Trong nông trang gia đình, cách thay đàn gà rẻ công nhất là để một mái ta đòi ấp tự ấp lứa trứng của mình khoảng 21 ngày, rồi tự dắt con thêm vài tuần đến khi gà con đủ lông và tự kiếm ăn. Người nuôi chỉ cần lo ba việc: chỗ ấp yên và an toàn, nước và thức ăn gần ổ, và một quây cho gà mẹ con trong những tuần đầu.
Gà mẹ làm được những việc mà máy ấp và đèn úm không làm: giữ ấm theo nhu cầu từng con, dạy con nhặt thức ăn, kêu báo khi có diều hâu, dẫn con đi tắm nắng, tắm đất. Bài này đi theo đúng thứ tự thời gian, từ lúc nhận ra mái đòi ấp tới ngày mẹ con tách nhau, và nói rõ những chỗ người nuôi nên can thiệp, những chỗ nên để yên.
Nhận ra mái đòi ấp và có nên cho ấp không
Mái đòi ấp thường nằm lì trong ổ cả khi đã đẻ xong, xù lông, kêu gừ gừ, mổ tay người thò vào ổ, đêm không lên sào mà ngủ luôn trong ổ. Hiện tượng này hay đến sau một lứa đẻ mười đến mười lăm quả ở gà ta, gà ri; gà giống chuyên trứng ít khi đòi ấp.
Trước khi cho ấp, tự hỏi vài câu. Nhà có cần thêm gà không, chuồng còn chỗ cho thêm mười con không. Trời sắp tới có phải mùa rét đậm hay đỉnh nóng không, vì gà con nở vào những lúc ấy khó nuôi hơn. Đàn có trống không, vì không có trống đạp mái thì trứng không có phôi, ấp bao lâu cũng không nở.
Nếu chưa muốn có gà con, có thể cho mái ấp vài quả trứng có phôi xin của hàng xóm, hoặc cai ấp nhẹ nhàng bằng cách nhặt trứng ngay và cho mái ra ngoài sân nhiều hơn. Một điều nữa nên biết: mái ấp ngừng đẻ suốt thời gian ấp và nuôi con, tổng cộng có thể hai đến ba tháng. Đàn nhỏ mà nhiều mái cùng đòi ấp một lúc thì số trứng ăn của nhà sẽ hụt rõ.
Nếu muốn có gà con, lứa ấp vào cuối xuân hoặc đầu thu ở miền Bắc, đầu mùa khô ở miền Nam thường dễ nuôi nhất.
Chuẩn bị ổ ấp và chọn trứng
Mái đã đòi ấp chắc chắn, thường nằm lì liền hai ba đêm, thì bắt đầu chuẩn bị:
- Chọn chỗ ổ: góc chuồng tối, yên, cao ráo, cách xa sào đậu để gà khác không đẻ chung vào. Tốt nhất là một thùng gỗ hoặc rổ tre lót rơm khô, có nắp hoặc lưới che để mái khác không chen vào.
- Chuyển mái vào ổ mới lúc trời tối, đặt vài quả trứng mồi để mái chấp nhận chỗ mới. Nếu sáng hôm sau mái vẫn nằm yên, có thể đặt trứng ấp.
- Chọn trứng: trứng mới đẻ trong vòng khoảng một tuần, vỏ sạch, không nứt, hình dạng đều, cỡ vừa. Không rửa trứng ấp vì sẽ trôi lớp màng bảo vệ.
- Số trứng: tuỳ cỡ mái, gà ta thường ủ được khoảng mười đến mười hai quả. Đặt quá nhiều thì những quả ở rìa bị lạnh, nở kém cả lứa.
- Đánh dấu trứng ấp bằng bút chì để phân biệt với trứng mái khác đẻ thêm vào sau, nhặt ra ngay quả không có dấu.
- Đặt nước và thóc trong tầm vài bước chân ổ, cùng một khay cát khô để mái tắm đất ngắn mỗi ngày.
Trong suốt thời gian ấp, mái sẽ rời ổ một vài lần mỗi ngày, mỗi lần chừng mười đến hai mươi phút, để ăn, uống, thải phân. Đó là bình thường; trứng chịu được khoảng nguội ngắn ấy. Đừng ép mái nằm liên tục, cũng đừng đuổi mái ra.
