Trước khi làm nông trang gia đình, hãy dành vài tuần (tốt nhất là qua một mùa mưa và một mùa khô) để đọc mảnh đất: nắng rọi ở đâu và bao lâu, gió chính từ hướng nào, nước mưa chảy về đâu và đọng ở đâu, đất cát hay sét, nguồn nước tưới có đủ quanh năm không. Phần lớn câu trả lời có được bằng mắt, tay, một cái xẻng, vài cái cọc và cuốn sổ.
Đọc đất kỹ giúp đặt đúng chỗ những thứ khó dời như chuồng, ao, cây lâu năm, và biết đất cần cải tạo gì trước khi trồng. Phần dưới hướng dẫn từng phép quan sát đơn giản, cách hiểu kết quả và những dấu hiệu nên hỏi người có chuyên môn.
Nắng: đếm giờ, không đoán
Rau ăn quả như cà chua, ớt, dưa, bí cần nắng trực tiếp phần lớn ngày; rau ăn lá như cải, xà lách, rau thơm chịu được nắng nửa ngày, có khi còn thích bóng nhẹ buổi chiều ở vùng nóng. Vì vậy câu hỏi không phải "có nắng không" mà là "nắng mấy giờ".
Cách đơn giản là cắm vài cọc tre ở những chỗ dự định làm vườn, rồi ghi lại vào ba buổi trong ngày, khoảng 8 giờ, 12 giờ và 3–4 giờ chiều: cọc nào có nắng, cọc nào bị bóng nhà, bóng cây che. Chỗ có nắng cả ba lần là chỗ dành cho rau ăn quả.
Bóng thay đổi theo mùa. Ở nước ta, mặt trời mùa hè lên cao, bóng ngắn; mùa đông ở miền Bắc mặt trời thấp hơn và lệch về phía Nam, nên một bức tường hay hàng cây phía Nam có thể che vườn cả buổi sáng những tháng rét. Nếu chỉ quan sát được một mùa, hãy hỏi người ở lâu hoặc tính trước phần bóng dài hơn vào mùa đông.
Đừng quên tán cây đang lớn. Một cây mít, cây xoài non hôm nay chưa che gì, ba năm sau có thể phủ bóng cả góc vườn. Khi đánh dấu chỗ nắng, hãy hình dung tán cây sau vài năm.
Gió: nơi đặt chuồng và nơi cần che
Gió quyết định mùi chuồng gà bay về đâu, luống rau nào bị quật đổ, giàn nào cần chằng. Hỏi người trong xóm là cách nhanh nhất để biết gió chính mùa nóng và mùa lạnh thổi từ hướng nào; nhiều nơi người già nói rất chính xác "gió nồm", "gió bấc", "gió Lào" và tháng nào nó tới.
Tự quan sát thì buộc một dải vải mỏng lên cây sào giữa vườn và ghi hướng bay vào các buổi trong nhiều ngày. Lá cây nghiêng về một phía, cây mọc lệch, mái tranh xơ một phía cũng cho biết gió mạnh thường đến từ đâu.
Từ đó, chuồng gà và góc ủ phân đặt cuối hướng gió chính mùa nóng so với nhà ở. Luống rau ở chỗ gió lùa mạnh cần hàng rào chắn gió bằng cây như chuối, sả, dâm bụt, hoặc rào tre, lưới. Ở duyên hải miền Trung và các vùng hay có bão, giàn leo cần chôn cọc sâu và có dây chằng, cây ăn trái non cần cọc đỡ.
Gió cũng mang theo thứ khác: bụi đường, khói đốt rơm, hơi thuốc bảo vệ thực vật từ ruộng bên cạnh. Nếu mảnh đất nằm sát cánh đồng phun thuốc thường xuyên, hãy đặt vườn rau ở phía khuất gió và trồng hàng cây chắn, đồng thời trò chuyện với người làm ruộng bên cạnh về giờ phun.
Nước: đi vườn sau một trận mưa lớn
Không có phép đo nào giá trị bằng việc đi bộ quanh mảnh đất ngay sau một trận mưa to. Nhìn nước chảy theo đường nào, đọng ở đâu, bao lâu thì rút. Chỗ đọng qua đêm là chỗ không hợp cho luống rau thường hay chuồng gà; có thể làm ao, trồng khoai nước, rau muống, hoặc nâng luống thật cao.
Mùa khô là phép thử ngược lại: giếng có cạn không, ao có trơ đáy không, nước có vị lợ không. Ở vùng ven biển Nam Bộ, đồng bằng sông Cửu Long và một số vùng duyên hải, xâm nhập mặn mùa khô có thể làm nước giếng, nước kênh mặn dần; người trong vùng thường biết rõ tháng nào cần trữ nước ngọt.
