Hạt giống tự để giữ lâu nhất khi được phơi thật khô, cho vào lọ kín (thuỷ tinh hoặc nhựa có gioăng), thêm gói hút ẩm và cất ở chỗ tối, mát, nhiệt độ ổn định. Ở vùng nóng ẩm nước ta, kẻ thù lớn nhất của hạt không phải thời gian mà là độ ẩm: hạt cất trong túi nilon hở miệng qua một mùa nồm hoặc một mùa mưa dầm có thể mất sức nảy mầm chỉ sau vài tháng, trong khi cùng mẻ hạt ấy cất khô, kín, mát giữ được vài năm.
Một quy tắc kinh nghiệm hay được người làm giống nhắc, do nhà nghiên cứu hạt giống James Harrington đưa ra từ đầu những năm 1970: trong khoảng độ ẩm và nhiệt độ thường gặp, hạt bớt ẩm một chút hoặc mát hơn vài độ thì tuổi thọ tăng lên rõ rệt, có khi gấp đôi. Đó là quy tắc gần đúng chứ không phải công thức chính xác, nhưng nó nói đúng điều cốt lõi: khô và mát quan trọng hơn mọi mẹo khác. Phần dưới hướng dẫn cách làm điều đó trong một ngôi nhà bình thường.
Vì sao hạt hỏng trong lúc cất
Hạt giống là một cơ thể sống đang ngủ. Bên trong vẫn có hô hấp rất chậm, tiêu hao dần chất dự trữ. Khi hạt hút ẩm từ không khí, hô hấp nhanh lên, chất dự trữ cạn nhanh hơn, phôi yếu dần; đồng thời nấm mốc trên vỏ hạt có điều kiện phát triển. Nhiệt độ cao cộng thêm làm mọi quá trình ấy chạy nhanh hơn. Vì vậy hạt để trong căn bếp nóng, gần nồi cơm điện, cạnh bếp lửa hay trên nóc tủ lạnh nơi hơi nóng phả ra thường yếu đi nhanh hơn hạt để trong buồng mát.
Mùa nồm ở miền Bắc là thử thách lớn nhất: không khí bão hoà hơi nước, tường đọng nước, hạt để trong túi giấy hút ẩm chỉ sau vài ngày. Ở miền Trung và Nam Bộ, mùa mưa dài cũng làm độ ẩm trong nhà cao liên tục nhiều tháng. Ở vùng cao như Tây Nguyên hay Tây Bắc, đêm lạnh ngày ấm làm hơi nước ngưng tụ trong lọ nếu lọ đậy khi hạt còn ấm.
Côn trùng là nguyên nhân thứ ba, nhất là với đậu, ngô, lạc. Mọt thường đã có trứng trong hạt từ ngoài đồng, chỉ chờ điều kiện ấm ẩm trong kho là nở. Hạt khô và lọ kín làm chậm chúng lại đáng kể.
Hiểu ba nguyên nhân này thì mọi cách cất đều quy về: làm hạt khô, giữ cho hạt khô, giữ cho hạt mát, và chặn côn trùng.
Bước một: hạt đã đủ khô chưa
Bẻ thử, cắn thử. Hạt to như đậu, bí, ngô đủ khô thì cắn không lõm, bẻ gãy giòn; hạt còn dẻo, uốn cong được là chưa. Hạt nhỏ như cải, xà lách, rau dền đủ khô thì lăn lăn trong tay nghe sột soạt, không dính tay.
Thử bằng lọ và muối khô. Cho một nắm hạt vào lọ thuỷ tinh khô cùng một thìa muối ăn khô, đậy kín, lắc rồi để vài giờ. Nếu muối vón cục bám thành lọ, hạt còn ẩm, nên phơi thêm. Đây là phép thử ước lượng, không chính xác như máy đo nhưng đủ dùng ở nhà.
