Chuồng gà gia đình an toàn khi kín bốn mặt và cả nền: lưới mắt nhỏ chứ không chỉ lưới thưa, chân rào chôn sâu hoặc ốp lưới nằm ngang ra ngoài, cửa có then mà con vật không gạt được, và đóng cửa trước chạng vạng mỗi ngày. Phần lớn vụ mất gà ở nông thôn không phải do chuồng yếu chung chung, mà do một khe hở cụ thể: góc lưới bung, khe dưới cửa, mái hở chỗ giáp tường, hay một buổi chiều quên đóng.
Bài này đi theo từng loại thú hay bắt gà ở Việt Nam, đọc dấu vết để biết kẻ nào vừa vào, rồi sửa đúng chỗ. Không bàn chuyện bẫy bắt hay đánh thuốc thú hoang, vì đó là việc dễ gây hại cho trẻ con, chó mèo nhà và cả động vật hoang dã được bảo vệ.
Ai bắt gà và để lại dấu gì
Trước khi sửa chuồng, nhìn kỹ hiện trường. Mỗi loài để lại kiểu dấu khác nhau. Bảng dưới là các dấu hiệu nhiều người nuôi ở quê hay gặp, dùng để khoanh vùng chứ không phải kết luận chắc chắn:
| Kẻ bắt | Thời điểm | Dấu hiệu hay gặp | Đường vào thường gặp |
|---|---|---|---|
| Chồn, cầy | Chập tối, đêm, rạng sáng | Gà mất hẳn hoặc chết vết cắn ở cổ, đầu; có khi chết nhiều con một lúc | Khe dưới cửa, lỗ lưới thưa, đào dưới chân rào |
| Chuột cống | Đêm | Trứng mất hoặc vỡ có vết gặm, gà con bị cắn, bao thức ăn thủng | Hang đào dưới nền, khe tường, lưới mắt to |
| Rắn | Chiều tối, đêm, mùa mưa | Trứng biến mất nguyên quả, gà con mất không dấu; gà lớn hoảng loạn | Khe rất nhỏ, mái hở, lỗ thông gió không bịt lưới |
| Diều hâu, quạ | Ban ngày | Gà con mất khi thả sân trống; quạ mổ trứng ở ổ ngoài trời | Từ trên cao, sân không có chỗ nấp |
| Chó, mèo thả rông | Bất kỳ lúc nào | Lông vương vãi khắp sân, gà bị đuổi chạy tán loạn | Hàng rào thấp, cổng mở |
Có một quy tắc thực tế: nếu ban ngày mất gà con thì nghĩ tới chim săn mồi và chó mèo; nếu sáng ra mới thấy mất thì nghĩ tới chồn, cầy, chuột, rắn, và tìm khe hở quanh chỗ gà ngủ.
Lưới: mắt lưới bao nhiêu là đủ
Nhiều chuồng gà quê dùng lưới thép mắt to hoặc phên tre thưa. Loại này giữ được gà ở trong nhưng không giữ được thú ở ngoài. Chồn và cầy chui qua lỗ chỉ hơi lớn hơn đầu chúng; chuột cống chui lọt khe cỡ hai ngón tay; rắn nhỏ lọt khe còn hẹp hơn thế.
Phần chỗ gà ngủ ban đêm nên bọc bằng lưới thép mắt nhỏ, cỡ khoảng một đến một rưỡi phân, loại lưới hàn chắc thay vì lưới mắt cáo xoắn mỏng vốn bị chồn cắn hoặc kéo bung. Phần sân thả ban ngày có thể dùng lưới thưa hơn, vì ban ngày gà tỉnh và có người ở nhà, nhưng nửa dưới của rào sân vẫn nên mắt nhỏ để gà con không chui ra và chuột không chui vào.