21 ngày ấp: việc của người nuôi theo từng chặng
Thời gian ấp trứng gà khoảng 21 ngày, có thể sớm hoặc muộn một ngày tuỳ nhiệt độ. Người nuôi chủ yếu đứng ngoài, chỉ làm vài việc nhỏ:
| Chặng | Việc nên làm | Việc nên tránh |
|---|---|---|
| Ngày 1–6 | Giữ ổ yên, kiểm nước và thức ăn gần ổ mỗi ngày | Nhấc trứng lên xem, đổi chỗ ổ |
| Khoảng ngày 7 | Soi trứng vào buổi tối bằng đèn pin che kín tay: trứng có phôi thấy mạch máu, trứng không phôi trong suốt | Soi lâu, để trứng nguội; bỏ nhầm trứng còn nghi ngờ |
| Ngày 8–17 | Bỏ trứng không phôi để không thối vỡ trong ổ; kiểm mạt, rận ở ổ | Phun thuốc diệt côn trùng lên mái và trứng |
| Ngày 18–21 | Để yên tuyệt đối, đảm bảo nước gần ổ; trời hanh khô thì không cần làm ẩm thêm với gà mẹ tự ấp | Mở ổ xem trứng nở, giúp gà con phá vỏ |
| Sau ngày 21–22 | Trứng chưa nở sau hai ngày quá hạn có thể lấy ra và bỏ | Đập trứng ra xem trong nhà; trứng hỏng có thể nổ, bốc mùi nặng |
Soi trứng không bắt buộc nhưng có ích: trứng không phôi để lâu trong ổ ấm có thể thối, vỡ và làm bẩn cả ổ. Nếu không có đèn soi, nhiều người chỉ cần chờ và bỏ những quả không nở sau ngày thứ hai mươi ba.
Mạt và rận ở ổ ấp: xử lý trước khi đặt trứng
Ổ ấp ấm, tối, nằm yên ba tuần là chỗ lý tưởng cho mạt gà sinh sôi. Mạt đỏ ban ngày trốn trong khe gỗ, đêm bò ra hút máu; mái ấp bị mạt nặng sẽ ngứa, gầy, bồn chồn, có khi bỏ ổ giữa chừng. Gà con nở ra trong ổ nhiều mạt yếu ngay từ những ngày đầu.
Phòng trước dễ hơn chữa giữa chừng. Trước khi đặt trứng, kiểm ổ và góc chuồng bằng cách chà một tờ giấy trắng vào khe gỗ lúc tối: thấy chấm đỏ li ti bò là có mạt. Thay toàn bộ rơm lót cũ, đổ ra đống ủ xa chuồng, phơi nắng thùng ổ, quét vôi hoặc dội nước sôi vào khe gỗ, chờ khô hẳn rồi mới lót rơm mới.
Cho mái tắm đất trước khi vào ổ, đặt một khay tro bếp trộn cát khô gần ổ để mái tự tắm khi rời ổ ăn uống. Không phun thuốc diệt côn trùng lên mái đang ấp, lên trứng hay vào ổ có gà con. Nếu mạt quá nặng phải dùng thuốc, hỏi thú y xã loại dùng được cho gia cầm, dùng đúng nhãn, và để trẻ con tránh xa khu chuồng lúc xử lý.
Tuần đầu sau khi nở: quây gà mẹ con
Gà con mới nở còn khối noãn hoàng trong bụng, đủ sống khoảng một ngày đầu mà chưa cần ăn. Gà mẹ thường giữ con trong ổ một ngày, chờ những quả nở muộn, rồi mới dắt con ra. Không cần bắt gà con ra sớm.
Tuần đầu, gà mẹ con nên ở trong một quây riêng: một khung lưới mắt nhỏ, nền khô lót trấu hoặc rơm, có mái che mưa nắng, đặt ở chỗ có nắng sớm. Quây giúp gà con không lạc, không bị gà lớn khác mổ, không bị chuột và rắn bắt, và giúp người nuôi đếm được con mỗi ngày.
Máng nước cho gà con phải nông, hoặc đặt sỏi vào đĩa nước để gà con không ngã chìm. Thức ăn cho gà con là loại mịn, đủ đạm: tấm nhỏ, cám mịn, lòng đỏ luộc bóp vụn, rau non thái thật nhỏ. Gà mẹ sẽ mổ vụn thức ăn và gọi con lại ăn; vẫn nên có một máng nhỏ trong ô mà chỉ gà con chui vào được, vì gà mẹ hay ăn tranh phần.
Tuần hai đến tuần sáu: ra vườn theo mẹ
Khi gà con đã nhanh nhẹn, khoảng sau một tuần, mở quây cho gà mẹ dắt con ra sân hoặc ô vườn gần chuồng vào những giờ nắng ráo, chiều lùa về. Gà mẹ tự dạy con nhặt hạt, bới đất tìm sâu, tắm nắng, tắm đất, và nằm úp con dưới cánh khi trời trở lạnh.
Mấy tuần này là lúc gà con dễ mất nhất. Diều hâu, quạ sà xuống ban ngày; chó mèo nhà tò mò; mương nước, chậu nước sâu làm gà con chết đuối; trời mưa bất chợt làm gà con ướt lạnh. Sân thả cần chỗ nấp như bụi cây, phên dựng nghiêng; mọi xô chậu nước đều có nắp hoặc bỏ sỏi; và gà mẹ con phải về quây trước chiều tối.
Không nên thả gà mẹ con chung với đàn lớn quá sớm. Gà mẹ bảo vệ con khá dữ, nhưng gà lớn khác vẫn có thể mổ chết gà con lạc mẹ. Nhiều nhà giữ mẹ con riêng ít nhất bốn đến sáu tuần, hoặc tới khi gà con đã ra lông cánh.
