Nuôi vài con ngan trong vườn nhà: ngan khác vịt ở đâu, vì sao hợp nông trang

Ngan, miền Nam thường gọi là vịt xiêm, hợp nông trang gia đình vì ít kêu, không cần ao, ăn nhiều cỏ và rau, chịu nóng khá, ngan mái ấp giỏi, và một nhóm nhỏ ba bốn mái với một trống là đủ cho nhà có thịt, có trứng theo mùa. Ngan khác vịt cả về họ hàng sinh học lẫn tính nết, nên cách nuôi cũng khác.

Bài này không phải hướng dẫn nuôi ngan thịt số lượng lớn. Nó dành cho nhà đã có gà và vườn, đang tính có nên thêm vài con ngan, nuôi ở đâu, cho ăn gì, và những chuyện hay gặp: ngan bay qua rào, ngan trống to và dữ, ngan mái ấp lâu, và giữ hoà khí với gà trong cùng mảnh đất.

Ngan khác vịt và gà ở những điểm nào

So sánh dưới đây dựa trên đặc điểm chung của ngan, vịt cỏ và gà ta nuôi ở nông hộ Việt Nam; từng giống cụ thể có thể khác:

Điểm đáng giá nhất của ngan với nông trang gia đình gần khu dân cư là sự yên lặng. Một đàn vịt mái kêu suốt buổi sáng có thể làm hàng xóm khó chịu, còn ngan thì hầu như không. Điểm cần tính kỹ là ngan trống lớn khá to, có thể nặng gần gấp đôi ngan mái, và đôi khi hung hăng với trẻ nhỏ.

Bắt đầu: ngan con, ngan lớn và cách ly

Có hai cách bắt đầu. Mua vài ngan con mới nở thì rẻ công đầu nhưng phải úm vài tuần, nuôi tới khi trống mái rõ mới biết giữ con nào. Mua ngan hậu bị hoặc ngan đã trưởng thành của hàng xóm thì biết ngay trống mái, có thể có trứng sớm, và được hỏi luôn người nuôi trước về tính nết của từng con.

Với nông trang gia đình, nhiều nhà chọn cách thứ hai: một trống và ba bốn mái từ một nhà quen trong xóm, đã quen khí hậu và thức ăn địa phương. Ngan mua từ chợ gia cầm, chỗ có nhiều nguồn gà vịt đổ về, mang nguy cơ bệnh cao hơn.

Dù mua đâu, ngan mới về phải ở riêng một chỗ cách xa chuồng gà ít nhất vài tuần, có dép, xô, máng riêng. Trong thời gian đó, nhìn ngan ăn uống, phân, mắt, mũi, dáng đi. Ngan có ghèn mắt, chảy nước mũi, đi xiêu vẹo, bỏ ăn thì không nhập đàn, hỏi thú y xã. Hỏi luôn người bán ngan đã được tiêm những gì, và lịch tiêm phòng gia cầm của xã mình.

Chuồng, sân và chậu nước cho một nhóm ngan nhỏ

Ngan cần chuồng ngủ khô, thoáng, kín trước chồn và chuột như chuồng gà, nhưng không cần sào đậu cao; ngan thích ngủ trên nền hoặc bậc thấp. Nền chuồng lót rơm, trấu dày, thay thường xuyên hơn chuồng gà vì phân ngan ẩm hơn. Nhiều nhà làm sàn tre thưa cách nền vài chục phân để phân rơi xuống dưới, giữ ngan khô chân.

Ngan có thể ở chung sân với gà, nhưng nên có chuồng ngủ riêng hoặc ô riêng trong chuồng. Lý do là ngan làm ẩm nền, gà cần nền khô; và ngan trống có thể giẫm, đạp gà mái. