Gà ăn được phần lớn phụ phẩm từ bếp và vườn: cơm nguội, cháo, rau già, vỏ bí, vỏ dưa, bã đậu, vỏ trứng nướng giã nhỏ, quả rụng; nhưng phải bỏ đồ ôi mốc, đồ quá mặn hoặc nhiều dầu mỡ, mầm và vỏ xanh của khoai tây, sắn sống, hạt và vỏ quả bơ, và thịt sống. Phụ phẩm là phần bổ sung, không thay được khẩu phần nền có đủ năng lượng, đạm và canxi, nhất là với gà đang đẻ.
Trong nông trang gia đình, chuyển rác bếp thành trứng là một mắt xích đẹp của vòng tuần hoàn. Nhưng chính mắt xích này cũng dễ thành đường vào của độc tố nấm mốc và mầm bệnh. Bài dưới đây chia phụ phẩm thành ba nhóm: cho được, cho có điều kiện và phải bỏ; rồi nói về cách lọc, nấu, trộn và lượng vừa phải.
Ba nhóm phụ phẩm: cho được, có điều kiện, phải bỏ
Bảng dưới gom những thứ hay có trong bếp và vườn nông thôn Việt Nam. Khi không chắc một thứ thuộc nhóm nào, xếp nó vào nhóm phải bỏ:
| Nhóm | Ví dụ | Lưu ý |
|---|---|---|
| Cho được | Cơm nguội, cháo, bún, phở thừa không nêm mặn; rau già, lá cải, lá su hào, vỏ bí, vỏ dưa hấu; bã đậu phụ; quả chín rụng; bèo tấm, rau muống | Còn tươi, không chua, không nhớt; chặt nhỏ rau cứng |
| Có điều kiện | Vỏ trứng (nướng hoặc phơi khô, giã nhỏ); cá vụn, đầu tôm (nấu chín); khoai lang, bí, đu đủ (nấu chín dễ ăn hơn); hạt mít (luộc chín) | Nấu chín, cho lượng nhỏ, ăn hết trong ngày |
| Phải bỏ | Đồ mốc, ôi, bốc mùi; đồ quá mặn, nhiều dầu mỡ, đồ chiên rán; khoai tây mọc mầm hoặc vỏ xanh; sắn tươi chưa chế biến; vỏ, hạt, lá bơ; cà phê, sô cô la; thịt sống, nội tạng gia cầm sống | Đổ vào thùng rác thường hoặc chôn, không đổ đống ủ để gà bới |
Mấy thứ ở nhóm phải bỏ có lý do cụ thể. Khoai tây mọc mầm và vỏ xanh chứa solanin; sắn tươi chứa hợp chất sinh ra xyanua; vỏ và hạt bơ chứa persin được ghi nhận gây hại cho chim; nấm mốc trên ngô, lạc, gạo ẩm có thể sinh aflatoxin, một độc tố gây hại gan cho cả gà lẫn người ăn trứng.
Thịt sống và nội tạng gia cầm sống thì nguy cơ là mầm bệnh: chúng có thể mang vi khuẩn và virus từ con vật khác vào thẳng đàn gà. Ở một số nước, quy định thú y cấm hẳn việc cho vật nuôi ăn thức ăn thừa từ bếp có thịt vì lý do này.
Nấm mốc: nguy cơ lớn nhất trong thùng phụ phẩm
Ở vùng nóng ẩm như phần lớn Việt Nam, cơm nguội để qua một ngày trong thùng kín đã có thể chua và mốc. Bánh mì, bánh ngọt ẩm, ngô và lạc cũ trong bếp cũng hay lên mốc xanh, mốc đen, mốc vàng. Gà không biết né đồ mốc; chúng ăn sạch.
Độc tố nấm mốc như aflatoxin không mất đi khi nấu, phơi hay rửa. Gà ăn phải lâu ngày có thể đẻ kém, trứng vỏ mỏng, chậm lớn, dễ mắc bệnh khác; với liều cao, gà có thể chết. Một phần độc tố có thể theo vào trứng.