Những chuyện hay gặp với gà mẹ
Mái bỏ ổ giữa chừng. Thường do ổ bị quấy, có mạt nhiều, mái khác chen vào, hoặc trời quá nóng. Nếu mái bỏ quá lâu, trứng nguội thì khó cứu. Phòng bằng ổ kín, yên, kiểm mạt trước khi đặt trứng.
Mái giẫm vỡ trứng. Hay gặp khi đặt quá nhiều trứng hoặc ổ quá chật, quá nông. Lót ổ dày, hình lòng chảo, và không đặt quá số trứng mái ủ được.
Mái đuổi mổ gà con. Hiếm, đôi khi gặp ở mái lần đầu ấp hoặc khi đặt gà con lạ vào. Tách gà con ra úm riêng bằng đèn sưởi nếu mái tiếp tục mổ.
Gà con chết rải rác tuần đầu. Kiểm lại nước có dễ chết đuối không, quây có gió lùa và ẩm không, có chuột, rắn vào không. Chết nhiều và nhanh thì nghĩ tới bệnh và hỏi thú y xã.
Mái ấp trứng vịt, trứng ngan. Gà ấp được trứng vịt, nhưng trứng vịt cần khoảng 28 ngày, trứng ngan khoảng 33 đến 35 ngày, và cần ẩm hơn. Gà mẹ dắt vịt con ra ao sẽ hoảng khi con xuống nước; điều này nên được tính trước.
Khi nào mẹ con tách nhau và gà con nhập đàn
Gà mẹ thường tự rời con khi gà con khoảng sáu đến tám tuần tuổi, có khi sớm hơn nếu mẹ bắt đầu đẻ lại. Dấu hiệu là mẹ mổ đuổi con khi con chui vào cánh, rồi quay về sào đậu ngủ với đàn. Không cần ép tách sớm hơn.
Gà con đã tách mẹ nên ở một chỗ riêng thêm vài tuần, có máng ăn riêng, rồi mới cho nhập đàn lớn. Nhập đàn từ từ: ban ngày cho chung sân có người trông, đêm cho ngủ chung chuồng nhưng có sào thấp riêng. Gà lớn sẽ mổ để xếp lại thứ bậc; chỉ cần can thiệp khi có con bị mổ chảy máu, vì máu đỏ kích gà khác mổ tiếp.
Đây cũng là lúc phân biệt trống mái rõ hơn qua mào, tích, lông đuôi và dáng. Trống thì nhà quyết định giữ một con làm giống hay nuôi làm thịt; mái thì giữ thay những con già. Ghi vào sổ ngày nở, số con, số mái giữ lại, để năm sau biết lứa nào hợp mùa nào.
Câu hỏi thường gặp
Gà ấp bao nhiêu ngày thì nở?
Trứng gà thường nở sau khoảng 21 ngày ấp, có thể sớm hoặc muộn một ngày tuỳ nhiệt độ và độ ẩm. Trứng vịt cần khoảng 28 ngày, trứng ngan khoảng 33 đến 35 ngày. Gà con nở rải rác trong một đến hai ngày, gà mẹ thường đợi đủ lứa rồi mới dắt con ra.
Không có gà trống thì gà mái ấp có nở không?
Không. Trứng chỉ nở khi có phôi, tức là gà mái được trống đạp mái trước đó. Mái đòi ấp vẫn có thể nằm ấp trứng không phôi rất lâu. Nếu nhà không nuôi trống mà muốn có gà con, có thể xin hoặc đổi trứng có phôi với hàng xóm có trống.
Có cần lật trứng cho gà mẹ khi ấp không?
Không cần. Gà mẹ tự đảo trứng nhiều lần trong ngày bằng mỏ và chân. Việc người nhấc trứng lên xem hay lật lại còn làm mái bực, bỏ ổ, hoặc làm trứng nguội. Chỉ chạm vào ổ khi soi trứng và bỏ trứng không phôi.
Gà con theo mẹ có cần sưởi đèn không?
Thường không cần, gà mẹ ủ con dưới cánh giữ ấm tốt hơn bóng đèn. Chỉ cần quây kín gió, nền khô, mái che mưa. Những đợt rét đậm ở miền Bắc thì che bạt kín thêm quanh quây ban đêm. Gà con mất mẹ hoặc bị mẹ bỏ mới cần úm đèn.
Một mái ấp được mấy lứa mỗi năm?
Gà ta có thể ấp vài lứa một năm, nhưng mỗi lứa ấp và nuôi con kéo dài hai đến ba tháng mà không đẻ. Nhà cần trứng thì để một hai mái ấp mỗi năm, luân phiên giữa các mái, thay vì để cả đàn ấp liên tục.
Gà con lẫn trống mái thì giữ con nào?
Mái giữ lại để thay những con già nhất trong đàn. Trống thường chỉ giữ một con khoẻ, hiền làm giống nếu nhà muốn tiếp tục ấp, số còn lại nuôi làm thịt cho nhà. Khi vùng đang có dịch cúm gia cầm thì không giết mổ, làm theo hướng dẫn của thú y xã.