Ghi lại tất cả nguồn nước có thể dùng: giếng, ao sẵn có, kênh mương, nước mưa từ mái nhà. Ước lượng thô diện tích mái và số lu, bể có thể đặt; mái càng rộng thì mỗi trận mưa càng hứng được nhiều. Nước dùng cho sinh hoạt và ăn uống nên tách riêng nguồn với nước tưới, và nếu nghi nước giếng có vấn đề (màu, mùi, vị lạ, gần nơi có chất thải) thì nên mang đi xét nghiệm ở cơ sở có chức năng trước khi dùng ăn uống.
Hỏi chuyện người ở lâu: những câu đáng hỏi
Năm nào ngập to nhất, nước lên tới đâu? Một trận lũ lớn mười năm mới có một lần không hiện ra trong vài tháng quan sát, nhưng người già trong xóm thường nhớ rõ mốc nước. Câu trả lời quyết định chuồng gà phải kê cao bao nhiêu và có nên đào ao ở chỗ trũng hay không.
Giếng quanh đây mùa khô có cạn, có lợ không? Giếng nhà hàng xóm là "mẫu thử" tốt cho giếng nhà mình. Nếu nhiều nhà đều phải trữ nước mưa hay mua nước vào cuối mùa khô, hãy tính bể chứa ngay từ năm đầu.
Rau gì, cây gì ở đây trồng dễ, cây gì hay hỏng? Người làm vườn lâu năm biết giống địa phương nào chịu được đất và thời tiết vùng này, loại sâu bệnh nào năm nào cũng tới. Câu trả lời giúp chọn đúng cây cho mùa đầu.
Có chồn, cầy, rắn, chuột hay trộm gà không? Mức độ phá hoại của thú hoang và chuyện mất gà khác nhau nhiều giữa các xóm. Biết trước thì làm chuồng, rào cho đúng mức ngay từ đầu.
Ruộng xung quanh phun thuốc vào tháng nào? Biết lịch phun giúp sắp xếp vườn rau ở chỗ khuất gió và tránh phơi đồ, phơi rau những ngày đó. Trò chuyện thẳng thắn với người làm ruộng bên cạnh thường dễ hơn người ta nghĩ.
Thử đất bằng tay và bằng chai nước
Không cần máy đo vẫn biết được khá nhiều về đất. Ba phép thử dưới đây làm ở vài chỗ khác nhau trong vườn, đào sâu khoảng một gang tay rồi lấy đất ẩm.
| Phép thử | Làm thế nào | Đọc kết quả |
|---|---|---|
| Nắm tay | Bóp một nắm đất ẩm rồi mở tay ra | Rời ngay: đất cát, thoát nước nhanh, giữ phân kém. Giữ khối rồi vỡ khi chạm nhẹ: đất thịt, tốt cho rau. Dính chặt, bóng: đất sét, giữ nước, dễ bí. |
| Se sợi | Se đất ẩm giữa hai bàn tay thành sợi | Không se được: cát. Se được nhưng gãy: thịt. Se thành sợi dài, uốn vòng được: nhiều sét. |
| Chai lắng | Cho đất vào chai trong khoảng một phần ba, đổ đầy nước, lắc kỹ, để yên một ngày | Lớp đáy là cát, giữa là thịt, trên là sét; váng nổi là chất hữu cơ. So độ dày các lớp để biết tỷ lệ. |
| Thấm nước | Đào hố sâu khoảng 30 cm, đổ đầy nước, để rút, đổ đầy lần hai và xem thời gian rút | Rút trong vài phút: rất thoát nước. Còn đọng sau nửa ngày trở lên: thoát nước kém, cần luống cao. |
| Đếm giun | Lật một xẻng đất ẩm, đếm giun đất | Nhiều giun là đất sống, có chất hữu cơ. Không thấy giun: đất nghèo hoặc chai, cần thêm phân ủ, phủ đất. |
Kết quả các phép thử chỉ mang tính định hướng. Nếu định làm diện tích lớn hơn hoặc thấy cây còi cọc dù đã bón đủ, có thể lấy mẫu đất gửi phân tích ở cơ sở khuyến nông hoặc phòng thí nghiệm để biết độ chua và dinh dưỡng.
Những dấu hiệu cần hỏi người có chuyên môn
Nước đọng có váng đỏ, vàng, đất có mùi chua lưu huỳnh. Đây có thể là dấu hiệu đất phèn, thường gặp ở vùng trũng đồng bằng sông Cửu Long và một số vùng ven biển. Đất phèn cần cách làm luống, rửa phèn, chọn cây riêng; nên hỏi cán bộ khuyến nông hoặc người làm lâu năm trong vùng.
Cây gần đó vàng lá, cháy mép, nước giếng lợ. Có thể đất hoặc nước nhiễm mặn. Rau ăn lá thường kém chịu mặn; cần tính nguồn nước ngọt và chọn cây phù hợp.
