Trong nông trang có ao, giếng, lu hay bể nước, cách chính để giữ trẻ khỏi đuối nước là làm cho trẻ không tự tiếp cận được mặt nước: rào ao kín có cổng tự đóng và chốt cao, giếng và bể có nắp chắc, lu đậy kín hoặc úp ngược, xô chậu đổ hết nước sau khi dùng. Lời dặn và việc dạy bơi là lớp bảo vệ thứ hai, không thay được lớp thứ nhất.
Đuối nước ở trẻ nhỏ thường diễn ra rất nhanh và im lặng; trẻ dưới năm tuổi có thể đuối trong lượng nước chỉ vài phân, như một chậu nước hay một hố trâu đầm. Bài này đi qua từng nguồn nước thường gặp trong nông trang gia đình, cách trông trẻ đúng nghĩa, dạy con về nước theo tuổi và việc cần làm nếu chuyện xấu xảy ra.
Vì sao đuối nước nguy hiểm hơn ba mẹ nghĩ
Đuối nước là một trong những nguyên nhân gây tử vong hàng đầu ở trẻ em Việt Nam; các báo cáo của ngành bảo vệ trẻ em và UNICEF trong nhiều năm thường nhắc con số khoảng hai nghìn trẻ mỗi năm. Phần lớn xảy ra ở nông thôn, gần nhà, ở ao, mương, giếng, lu nước, vào lúc người lớn chỉ lơ là trong vài phút.
Hình dung trong phim về người đuối nước vùng vẫy, la hét không đúng với trẻ nhỏ. Trẻ ngã chúi đầu vào nước thường không kêu được, không tự lật người, và chìm trong yên lặng. Đầu trẻ dưới ba tuổi nặng so với thân, nên trẻ cúi xuống nhìn vào lu, vào xô có thể chúi đầu vào trong và không tự rút ra được. Chỉ cần mũi miệng ngập nước vài phút là đã nguy hiểm tới tính mạng.
Trẻ lớn hơn lại gặp nguy hiểm theo kiểu khác: tự tin biết bơi, ra ao một mình, trượt bờ đất trơn sau mưa, vướng rong, chuột rút, hoặc nhảy xuống cứu bạn mà không có kỹ năng. Vì vậy câu hỏi không phải "con đã biết bơi chưa" mà là "con có thể tiếp cận mặt nước khi không có người lớn hay không".
Từng nguồn nước trong nông trang và cách làm an toàn
Mỗi nguồn nước có kiểu nguy hiểm riêng. Đi một vòng nông trang cùng bảng dưới, đánh dấu chỗ nào đã làm, chỗ nào còn thiếu.
| Nguồn nước | Nguy cơ chính | Cách làm an toàn |
|---|---|---|
| Ao cá | Bờ dốc, trơn, đáy bùn, khó thấy trẻ dưới nước | Rào kín bốn phía, cao khoảng 1,2 m trở lên, cổng tự đóng có chốt ngoài tầm tay trẻ; bờ phía có lối xuống làm bậc thoải |
| Giếng đào | Trẻ cúi nhìn hoặc trèo lên thành giếng | Thành cao, nắp nặng hoặc có khoá; dùng máy bơm thì đậy kín hẳn |
| Lu, khạp, phuy chứa nước | Trẻ nhỏ chúi đầu vào trong | Nắp đậy chặt, đặt chỗ trẻ khó trèo; lu không dùng thì úp ngược |
| Bể chứa nước mưa xây | Mở nắp lấy nước rồi quên đậy | Nắp có bản lề và chốt; lấy nước bằng vòi ở chân bể thay vì mở nắp múc |
| Xô, chậu, thau | Nước còn lại sau khi tưới, giặt | Đổ hết, úp ngược ngay sau khi dùng |
| Mương, rãnh tưới | Đầy nước khi mưa to, bờ sụt | Lấp hoặc làm cống kín đoạn gần nhà; mùa mưa cấm trẻ ra |
| Hố phân ủ lỏng, hầm biogas | Ngã vào, khí độc | Nắp kín, rào riêng; tuyệt đối không cho trẻ lại gần |
Mốc chiều cao rào khoảng 1,2 m là mức nhiều nước dùng cho hàng rào bể bơi quanh nhà; với ao quê thì càng cao càng tốt, mắt lưới đủ nhỏ để trẻ không chui hay đặt chân leo được. Không để ghế, thùng, đống củi sát rào làm bậc trèo.
Trông trẻ gần nước: thế nào mới là trông
Nhiều vụ đuối nước xảy ra khi có người lớn ở gần nhưng không thật sự trông: đang nấu cơm, đang nghe điện thoại, đang cho gà ăn ở góc vườn bên kia. Với trẻ dưới khoảng sáu tuổi, khi trẻ ở ngoài khu đã rào, cần một người lớn được giao trông riêng, nhìn thấy trẻ liên tục và ở trong tầm với tay, không làm việc khác cùng lúc.