Phơi thêm trong nhà khi trời nồm. Nếu thời tiết không cho phơi ngoài trời, có thể trải hạt mỏng trong phòng có quạt chạy liên tục hoặc phòng có máy hút ẩm, đảo vài lần mỗi ngày. Không sấy hạt giống trong lò nướng hay trên chảo vì nhiệt độ cao làm chết phôi.
Để nguội trước khi đóng lọ. Hạt vừa phơi nắng còn ấm, cho ngay vào lọ kín sẽ đọng hơi nước trên thành lọ. Để hạt nguội trong bóng râm rồi mới đóng nắp.
Chọn đồ đựng hạt giống trong nhà
Đồ đựng tốt là đồ kín hơi, dễ nhìn thấy hạt bên trong và đủ nhỏ để mỗi lần mở chỉ ảnh hưởng một loại hạt. Bảng dưới so sánh những thứ gia đình hay có sẵn.
| Đồ đựng | Kín hơi | Ưu điểm | Nhược điểm |
|---|---|---|---|
| Lọ thuỷ tinh nắp vặn có gioăng | Tốt | Nhìn thấy hạt, không mọt chuột, rửa dễ | Dễ vỡ, cần để chỗ cố định |
| Hũ nhựa thực phẩm nắp kín | Khá | Nhẹ, không vỡ | Nhựa mỏng lâu năm hở dần; chuột có thể gặm |
| Túi zip dày, ép hết khí | Khá trong ngắn hạn | Gọn, chia nhỏ được | Rách, thủng mà không biết; nên để thêm trong hộp |
| Phong bì, túi giấy | Kém | Thoáng, hợp để hạt "nghỉ" vài ngày sau phơi | Hút ẩm theo không khí, không hợp cất lâu ở vùng nồm |
| Chum, vại sành có nắp | Tuỳ nắp | Mát, chứa được nhiều, truyền thống | Nặng, nắp không kín thì hút ẩm |
Một cách phối hợp hiệu quả: chia hạt vào các phong bì giấy nhỏ ghi tên, rồi xếp tất cả phong bì vào một lọ to kín có gói hút ẩm. Phong bì giúp phân loại, lọ giúp chống ẩm.
Gói hút ẩm: loại nào dùng được và dùng thế nào
Gói hút ẩm silica gel (thường đi kèm hộp bánh, giày dép, đồ điện tử) dùng tốt trong lọ hạt giống. Loại có hạt đổi màu khi no ẩm rất tiện vì nhìn là biết cần thay. Gói đã no ẩm có thể làm khô lại bằng cách hơ ấm theo hướng dẫn in trên gói, rồi dùng tiếp. Lượng dùng ước chừng một gói nhỏ cho một lọ cỡ vừa; không cần nhiều, vì mục đích là giữ khô chứ không phải sấy hạt.
Nhiều gia đình không có sẵn silica gel thì dùng mẹo cũ: một nhúm gạo rang khô hoặc sữa bột khô gói trong mảnh khăn giấy, đặt dưới đáy lọ. Cách này hút được ít ẩm, thay mỗi vài tuần trong mùa nồm. Than củi khô cũng hút ẩm nhẹ nhưng dễ bụi bẩn.
An toàn: gói hút ẩm không phải đồ ăn. Trẻ nhỏ hay tò mò bóc ra vì tưởng là kẹo, nên lọ giống phải để trên cao, gói hút ẩm vứt bỏ đúng chỗ. Nếu trẻ lỡ nuốt, gọi cho cơ sở y tế gần nhất để được hướng dẫn, đừng tự gây nôn.
Kiểm tra gói hút ẩm mỗi tháng một lần trong mùa ẩm, mỗi vài tháng trong mùa khô. Loại đổi màu đã chuyển hết màu là lúc thay; loại không đổi màu thì thay theo lịch, ghi ngày thay vào tờ giấy dán trên nắp hộp để cả nhà cùng biết.