Quy tắc đơn giản: phụ phẩm phải cho gà ăn trong ngày. Đựng trong xô có nắp, đổ cho gà buổi chiều hoặc sáng hôm sau, rửa xô. Thứ gì có đốm mốc, nhớt, mùi chua lạ thì bỏ hẳn, không cắt bỏ phần mốc rồi cho phần còn lại. Ngô, thóc, cám cất làm thức ăn nền cũng phải khô, kê cao khỏi nền, đựng thùng kín; mùa nồm ở miền Bắc và mùa mưa ở miền Nam cần kiểm thường xuyên hơn.
Đạm và canxi: phần phụ phẩm hay thiếu
Phụ phẩm bếp phần lớn là tinh bột và rau, rất ít đạm. Gà đẻ đều cần đạm để tạo lòng trắng và cần canxi để làm vỏ. Đàn chỉ ăn cơm nguội và rau thì sẽ đẻ thưa, trứng nhỏ, vỏ mỏng, và gà dễ sinh tật mổ lông, mổ trứng để tìm đạm.
Nguồn đạm ở nông trang gia đình: giun đất trong đống ủ, mối dẫn bằng thùng lá ẩm, sâu non khi thả gà luân phiên, ốc sên và ốc bươu vàng luộc chín đập vỏ, cá vụn và đầu tôm nấu chín, bã đậu phụ, đỗ tương rang. Một số nhà nuôi thêm ấu trùng ruồi lính đen từ rác hữu cơ; đây là chủ đề riêng của chuyên mục chăn nuôi, ở đây chỉ nhắc như một lựa chọn.
Nguồn canxi: vỏ trứng của chính đàn gà, nướng trong lò than còn ấm hoặc phơi khô rồi giã nhỏ để gà không nhận ra hình quả trứng; vỏ sò, vỏ hến, vỏ ốc nung giã nhỏ. Để một bát nhỏ trong chuồng cho gà tự mổ khi cần, thay vì trộn hết vào thức ăn; gà mái đang đẻ tự biết ăn nhiều hơn gà trống và gà chưa đẻ.
Cách lọc và trộn phụ phẩm mỗi ngày
Một quy trình gọn cho nhà có xô phụ phẩm ở góc bếp:
- Để hai xô riêng trong bếp: một xô cho gà, một xô rác không cho gà. Người trong nhà quen bỏ đúng xô ngay khi dọn mâm.
- Cuối ngày, đổ xô gà ra mâm, nhặt bỏ xương nhọn, tăm, giấy, nilon, đồ mặn, đồ dầu mỡ, đồ có dấu hiệu chua mốc.
- Chặt nhỏ rau cứng, vỏ bí, vỏ dưa. Nấu chín khoai, bí, đu đủ, cá vụn nếu có.
- Trộn với thức ăn nền như cám, tấm, thóc theo tỷ lệ để phần nền vẫn là chính, phụ phẩm chỉ là phần thêm.
- Đổ ra máng sạch, lượng vừa đủ để gà ăn hết trong khoảng nửa giờ đến một giờ. Phần thừa dọn đi trước tối để không nuôi chuột.
- Rửa xô và máng, phơi khô.
Không đổ phụ phẩm trực tiếp xuống nền chuồng hay đống đệm lót. Thức ăn nằm lẫn phân và đệm ẩm là môi trường tốt cho nấm mốc và giun sán, và gà ăn lẫn đất bẩn.
Phụ phẩm vườn: rau, cỏ và cây nên tránh
Rau già, rau sâu ăn dở. Gà thích lá cải, lá su hào, rau muống già, ngọn khoai lang. Rau phun thuốc bảo vệ thực vật thì chỉ cho gà ăn sau thời gian cách ly ghi trên nhãn, như với người.
Cỏ non và bèo. Bèo tấm vớt từ ao sạch là thức ăn xanh tốt cho gà và vịt. Cỏ non cắt ngắn cho gà con, cỏ già xơ cứng gà ít ăn.