Chỗ yếu nhất của lưới không phải ở giữa tấm mà ở mối nối: chỗ hai tấm giáp nhau, chỗ lưới gặp cột, chỗ lưới gặp mái. Buộc dây thép dày cách nhau một gang tay, nẹp thêm thanh gỗ hoặc tre đè mép lưới vào cột. Kiểm mối nối mỗi tháng một lần, nhất là sau mưa bão, vì cột gỗ mục và dây buộc rỉ là chuyện thường gặp ở nông trang.
Chặn đường đào dưới chân rào
Chồn, chó và chuột đều đào. Một rào lưới đẹp mà chân rào đặt hờ trên mặt đất chỉ giữ được vài tuần. Hai cách chặn đường đào, làm một trong hai hoặc kết hợp:
- Cách chôn sâu: đào rãnh dọc chân rào sâu khoảng ba đến bốn mươi phân, thả mép lưới xuống tận đáy rãnh rồi lấp đất, nện chặt.
- Cách ốp ngang: thay vì chôn sâu, gập mép lưới nằm ngang trên mặt đất, chĩa ra phía ngoài khoảng ba đến năm mươi phân, ghim xuống bằng cọc tre hoặc đè gạch, rồi phủ đất hoặc cỏ lên. Con vật đào sát chân rào sẽ gặp ngay lưới và thường bỏ cuộc.
- Nền chỗ gà ngủ: nếu đất nhiều chuột, láng nền xi măng mỏng hoặc trải lưới mắt nhỏ dưới lớp đất nền rồi mới đổ đệm lót lên trên.
- Kiểm dấu đào: đi một vòng quanh chuồng mỗi tuần, chỗ nào đất mới bới, có hố nhỏ sát chân rào thì lấp lại và gia cố ngay, đừng đợi có gà mất.
Cách ốp ngang ít tốn công đào hơn và hợp đất cứng, đất nhiều sỏi. Đất cát ven biển hay đất pha cát ở miền Nam thì nên làm cả hai, vì thú đào đất cát rất nhanh.
Cửa, then và mái: ba chỗ hay bị bỏ quên
Cửa phải khít với khung. Khe dưới cánh cửa là đường vào phổ biến nhất của chuột và rắn. Đóng thêm một thanh gỗ ở ngưỡng cửa để cánh cửa đè lên, hoặc nẹp một dải cao su cũ.
Then cài con vật không gạt được. Cầy và chồn khá khéo, then gỗ xoay hay móc đơn có thể bị đẩy bật. Dùng then trượt có chốt, hoặc móc có khoá chốt hai bước. Với trẻ con thì đặt then ở độ cao vừa tay người lớn.
Mái giáp tường kín. Khoảng hở tam giác giữa mái tôn và đầu tường là đường rắn và chuột leo vào. Bịt bằng lưới mắt nhỏ, không để trống cho thoáng; muốn thoáng thì thông gió bằng lưới chứ không bằng khe hở.
Lỗ thông gió và ô cửa sổ. Mọi lỗ thông gió đều bọc lưới mắt nhỏ. Chuồng gà cần thoáng để khô và bớt mùi, nhưng thoáng qua lưới, không thoáng qua lỗ trống.
Cửa nhỏ cho gà ra vào. Nếu chuồng có ô cửa nhỏ để gà tự ra sân, ô cửa ấy cũng phải đóng được vào ban đêm. Ô cửa bỏ ngỏ là lời mời cho thú ăn đêm.
Chuột: kẻ ăn trứng âm thầm nhất
Chuột ít khi bị nghi đầu tiên vì không để lại cảnh tượng như chồn. Dấu hiệu thường là số trứng giảm mà không thấy vỏ, hoặc thấy vài mảnh vỏ gặm nham nhở ở góc chuồng, bao thức ăn thủng một lỗ nhỏ, phân chuột cạnh máng. Chuột cống lớn còn cắn gà con, cắn chân gà mái đang ấp.
