Trẻ lớn lên trong nông trang gia đình học được nhiều nhất khi được giao những việc thật nhưng vừa sức (tưới rau, nhặt trứng, gieo hạt, cho gà ăn), có một góc vườn của riêng mình, và sống trong một khu đất đã được rào chắn những chỗ nguy hiểm: ao, giếng, kho thuốc, dụng cụ sắc. Việc của trẻ là góp phần và tìm hiểu, không phải lao động thay người lớn; an toàn phải được làm bằng rào, khoá, nắp đậy trước rồi mới tới lời dặn.
Bài này là bản đồ chung của cả danh mục: trẻ ở từng tuổi làm được gì, những vùng nguy hiểm trong một nông trang nhỏ, vài luật nhà nên có từ ngày đầu, chuyện ăn rau nhà trồng, và cách để vườn thành chỗ con học chứ không thành chỗ con bị sai vặt. Mỗi phần có bài riêng đi sâu hơn trong cùng danh mục.
Nông trang dạy trẻ những gì mà sách vở khó dạy
Một đứa trẻ năm tuổi gieo hạt cải, mười ngày sau thấy mầm lên, ba mươi ngày sau được tự tay nhổ cây cải đem vào bếp, đã đi qua trọn một vòng mà nhiều người lớn ở phố chưa từng thấy tận mắt. Trẻ hiểu rằng rau không tự có trong siêu thị, rằng trời nắng lâu thì phải tưới, mưa dầm thì cây úng, gà ăn sâu thì đẻ trứng, phân gà ủ hoai thì về lại luống rau. Những điều đó không cần giảng; con nhìn thấy mỗi ngày.
Nông trang cũng dạy sự chờ đợi và chuyện thất bại. Hạt gieo không phải hạt nào cũng lên, con gà mái có ngày không đẻ, luống rau có lúc bị sâu ăn trụi. Trẻ được thấy người lớn bình tĩnh tìm nguyên nhân, gieo lại, đổi cách làm. Đây là bài học về sự kiên nhẫn và cách đứng dậy sau khi hỏng, có giá trị hơn mọi lời khuyên chung chung.
Ngoài ra là trách nhiệm có hậu quả thật. Con quên đổ nước cho gà một buổi trưa nắng, chiều thấy gà há mỏ thở dốc. Con quên đóng cửa chuồng, sáng ra hiểu vì sao người lớn dặn đi dặn lại. Những bài học này cần người lớn đứng sau đỡ, để hậu quả đủ rõ cho con hiểu mà không trở thành tai nạn hay nỗi ám ảnh. Vì thế việc giao cho con luôn có người kiểm lại, ít nhất trong vài tháng đầu.
Việc vừa sức theo từng tuổi
Bảng dưới là gợi ý chung cho trẻ khoẻ mạnh, có người lớn ở gần. Mỗi đứa trẻ khác nhau; ba mẹ nhìn sức và sự khéo tay của con mà thêm bớt, và luôn bắt đầu bằng làm cùng trước khi để con tự làm.
| Tuổi | Việc làm được | Người lớn giữ lại |
|---|---|---|
| 2–3 tuổi | Rải hạt to (đậu, bí) vào lỗ đã đào sẵn, tưới bằng bình nhỏ, cầm rổ theo người lớn đi hái, ném rau cho gà qua lưới | Mọi việc gần nước, gần chuồng, dụng cụ có lưỡi |
| 4–6 tuổi | Nhặt trứng cùng người lớn, gieo hạt nhỏ, nhổ cỏ quanh luống, đổ thóc vào máng, nhặt rau sâu cho gà | Ao, giếng, thang, bếp lửa, phân tươi |
| 7–9 tuổi | Chăm một luống rau riêng, thay nước máng gà, hái rau cho bữa tối, ghi sổ trứng, ươm hạt trong khay | Thuốc, máy móc, việc nặng, đi ra ao một mình |
| 10–12 tuổi | Tự lo luống rau từ gieo tới thu, ủ phân lá cùng người lớn, cho cá ăn trên bờ có rào, dùng kéo cắt cành nhỏ có hướng dẫn | Phun thuốc, cầm dao rựa, máy cắt cỏ, giết mổ |
Bảng không có mốc tuổi nào cho phép trẻ pha hay phun thuốc bảo vệ thực vật, vận hành máy có động cơ, hay một mình xuống ao. Những việc đó thuộc về người lớn ở mọi tuổi của con.
Năm vùng nguy hiểm trong một nông trang nhỏ
Nước: ao, giếng, lu, bể chứa. Trẻ dưới năm tuổi có thể đuối nước trong lượng nước chỉ vài phân, và đuối nước thường diễn ra im lặng chứ không vùng vẫy kêu cứu như phim. Ao cần rào kín có cổng cài, giếng và bể có nắp đậy chắc, lu nước đậy kín hoặc úp ngược khi không dùng.
Hoá chất: thuốc bảo vệ thực vật, thuốc thú y, phân bón. Để trong tủ có khoá, đặt cao, giữ nguyên bao bì gốc. Tuyệt đối không sang chiết vào chai nước, lon nước ngọt hay chén bát, vì trẻ nhận diện đồ uống qua hình dáng vật đựng.