Không dùng vôi sống, hoá chất hút ẩm công nghiệp hay viên long não trong lọ hạt giống: các chất này có thể ăn mòn, toả khí hoặc làm hại phôi hạt, lại không an toàn trong nhà ở.
Cất hạt trong tủ lạnh: lợi và những bẫy hay gặp
Ngăn mát tủ lạnh có nhiệt độ thấp và ổn định, là chỗ tốt cho hạt giống, nhất là những hạt mau yếu như hành, hẹ, ngò, đậu nành. Nhưng tủ lạnh cũng ẩm, nên hạt phải được đóng trong lọ kín, thêm gói hút ẩm, không để túi hở.
Bẫy lớn nhất là lúc lấy ra: lọ lạnh gặp không khí ấm ngoài phòng sẽ đọng nước ngay lập tức trên thành lọ và trên hạt nếu mở nắp. Cách làm đúng là lấy lọ ra, để nguyên nắp đến khi lọ ấm bằng nhiệt độ phòng (vài giờ), rồi mới mở lấy hạt, sau đó đóng kín và cất lại ngay. Nếu mỗi lần lấy một ít mà phải làm như vậy thì phiền, nên chia hạt thành nhiều gói nhỏ, mỗi vụ lấy ra một gói.
Ngăn đá dùng được cho hạt đã thật khô và đóng gói kín, chủ yếu để diệt mọt (để vài ngày rồi lấy ra) hoặc cất lâu dài. Hạt còn ẩm cho vào ngăn đá có thể bị nứt phôi khi nước bên trong đông lại.
Hạt giống cất tủ lạnh nên để trong hộp riêng có ghi chữ rõ, xa thực phẩm, nhất là khi có hạt đã tẩm thuốc mua ngoài. Cả nhà phải biết hộp đó không phải đồ ăn.
Cất giống theo khí hậu từng vùng
Miền Bắc và vùng trung du phía Bắc: khó nhất là từ cuối tháng một đến tháng tư âm lịch, khi nồm ẩm kéo dài. Trước mùa nồm, rà lại tất cả lọ giống, thay gói hút ẩm mới, kiểm tra nắp. Trong những ngày nồm, hạn chế mở lọ; nếu phải lấy hạt gieo thì mở nhanh, đóng ngay. Phòng đóng kín cửa, có máy hút ẩm hoặc điều hoà chế độ khô là chỗ cất tốt nhất trong nhà trong mấy tuần ấy.
Miền Trung: có hai mối lo trái ngược nhau. Mùa khô nóng có gió Lào làm nhiệt độ trong nhà rất cao, nên cất hạt ở phòng mát nhất, xa mái tôn. Mùa mưa lũ cuối năm thì vừa ẩm vừa có nguy cơ nước ngập. Hộp giống nên để trên kệ cao, đóng trong thùng nhựa kín; nhà ở vùng hay ngập nên có một bản sao nhỏ của những giống quý gửi họ hàng ở chỗ cao ráo.
Tây Nguyên và vùng cao: mùa khô thuận lợi cho việc phơi và cất, nhưng chênh lệch nhiệt độ ngày đêm làm hơi nước ngưng trong lọ nếu đóng lọ lúc trưa nóng. Đóng lọ vào buổi sáng mát hoặc chiều tối khi hạt đã nguội. Mùa mưa dài thì cần gói hút ẩm như miền xuôi.
Nam Bộ: nóng quanh năm, ẩm cao trong mùa mưa. Lọ kín và gói hút ẩm là bắt buộc. Nhiều nhà ở vùng này cất phần lớn hạt trong ngăn mát tủ lạnh vì đó là chỗ mát và ổn định nhất trong nhà; nhà ven sông hay ngập triều thì để hộp giống ở chỗ cao.
Sắp một hộp giống gia đình gọn trong một buổi chiều
Một hộp giống gọn gàng giúp cả nhà biết mình có gì, hạt nào cần gieo trước, hạt nào sắp hết hạn. Việc này chỉ cần làm một lần, sau đó mỗi vụ bổ sung.