Một cách nhiều gia đình dùng là "người giữ nước": khi cả nhà ra vườn, một người được giao nhiệm vụ trông trẻ, nói to với mọi người, và chỉ được bàn giao bằng lời rõ ràng ("giờ mẹ trông con nhé"). Nguy hiểm nhất là khoảnh khắc ai cũng nghĩ người kia đang trông.
Người trông trẻ cũng nên biết sơ cứu ban đầu cho người đuối nước. Các khoá ngắn về sơ cấp cứu do hội chữ thập đỏ, trạm y tế hay trường học tổ chức đáng để ba mẹ và ông bà dành một buổi tham gia. Biết làm và từng tập trên mô hình khác hẳn với chỉ đọc qua.
Đừng tin vào tiếng động. Nhiều người lớn quen để trẻ chơi ở góc vườn khuất và yên tâm "nghe tiếng là biết con đâu". Trẻ ngã xuống nước thì im lặng, và chính lúc im lặng ấy là lúc nguy hiểm nhất. Khi trẻ khuất khỏi tầm mắt dù chỉ một chút, việc đầu tiên là đi tìm ở ao, giếng, lu trước rồi mới tìm chỗ khác.
Khi có khách mang trẻ tới chơi, đặc biệt là trẻ ở phố chưa quen ao vườn, nhắc lại luật cho cả khách và giao rõ người trông. Trẻ lạ chỗ thường tò mò với mặt nước hơn trẻ đã sống ở đó lâu.
Dạy con về nước theo từng tuổi
Dưới 4 tuổi: rào chắn là chính. Trẻ chưa đủ khả năng tự kiềm chế, lời dặn không đáng tin. Có thể cho con chơi nước trong chậu nhỏ có người lớn ngồi cạnh, đổ đi ngay khi chơi xong. Tập cho con quen nước, không sợ nước, nhưng không để con nghĩ ao là chỗ chơi.
4–6 tuổi: luật ngắn, lặp lại. Một câu duy nhất: "Không ra ao, ra giếng nếu không có người lớn." Đi cùng con tới cổng rào ao, chỉ vào và nói lại. Có thể bắt đầu cho con làm quen với nước ở bể bơi có người dạy, học thở, nổi, bám mép.
6–10 tuổi: học bơi và an toàn khi ở gần nước. Đây là độ tuổi nên cho con học bơi có bài bản. Đồng thời dạy con không xuống ao khi trời mưa, khi bờ trơn, khi một mình; và nếu thấy bạn rơi xuống nước thì hô to gọi người lớn, ném vật nổi như can nhựa rỗng, sào tre, không tự nhảy xuống.
Trên 10 tuổi: tự tin không có nghĩa là an toàn. Trẻ lớn biết bơi vẫn có thể gặp nạn trong ao bùn, nước lạnh, có rong. Nhắc con rằng ao nhà không phải bể bơi, chỉ xuống khi có người lớn, và không bao giờ bơi một mình.
Ao trong nông trang có trẻ: chọn chỗ, đào và làm bờ
Nếu nông trang chưa đào ao và trong nhà có trẻ nhỏ, có thể cân nhắc chờ vài năm hoặc chọn hình thức khác như bể xi măng có nắp để chứa nước tưới, bể nuôi cá nhỏ có lưới che. Không có quy tắc bắt buộc nông trang nào cũng phải có ao; nước tưới có thể đến từ bể mưa, giếng, vòi.
Nếu đã có ao, nên đặt khu sân chơi của trẻ ở phía ngược với ao, cách bởi nhà hoặc rào. Lối từ cửa nhà ra vườn không đi ngang bờ ao. Bờ ao nên làm thoải phía có lối xuống, có bậc bằng đá hoặc gỗ để người lớn lên xuống, và có cọc, sào tre treo sẵn ở một chỗ cố định để cứu người khi cần.
Nước ao nhà dùng tưới rau, bùn ao dùng bón cây: các việc này người lớn làm, trẻ đứng ngoài rào. Khi vét ao, tháo cạn để bắt cá, trẻ thường rất thích xuống bùn; việc này có thể cho trẻ lớn tham gia khi ao đã cạn tới mức an toàn, có người lớn sát bên, đi ủng và mang găng vì bùn có thể có mảnh sành, vỏ ốc sắc.
Mùa mưa lũ và những ngày nước lên
Mùa mưa làm thay đổi bản đồ nguy hiểm của nông trang. Ao đầy tràn bờ, mương rãnh thành dòng chảy, ruộng trũng ngập ngang gối, hố đào trồng cây biến thành vũng sâu không nhìn thấy đáy. Những chỗ cả mùa khô trẻ chạy qua lại an toàn có thể trở thành nguy hiểm chỉ sau một đêm mưa to. Sau mỗi đợt mưa lớn, người lớn nên đi một vòng kiểm tra rào ao, nắp giếng, nắp bể và lấp hoặc rào tạm những chỗ mới đọng nước.