Dụng cụ: dao, liềm, rựa, cuốc, kéo cắt cành. Treo cao trên vách, lưỡi quay vào trong, cất ngay sau khi dùng. Cuốc, cào để ngửa răng trên đất là nguyên nhân hay gặp của vết thương ở chân và mặt khi trẻ dẫm lên làm cán bật lên.
Con vật: gà trống, ngan đực, chó giữ nhà, ong, rắn. Gà trống và ngan đực có con khá hung khi bảo vệ đàn hay ổ trứng. Chó giữ nhà cần được làm quen với trẻ khi có người lớn bên cạnh. Bụi rậm, đống củi, đống rơm là chỗ rắn hay trú.
Nắng, bếp lửa, đống đốt. Trẻ mất nước nhanh hơn người lớn. Việc ngoài trời nên dồn về sáng sớm và chiều muộn; bếp củi, đống tro còn âm ỉ cần được rào hoặc dập hẳn.
Vài luật nhà nên có từ ngày đầu
Luật càng ít càng dễ giữ. Nhiều gia đình chỉ cần năm câu cả nhà thuộc lòng: không ra ao một mình; không mở tủ thuốc; không ăn gì trong vườn khi chưa hỏi người lớn; rửa tay sau khi đụng đất, phân, gà vịt; đi giày dép khi ra vườn. Năm câu này được nói bằng giọng bình thường, lặp lại ở những lúc liên quan, không phải trong một buổi "học nội quy" dài.
Luật phải đi cùng thứ con nhìn thấy được. Nói "không ra ao một mình" mà ao không có rào thì luật chỉ dựa vào trí nhớ của một đứa trẻ bốn tuổi. Nói "không mở tủ thuốc" mà tủ không khoá thì luật dựa vào sự vâng lời. Rào, khoá, nắp đậy là lớp bảo vệ chính; lời dặn là lớp thứ hai cho lúc lớp thứ nhất có kẽ hở.
Trang phục cũng là một phần của luật. Dép quai hậu hoặc ủng khi ra vườn, mũ rộng vành khi trời nắng, áo dài tay mỏng khi vào bụi rậm hay đi cắt cỏ cho gà. Trẻ ở phố về hay chạy chân trần trên cỏ vì thấy thích; cảm giác ấy nên để dành cho bãi cỏ sạch trước sân, còn lối đi giữa luống, quanh chuồng và đống phân ủ thì phải có dép.
Riêng luật "không ăn gì trong vườn khi chưa hỏi" rất đáng giữ lâu. Vườn nhà có thể có cây độc trồng làm cảnh (trúc đào, cà độc dược), hạt độc (hạt củ đậu, hạt thầu dầu), quả vừa phun thuốc chưa hết thời gian cách ly, hay khoai mì sống. Trẻ thấy người lớn hái ăn ngay một quả ổi thì nghĩ cái gì trong vườn cũng ăn được. Lời giải thích ngắn khi hái mỗi thứ giúp con hiểu vì sao phải hỏi.
Một góc vườn của riêng con
Việc được giao cho người lớn kiểm tra là một chuyện; một luống rau con tự quyết trồng gì, tưới lúc nào và hái khi nào lại là chuyện khác hẳn. Trẻ có góc vườn riêng thường chăm hơn, hỏi nhiều hơn và tự hào khi đem rau của mình vào bếp. Luống chỉ cần nhỏ, khoảng một hai mét vuông, ở chỗ nắng tốt, gần vòi nước, xa ao và xa chuồng.
Nên bắt đầu bằng loại cây lên nhanh, khó chết, kết quả rõ: cải, mồng tơi, rau muống trồng cạn, đậu bắp, củ cải. Trẻ nhỏ chờ được ba bốn tuần, khó chờ ba tháng. Một cây hướng dương hay một dây bí trồng cạnh luống cho con thứ để ngắm cả mùa. Phần chi tiết về chọn chỗ, chọn cây và cách để con tự quyết nằm ở bài riêng về luống rau của con.
Điều quan trọng là người lớn chịu để luống rau ấy không hoàn hảo. Cải mọc dày quá, tưới lệch giờ, gieo trộn ba loại hạt vào một lỗ: con học từ đó. Nếu ba mẹ lặng lẽ sửa lại hết mỗi tối, luống rau thành của ba mẹ và con sẽ chán rất nhanh. Góp ý bằng câu hỏi ("con thấy cây ở góc này nhỏ hơn không, vì sao nhỉ?") giữ được quyền của con mà vẫn dạy được điều cần dạy.
Rau nhà trồng lên mâm cơm và chuyện biếng rau
Nhiều gia đình kể rằng đứa con biếng rau ở phố về quê lại chịu ăn rau mình tự hái. Không phải đứa trẻ nào cũng đổi ngay, nhưng việc được tham gia từ luống ra tới bếp thường làm con tò mò nếm thử hơn. Rau con hái, con rửa, con xé lá, con trộn: miếng rau ấy có câu chuyện của con trong đó.