Mảnh đất từng là bãi rác, xưởng, kho hoá chất, ven đường lớn. Đất có thể nhiễm kim loại nặng hoặc chất độc khó thấy bằng mắt. Trước khi trồng rau ăn, nên hỏi lịch sử sử dụng đất và cân nhắc phân tích; trong lúc chờ, có thể trồng rau trong luống đắp đất mới có lót đáy.
Đất dốc, có vết nứt, chân dốc có đất trôi. Nguy cơ sạt lở, nhất là mùa mưa ở vùng núi phía Bắc, Tây Nguyên và miền Trung. Đừng đào ao hay xẻ ta-luy lớn khi chưa hỏi người có chuyên môn và chính quyền địa phương.
Chỗ thấp nhất của mảnh đất trùng với giếng nhà mình hoặc hàng xóm. Nước từ chuồng trại, đống ủ dễ dồn về giếng. Cần sắp xếp lại vị trí chuồng, đống ủ để giữ nguồn nước sạch.
Lập "hồ sơ" mảnh đất trong một trang sổ
Gom mọi quan sát vào một trang giấy giúp bạn và cả nhà nhìn cùng một bức tranh khi bàn chuyện đặt chuồng, đào ao.
- Vẽ sơ đồ mảnh đất theo tỷ lệ thô, đánh dấu nhà, giếng, nhà vệ sinh, cây lớn, đường đi, ranh hàng xóm.
- Tô ba màu cho vùng nắng cả ngày, nắng nửa ngày, bóng râm (ghi tháng quan sát).
- Vẽ mũi tên hướng gió chính mùa nóng và mùa lạnh, đánh dấu chỗ gió lùa mạnh.
- Vẽ đường nước chảy khi mưa, khoanh chỗ đọng nước và thời gian rút.
- Ghi kết quả thử đất ở từng góc: cát, thịt, sét; thoát nước nhanh hay chậm; nhiều hay ít giun.
- Liệt kê nguồn nước, mùa nào có, mùa nào thiếu.
- Ghi những điều cần hỏi thêm: đất phèn, mặn, lịch sử sử dụng đất, quy định về chăn nuôi trong khu dân cư.
Trang sổ này là nền cho mọi quyết định bố trí sau đó. Khi nhìn đủ những điều trên một chỗ, việc chọn nơi đặt vườn rau, chuồng gà, ao và cây ăn trái thường trở nên rõ ràng hơn nhiều so với ngồi đoán.
Mỗi năm cập nhật trang sổ một lần: cây đã lớn che thêm bóng, chỗ ngập đã được nâng, đất góc nào đã tốt lên nhờ phân ủ. Nhìn lại vài trang qua các năm là cách tốt để thấy mảnh đất thay đổi nhờ chính công sức của gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Có cần mua máy đo pH đất không?
Không bắt buộc với vườn gia đình. Quan sát cây trồng, cỏ dại mọc tự nhiên và các phép thử đơn giản đã cho nhiều thông tin. Nếu nghi đất quá chua, phèn hoặc cây còi dù chăm tốt, có thể gửi mẫu phân tích ở cơ sở khuyến nông hay phòng thí nghiệm để có số liệu đáng tin hơn.
Đất cát ven biển có làm nông trang được không?
Được, nhưng cần nhiều phân ủ, phủ đất dày và nguồn nước đều vì đất cát giữ nước, giữ phân kém. Hàng rào chắn gió, chắn cát bay cũng quan trọng. Luống nên trũng nhẹ hoặc có bờ để giữ nước, thay vì luống cao như ở đất sét.
Mới mua đất, chưa ở đó, thì quan sát thế nào?
Hãy đến vào nhiều thời điểm khác nhau: sau mưa lớn, giữa mùa khô, sáng sớm và chiều. Hỏi hàng xóm về ngập, gió, nước giếng, sâu bệnh hay gặp. Ghi chép và chụp ảnh cùng một góc ở mỗi lần đến để so sánh.
Cỏ dại mọc trên đất nói lên điều gì?
Cỏ dại phản ánh phần nào điều kiện đất: chỗ cỏ mọc tốt, xanh đậm thường đất khá; chỗ trơ trụi, chỉ có vài loại cỏ chịu hạn có thể đất nghèo, chai hoặc khô. Đây chỉ là gợi ý, nên kết hợp với các phép thử khác chứ không dựa vào một dấu hiệu.
Đất từng phun nhiều thuốc trừ cỏ có trồng rau ngay được không?
Nên hỏi rõ loại thuốc và thời gian đã phun, vì một số thuốc tồn lưu trong đất một thời gian. Trong lúc chờ, có thể trồng thử vài hàng rau ngắn ngày để xem cây có bị biến dạng, cháy lá không, hoặc trồng trong luống đắp đất mới.