Chuột đến vì thức ăn. Máng ăn để qua đêm, thóc rơi trong đệm lót, phụ phẩm bếp đổ thừa là nguồn nuôi cả một ổ chuột. Cách hiệu quả nhất là chỉ cho gà ăn lượng chúng ăn hết trước chiều tối, thu máng hoặc treo máng cao vào ban đêm, và cất thóc cám trong thùng kim loại hay thùng nhựa dày có nắp kín.
Hang chuột thường nằm dưới nền chuồng, dưới đống củi, chân bờ rào. Lấp hang bằng đất trộn đá dăm, trải lưới dưới nền nếu đào mãi không hết. Một con mèo nhà quen với gà có thể giúp giữ chuột, nhưng mèo cũng có thể vồ gà con, nên khu úm gà con luôn phải kín riêng.
Rắn quanh chuồng gà: phòng, không đối đầu
Ở nông thôn Việt Nam, rắn bò vào chuồng gà để ăn trứng, gà con và chuột. Mùa mưa, khi hang rắn ngập nước, chuyện này gặp nhiều hơn. Cách phòng bền nhất là bớt thứ hút rắn tới: chuột quanh chuồng và thức ăn rơi vãi nuôi chuột.
Giữ khu quanh chuồng gọn: phát cỏ cao, dọn đống gạch vụn, củi chất sát tường, bao tải cũ, vì đó là chỗ rắn và chuột trú. Thức ăn gà cất trong thùng có nắp, không để bao hở qua đêm. Nhặt trứng ít nhất hai lần mỗi ngày, không để trứng nằm qua đêm trong ổ. Nhà có gà con thì úm trong lồng lưới mắt nhỏ, kê cao khỏi đất.
Khi thấy rắn trong chuồng, không thò tay vào ổ tối, không để trẻ con lại gần, giữ khoảng cách và để rắn tự bỏ đi nếu có lối ra. Nếu rắn nằm lì ở chỗ người qua lại, nhờ người có kinh nghiệm bắt rắn ở xã hoặc lực lượng cứu hộ địa phương. Nhiều loài rắn ở Việt Nam có nọc độc nguy hiểm; bị rắn cắn thì giữ yên chi, tháo vòng nhẫn, đưa đi cơ sở y tế ngay, không rạch, không hút, không đắp lá.
Diều hâu và gà con thả sân ban ngày
Gà lớn ít khi bị chim săn mồi bắt, nhưng gà con vài tuần tuổi thả trên sân trống là mồi dễ. Ở nhiều vùng quê, quạ cũng hay sà xuống mổ trứng ở ổ ngoài trời và rình gà con tách mẹ.
Cách phòng là cho gà con chỗ nấp: một bụi cây thấp, một tấm phên dựng nghiêng, gầm một chiếc bàn cũ. Gà mẹ thấy bóng chim sẽ kêu báo, gà con chạy vào chỗ nấp nếu chỗ nấp ở gần. Với gà con không có mẹ, thả trong quây có lưới che phía trên ít nhất trong mấy tuần đầu. Một sân trồng cây ăn trái thấp tán vừa che chim săn mồi vừa cho gà bóng mát.
Ổ đẻ cũng nên nằm trong chuồng hoặc dưới mái, không để gà quen đẻ ở bụi rậm ngoài vườn. Ổ ngoài trời vừa mời quạ, vừa mời rắn, lại khiến người nhặt trứng phải thò tay vào chỗ tối. Nếu gà cứ ra bụi đẻ, nhốt vài sáng liền đến trưa để chúng quen ổ trong chuồng, đặt một quả trứng mồi trong ổ.
Không cần và không nên tìm cách bắt hay hại chim săn mồi. Nhiều loài chim ăn thịt thuộc diện cần bảo vệ, và chúng cũng ăn chuột, rắn quanh vườn. Che chắn đúng chỗ là đủ để đàn gà an toàn.