Quả rụng, quả hỏng. Quả chín rụng như ổi, chuối, đu đủ, mít gà ăn được, nhưng quả đã thối nhũn, lên men thì bỏ.
Cây nên tránh. Không cắt cho gà lá trúc đào, lá cà độc dược, hạt thầu dầu và những cây được biết có độc với người và vật nuôi. Thả gà vườn có những cây này thì quây gốc lại. Gà thả tự do thường tự tránh, nhưng gà đói và gà con thì không.
Lá sắn, lá khoai môn sống. Lá sắn tươi có cùng nguy cơ như củ sắn sống; lá khoai môn, khoai sọ sống gây ngứa, rát miệng. Nếu dùng, nhiều nhà ở quê phơi héo hoặc nấu chín kỹ và chỉ cho lượng nhỏ; không chắc thì bỏ.
Rau từ ruộng chung, mương chung. Rau, bèo vớt ở nơi người khác phun thuốc hoặc nước thải đổ vào thì không rõ nguồn, không nên cho ăn.
Một ngày ăn của đàn mười gà mái: ví dụ giả định
Để hình dung phụ phẩm chiếm bao nhiêu trong khẩu phần, dưới đây là một ngày ví dụ giả định của một đàn mười gà mái ta đang đẻ ở nông trang có vườn để thả luân phiên. Lượng cụ thể mỗi nhà tự điều chỉnh theo việc gà ăn hết hay bỏ thừa:
| Buổi | Thức ăn | Ghi chú |
|---|---|---|
| Sáng sớm | Thóc hoặc ngô mảnh rải sân, nước sạch thay mới | Phần nền, gà ăn no trước khi ra vườn |
| Giữa buổi | Gà tự kiếm trong ô luân phiên: sâu non, cỏ, hạt | Phần tự kiếm, nhiều ít tuỳ mùa |
| Chiều | Phụ phẩm bếp đã lọc trộn với cám, kèm ít cá vụn nấu chín hoặc bã đậu | Phụ phẩm là phần thêm, không thay phần nền |
| Luôn có sẵn | Bát vỏ trứng giã nhỏ hoặc vỏ sò nghiền, cát sỏi nhỏ | Gà tự mổ khi cần canxi và sỏi để nghiền thức ăn |
Cách nhìn đơn giản nhất xem khẩu phần có ổn không là nhìn gà và trứng: gà lông bóng, hoạt bát, mào đỏ tươi, trứng vỏ cứng đều là đủ. Lông xơ xác, mổ lông nhau, vỏ trứng mỏng là dấu hiệu thiếu đạm hoặc canxi, cần thêm nguồn đạm trước khi nghĩ tới chuyện khác.
Gà con và gà đang ấp: cẩn thận hơn
Gà con trong vài tuần đầu cần thức ăn mịn, đủ đạm hơn gà lớn, và hệ tiêu hoá còn yếu. Phụ phẩm bếp với gà con chỉ nên là những thứ mềm, sạch, nấu chín: cơm nát, cháo trắng, lòng đỏ trứng luộc bóp vụn, rau non thái thật nhỏ. Không cho gà con ăn cơm khô cứng, hạt to, vỏ trứng mảnh to. Gà con theo mẹ thì gà mẹ sẽ mổ nhỏ thức ăn, nhưng vẫn nên có máng thức ăn mịn riêng mà gà mẹ không với tới.
Gà mái đang ấp thường chỉ rời ổ vài phút mỗi ngày để ăn uống và thải phân. Đặt nước sạch và chút thóc ngay gần ổ để mái không phải đi xa. Phụ phẩm ẩm dễ chua thì đừng đặt gần ổ ấp, vì vừa nhanh mốc vừa hút kiến và chuột tới.