Rau ăn sống từ vườn nhà vẫn cần rửa kỹ dưới vòi nước chảy, nhất là rau sát đất. Vườn có gà thả, có mèo, có phân ủ thì đất có thể mang trứng giun sán và vi khuẩn. Phân chuồng chưa hoai không bón cho luống rau ăn sống; phân ủ cũng nên rải sớm trước khi trồng để có thời gian phân huỷ. Rau vừa phun thuốc, dù là thuốc sinh học, vẫn phải chờ đủ thời gian cách ly ghi trên nhãn mới hái.
Đừng biến rau nhà trồng thành áp lực. Con không ăn hôm nay, mai đặt lại lên mâm một ít, không ép, không khen thưởng bằng kẹo. Trẻ thường cần được gặp một món nhiều lần mới chịu thử. Bài riêng trong danh mục nói kỹ về chuyện nấu cùng con từ rau vườn nhà và những món đơn giản trẻ làm được.
Giữ ranh giới: việc của trẻ khác lao động
Ở nông thôn, nhiều thế hệ đã lớn lên bằng việc chăn trâu, cắt cỏ, gánh nước từ rất sớm, và không ít người lớn bây giờ nhớ lại với cả niềm tự hào lẫn sự mệt mỏi. Nông trang gia đình ngày nay có thể giữ phần tốt của nếp ấy, tức trẻ biết góp sức, mà bỏ phần nặng nhọc: việc của con phải nhẹ, ngắn, an toàn và không chiếm giờ học, giờ ngủ, giờ chơi.
Một dấu hiệu dễ thấy là thời lượng. Trẻ tiểu học làm việc vườn mỗi ngày chừng mười lăm đến ba mươi phút là đủ để thành nếp; nếu con phải làm cả buổi chiều thì đó đã là sức lao động người lớn đang cần, không còn là việc học. Dấu hiệu thứ hai là cảm xúc: con có lúc lười là bình thường, nhưng nếu con sợ hãi, khóc mỗi khi tới giờ, hay bị mắng nặng vì làm hỏng, nên nhìn lại cách giao việc.
Cũng nên tránh biến việc vườn thành bảng thi đua giữa anh chị em, đếm ai nhặt nhiều trứng hơn, ai tưới đẹp hơn. Mỗi đứa có phần việc riêng, được cảm ơn vì đã góp phần, không xếp hạng. Những ngày con thi cử, ốm, hay đơn giản là mệt, người lớn làm thay mà không kể công. Nông trang là nhà của con, không phải chỗ con làm thuê.
Câu hỏi thường gặp
Mấy tuổi thì có thể cho con theo ra vườn?
Trẻ biết đi vững đã có thể theo người lớn ra vườn, ngồi chơi đất ở góc an toàn, rải hạt to vào lỗ đào sẵn. Điều kiện là có người lớn ở trong tầm tay, ao và giếng đã rào kín, dụng cụ đã cất. Tuổi không quyết định bằng việc khu đất đã được làm an toàn tới đâu.
Trẻ chơi đất nhiều có lo giun sán không?
Có nguy cơ, nhất là vườn có gà thả, có chó mèo hoặc bón phân chưa hoai. Cách giữ là đi dép khi ra vườn, cắt móng tay ngắn, rửa tay bằng xà phòng sau khi chơi đất và trước khi ăn, rửa rau kỹ. Việc tẩy giun định kỳ cho trẻ nên hỏi trạm y tế xã theo lịch của ngành y tế.
Có nên cho trẻ cầm dao, kéo để làm vườn không?
Trẻ từ khoảng bảy tám tuổi có thể dùng kéo cắt cành nhỏ, dao nhỏ đầu tròn để cắt rau khi có người lớn hướng dẫn và đứng cạnh. Liềm, rựa, dao phay và máy có động cơ để dành cho người lớn. Dạy con cầm lưỡi hướng ra ngoài người, đặt xuống khi đi lại, cất ngay sau khi dùng.
Con sợ gà, sợ côn trùng, không chịu ra vườn thì sao?
Đừng ép hay chê con nhát. Cho con đứng xem từ ngoài lưới, làm việc không phải chạm vào con vật như đổ nước vào máng từ bên ngoài, gọi tên từng con gà. Côn trùng thì bắt đầu bằng những con lành như bọ rùa, giun đất. Phần lớn trẻ quen dần sau vài tuần nếu không bị dọa.
Nhà có ao mà con còn nhỏ, không rào được hết thì làm thế nào?
Nếu chưa rào được cả bờ, ít nhất rào khu sân chơi và lối từ nhà ra vườn để trẻ không tự đi tới ao, cổng có chốt cài cao. Lúc con ra vườn luôn có một người lớn được giao trông riêng, không vừa trông vừa làm việc khác. Lời dặn không thay được rào chắn với trẻ dưới sáu tuổi.
Làm sao để con không chán việc vườn sau vài tuần đầu?
Giữ việc ngắn, đều và có kết quả con thấy được: trứng nhặt về ăn sáng, rau con hái có trong canh tối. Cho con quyền quyết một vài thứ trong luống của mình, đổi việc theo mùa và để con nghỉ khi bận học. Sự hứng thú lên xuống là bình thường, không cần lo khi con có tuần lười.