Thói quen hằng ngày quan trọng hơn mọi tấm lưới
Chuồng chắc đến mấy cũng vô ích nếu cửa để mở. Những thói quen dưới đây giữ cho đàn gà an toàn với chi phí công sức thấp nhất:
- Đóng chuồng trước chạng vạng, đếm đủ số gà. Nếu thiếu một con, đi tìm ngay trước khi tối hẳn, gà ngủ lại ngoài vườn là mồi của chồn.
- Mở chuồng khi trời đã sáng rõ, không mở lúc tờ mờ, vì rạng sáng là giờ thú ăn đêm còn đi kiếm ăn.
- Không để gà ngủ trên cây quanh nhà. Gà quen ngủ cây thì tập cho vào chuồng bằng cách nhốt vài ngày liền và cho ăn trong chuồng lúc chiều.
- Đi một vòng quanh chuồng mỗi tuần kiểm dấu đào, lưới bung, then lỏng.
- Chó nhà được tập không đuổi gà có thể là người gác đêm tốt; chó chưa tập thì phải tách khỏi khu gà.
- Giao việc đóng chuồng cho một người cố định trong nhà, có người dự phòng khi người đó đi vắng, để không ai nghĩ "chắc người kia đóng rồi".
Chuồng gà gia đình không cần to hay đẹp. Nó cần kín ở những chỗ thú tìm vào, và cần một người nhớ đóng cửa mỗi chiều.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết gà bị chồn hay bị rắn bắt?
Rắn thường nuốt trứng hoặc gà con nguyên con nên để lại ít dấu, gà lớn sống sót nhưng hoảng. Chồn, cầy thường cắn ở cổ, đầu, có khi giết nhiều con một lúc hoặc tha mất gà lớn, để lại lông vương và dấu đào quanh chân rào. Đây là cách khoanh vùng, không phải luôn đúng.
Có nên rải thuốc diệt chuột quanh chuồng gà không?
Không nên rải bả chuột ở nơi gà, chó mèo và trẻ con có thể ăn phải. Gà mổ phải bả hoặc ăn chuột trúng độc có thể chết theo. Ưu tiên bịt đường vào, cất thức ăn trong thùng kín và dọn chỗ trú. Nếu buộc phải dùng, đặt trong hộp mồi kín, đúng hướng dẫn trên nhãn, ngoài tầm với của gà và trẻ.
Chuồng gà có cần nền xi măng không?
Không bắt buộc. Nền đất nện cao ráo với lớp đệm lót dày vẫn tốt và dễ cho phân vào đống ủ. Chỉ khi đất nhiều chuột hoặc thú hay đào thì mới láng nền mỏng hoặc trải lưới dưới lớp đất nền. Quan trọng là nền khô, không đọng nước.
Đèn sáng ban đêm có đuổi được chồn không?
Đèn có thể làm một số con vật e dè lúc đầu nhưng chúng quen rất nhanh, và đèn sáng cả đêm còn làm gà ngủ không yên. Rào kín và cửa đóng mới là biện pháp chính. Đèn chỉ nên dùng khi người ra kiểm tra chuồng buổi tối.
Gà bị thú cắn nhưng còn sống thì làm gì?
Tách con gà vào chỗ yên tĩnh, ấm, có nước sạch. Vết thương nhỏ có thể rửa bằng nước muối sinh lý và giữ sạch. Vết cắn sâu, gà bỏ ăn hoặc khó thở thì nên hỏi thú y xã. Người xử lý vết thương nên đeo găng và rửa tay kỹ sau đó.
Có cần làm mái lưới cho sân gà không?
Với gà lớn thì không bắt buộc nếu sân có cây che. Với gà con không có mẹ, hoặc vùng có nhiều diều hâu, quạ, thì một tấm lưới che phía trên quây úm trong vài tuần đầu giúp tránh mất gà. Sân lớn thì trồng cây bụi làm chỗ nấp thay vì che toàn bộ.