Ở vùng hay ngập như đồng bằng sông Cửu Long mùa nước nổi, hay vùng ven sông miền Trung mùa bão, nước có thể lên sát nhà. Đây là lúc cần giữ trẻ nhỏ trong khu có rào trên nền cao, không cho đi lội nước dù nước trông có vẻ nông và hiền. Nước lũ thường đục, chảy xiết hơn vẻ ngoài, có thể mang theo cành cây, rác, dây điện đứt và rắn.
Trẻ lớn thường thích ra xem nước lên, thả thuyền giấy, bắt cá chạy lũ. Nên cho con xem từ hiên nhà hoặc chỗ cao có người lớn đi cùng, giải thích vì sao lúc này không ra đồng. Cho trẻ biết trước nơi cả nhà sẽ tới nếu nước lên cao hơn, và để sẵn áo phao hoặc can nhựa rỗng có dây buộc ở chỗ dễ lấy. Chuẩn bị trước giúp người lớn bình tĩnh, và trẻ thấy người lớn bình tĩnh thì cũng bớt hoảng.
Nếu thấy trẻ dưới nước: những việc cần làm
Phần này không thay cho một khoá sơ cứu. Nó nhắc thứ tự việc để người lớn không bối rối trong vài phút đầu.
- Hô to gọi người hỗ trợ và gọi cấp cứu 115 ngay, hoặc nhờ người khác gọi trong khi mình đưa trẻ lên.
- Đưa trẻ lên khỏi nước bằng cách an toàn với bản thân: dùng sào, can nổi, dây; chỉ xuống nước nếu chỗ đó nông và mình đứng được.
- Đặt trẻ nằm ngửa trên nền cứng, kiểm tra trẻ có thở không bằng cách nhìn ngực, nghe hơi thở trong vài giây.
- Nếu trẻ không thở, bắt đầu hồi sức tim phổi theo cách đã được học: thổi ngạt và ép tim. Không mất thời gian dốc ngược trẻ để "xốc nước".
- Nếu trẻ thở được, cho nằm nghiêng an toàn, ủ ấm, theo dõi liên tục cho tới khi có nhân viên y tế.
- Mọi trẻ bị đuối nước, kể cả khi đã tỉnh và có vẻ bình thường, đều cần được đưa tới cơ sở y tế để kiểm tra.
Hướng dẫn sơ cứu có thể được cập nhật theo thời gian; người lớn trong nhà nên học lại sau vài năm, hỏi trạm y tế hay hội chữ thập đỏ địa phương về lớp gần nhất.
Câu hỏi thường gặp
Ao nhà nông, chỉ ngang đầu gối người lớn, có cần rào không?
Có. Trẻ nhỏ có thể đuối trong nước chỉ vài phân nếu ngã úp mặt. Ao nông nhưng đáy bùn, bờ trơn vẫn đủ nguy hiểm. Mức nước thấp không phải là lý do bỏ rào khi trong nhà có trẻ dưới sáu tuổi hoặc thường có trẻ đến chơi.
Con đã học bơi rồi thì có thể ra ao một mình không?
Không nên. Biết bơi ở bể khác hẳn với ao quê: nước đục, đáy bùn, rong vướng chân, nước lạnh dễ chuột rút. Trẻ biết bơi vẫn cần người lớn có mặt khi ở gần ao, và không bao giờ bơi một mình. Học bơi là thêm một lớp bảo vệ, không phải giấy phép.
Rào ao bằng gì cho chắc mà vẫn hợp vườn?
Có thể dùng cọc tre hoặc cọc bê tông kết hợp lưới thép mắt nhỏ, cao khoảng 1,2 m trở lên, cổng có chốt cài ở trên cao. Tránh rào bằng thanh ngang vì trẻ dùng làm bậc leo. Trồng thêm hàng cây bụi không gai bên ngoài rào giúp đẹp hơn mà không làm yếu rào.
Lu nước mưa để uống thì đậy thế nào cho an toàn?
Dùng nắp đậy vừa khít, nặng hoặc có dây buộc, đặt lu trên bệ để trẻ khó với tới miệng. Lấy nước bằng vòi lắp ở thân lu thay vì mở nắp múc. Nắp kín cũng giúp nước sạch hơn và tránh muỗi đẻ trứng.
Có nên dọa con về ma nước để con sợ không ra ao?
Không nên. Dọa có thể làm con sợ hãi vô cớ hoặc ngược lại thôi tin khi lớn lên, và không dạy con biết thật sự nguy hiểm nằm ở đâu. Nói thật, ngắn: nước sâu, bờ trơn, ngã xuống khó lên. Kết hợp với rào chắn và luật rõ ràng.
Nhà hàng xóm có ao không rào, con hay sang chơi thì sao?
Nói chuyện nhẹ nhàng với hàng xóm, đặc biệt nếu nhà họ cũng có trẻ. Trong lúc chờ, luật nhà là con chỉ sang chơi khi có người lớn hai bên biết và trông. Có thể đề nghị cùng nhau làm một đoạn rào chắn lối từ sân chơi ra ao.