- Gom tất cả hạt đang có trong nhà ra một chỗ: lọ, túi, phong bì, gói mua dở.
- Loại bỏ hạt mốc, mọt, ẩm vón cục, và gói không rõ là hạt gì.
- Chia theo nhóm: rau ăn lá, rau ăn quả, đậu và hạt to, rau gia vị, hoa.
- Mỗi loại cho vào phong bì hoặc túi nhỏ, ghi tên giống, nguồn (tự để hay xin của ai), năm thu.
- Xếp các túi theo nhóm vào hộp nhựa hoặc lọ lớn kín có gói hút ẩm, loại hạt mau yếu xếp lên trên để nhớ gieo trước.
- Kèm một tờ giấy liệt kê nội dung hộp, cập nhật mỗi lần lấy ra hay bổ sung.
- Đặt hộp ở chỗ tối, mát nhất trong nhà, trên cao, xa bếp và xa tầm tay trẻ.
Mỗi đầu mùa gieo, mở hộp, rà danh sách, thử nảy mầm những gói đã cũ. Hộp giống được chăm như vậy là tài sản thật sự của nông trang, đáng giá hơn nhiều so với công sức bỏ ra.
Câu hỏi thường gặp
Hạt giống để trong túi nilon buộc chặt có được không?
Túi nilon mỏng buộc chặt vẫn để hơi ẩm thấm qua dần và dễ thủng, nhất là qua mùa nồm. Dùng tạm vài tuần thì được, cất lâu nên chuyển sang lọ thuỷ tinh hoặc hũ nhựa nắp kín. Nếu chỉ có túi, nên cho thêm vào một hộp kín bên ngoài.
Hạt đã bị ẩm, vón cục nhẹ thì có cứu được không?
Nếu hạt chỉ hút ẩm nhẹ, chưa mốc, chưa nảy mầm, có thể trải mỏng phơi lại trong bóng râm thoáng gió vài ngày rồi thử nảy mầm. Nếu hạt đã có mốc, mùi hôi hoặc mầm nhú, nên bỏ, vì sức nảy mầm đã giảm và hạt có thể mang mầm bệnh.
Có nên cất tất cả hạt giống trong tủ lạnh không?
Không cần thiết. Phần lớn hạt cất kín, khô, ở chỗ mát trong nhà đã giữ được một hai năm. Tủ lạnh hữu ích nhất cho hạt mau yếu và hạt định giữ lâu. Nếu cất trong tủ lạnh, nhớ để lọ ấm lên nhiệt độ phòng rồi mới mở.
Một lọ chứa nhiều loại hạt có ổn không?
Ổn nếu mỗi loại nằm trong phong bì hoặc túi nhỏ riêng, có ghi tên. Đổ chung các loại hạt rời vào một lọ thì rất khó tách và dễ lẫn. Chỉ nên gộp các túi nhỏ vào cùng một lọ lớn để tiết kiệm gói hút ẩm và chỗ cất.
Vì sao hạt mới phơi xong cho vào lọ lại đọng nước?
Thường do hạt còn ấm hoặc chưa khô hẳn. Khi đóng lọ, hơi ẩm và hơi nóng trong hạt thoát ra, gặp thành lọ mát sẽ ngưng thành giọt. Mở lọ, đổ hạt ra phơi thêm, để nguội trong bóng râm rồi mới đóng lại, kèm gói hút ẩm.
Có cần làm mới giống mỗi năm không?
Không bắt buộc, nhưng ở vùng nóng ẩm, tập quán gieo lại và lấy hạt mới mỗi một hai năm giúp giống luôn có sức nảy mầm tốt. Những loại hạt mau yếu như hành, hẹ, ngò, đậu nành nên làm mới thường xuyên hơn các loại hạt bền như bí, cà chua.