

Cuối năm, cuốn sổ là tài liệu để ngồi lại với cả nhà. Không cần tổng kết hình thức; chỉ cần mỗi người đọc phần mình phụ trách và nói ra một điều nên giữ, một điều nên bỏ. Nhiều gia đình nhận ra từ sổ rằng họ đang nuôi nhiều gà hơn mức ăn trứng, hoặc trồng ba loại cải trong khi cả nhà chỉ thích một loại. Những điều đó nhìn bằng mắt hằng ngày thì không thấy, nhưng hiện ra rất rõ khi đọc lại cả năm.

Câu hỏi thường gặp

Nên dùng sổ giấy hay ghi trên điện thoại?

Với nông trang gia đình, sổ giấy để ở cửa bếp thường bền hơn vì ai cũng ghi được, kể cả ông bà, và tay dính đất vẫn cầm bút chì. Điện thoại hợp để chụp lại trang sổ mỗi tuần làm bản lưu, hoặc cho người trẻ thích tổng hợp số liệu vào bảng tính cuối tháng.

Có cần cân rau mỗi lần hái không?

Không cần. Ghi theo rổ, mớ hay số quả là đủ để so tuần này với tuần khác. Nếu muốn có con số chính xác hơn, mỗi tháng cân thử một rổ của từng loại rau chính để biết một rổ nhà mình nặng khoảng bao nhiêu, rồi quy đổi khi cần.

Mới bắt đầu thì nên ghi phần nào trước?

Nên bắt đầu với hai thứ dễ nhất: số trứng mỗi ngày và các lần gieo, hái rau. Hai phần này cho kết quả nhìn thấy ngay trong vài tuần. Ao cá, phân ủ, đồ trữ có thể thêm dần từ tháng thứ hai khi cả nhà đã quen thói quen ghi.

Bao lâu thì nên đọc lại sổ một lần?

Mỗi tuần cộng số một lần cho trứng và rau hái được. Mỗi tháng đọc lại khoảng mười lăm phút để quyết định đợt gieo sau. Cuối mỗi mùa hoặc cuối năm, cả nhà cùng đọc để quyết định có giữ, mở rộng hay thu nhỏ phần nào của nông trang.

Ghi ngày phun thuốc vào sổ có tác dụng gì?

Dòng phun thuốc ghi ngày phun, luống nào, và ngày được hái lại theo thời gian cách ly trên nhãn. Nhờ vậy người khác trong nhà đi hái rau không vô tình hái luống vừa phun. Đây cũng là chỗ để nhận ra mình đang phun nhiều hơn mức cần và nên tăng biện pháp phòng.

Sổ có giúp biết nên nuôi bao nhiêu gà không?

Có. Ghi số trứng nhặt được và số trứng nhà ăn mỗi tuần trong vài tháng sẽ cho thấy đàn đang thừa hay thiếu. Nếu tuần nào cũng dư nhiều trứng phải đem biếu, có thể không cần giữ thêm gà mái non; nếu thường thiếu, nên tính chuyện nuôi thêm vài con vào mùa thuận.