Mỗi lần thay đổi thức ăn nhiều, như vừa có mẻ bã đậu lớn hay mùa bí đổ đống, nên tăng dần trong vài ngày. Gà ăn quá nhiều một thứ mới có thể đi ngoài lỏng, giảm đẻ.
Phụ phẩm và vòng tuần hoàn của nông trang
Một nhà bốn người ở nông thôn mỗi ngày thải ra một lượng đáng kể rác hữu cơ: cơm thừa, vỏ rau củ, vỏ trái cây, bã đậu. Khi phần dùng được qua gà, phần còn lại vào đống ủ, gần như không có rác hữu cơ nào phải đem đổ. Trứng và thịt gà quay về bếp, phân gà và đệm chuồng vào đống ủ, đất từ đống ủ về lại vườn rau, rau già và sâu non quay lại gà.
Để vòng này vận hành êm, cần nhớ ranh giới: thứ gà không nên ăn thì không đổ vào đống ủ mà gà được bới, vì gà sẽ tìm ra. Đống ủ nhà có gà nên là thùng có nắp hoặc hố có rào, và gà chỉ được bới ở đống đã hoai.
Vòng tuần hoàn này cũng có giới hạn. Phụ phẩm của một gia đình chỉ nuôi được một phần nhỏ đàn gà, không thể thay thức ăn nền cho cả đàn mười con. Hiểu đúng giới hạn ấy giúp nhà không đặt kỳ vọng sai và không để gà thiếu ăn.
Câu hỏi thường gặp
Cho gà ăn cơm nguội mỗi ngày có sao không?
Cơm nguội còn tươi, không chua, không mốc thì gà ăn được hằng ngày. Vấn đề là cơm chỉ cho năng lượng, rất ít đạm và canxi. Gà đẻ chỉ ăn cơm và rau sẽ đẻ thưa, vỏ mỏng. Cơm nên là phần thêm, trộn với thức ăn nền và nguồn đạm.
Vỏ trứng cho gà ăn có làm gà quen mổ trứng không?
Có nguy cơ nếu cho cả mảnh vỏ còn rõ hình quả trứng. Cách làm an toàn là nướng hoặc phơi khô vỏ trứng rồi giã thật nhỏ, để gà không nhận ra hình dạng. Đặt riêng trong một bát cho gà tự mổ khi cần canxi.
Gà ăn phải đồ mốc thì có biểu hiện gì?
Ăn ít một lần thường không thấy gì rõ. Ăn đồ mốc kéo dài thì gà có thể kém ăn, xù lông, đẻ ít, trứng vỏ mỏng, chậm lớn, dễ mắc bệnh khác. Nếu cả đàn cùng bỏ ăn hoặc chết rải rác sau khi đổi nguồn thức ăn, ngưng ngay nguồn đó và hỏi thú y xã.
Có nên cho gà ăn đồ ăn thừa có thịt, cá đã nấu chín không?
Cá vụn, đầu tôm nấu chín cho lượng nhỏ là nguồn đạm tốt. Thịt đã nấu chín, không nêm mặn thì cho được ít, nhưng nên tránh đồ ăn thừa có nguồn gốc gia cầm và lợn khi trong vùng đang có dịch, vì nguy cơ mang mầm bệnh. Thịt sống thì không cho.
Rau vừa phun thuốc sâu có cho gà ăn được không?
Không. Rau đã phun thuốc bảo vệ thực vật chỉ được dùng cho gà sau thời gian cách ly ghi trên nhãn thuốc, như với người. Thuốc có thể tích lại trong cơ thể gà và trong trứng. Rau từ ruộng người khác không rõ có phun hay không thì không dùng.
Phụ phẩm bếp có thay được hoàn toàn cám cho gà không?
Gần như không với một đàn gà đẻ. Lượng phụ phẩm của một gia đình thường chỉ đủ cho một phần nhỏ nhu cầu của đàn vài con, và thiếu đạm, canxi. Gà thả vườn tự kiếm thêm được một phần, nhưng nhà vẫn nên có thức ăn nền làm chỗ dựa.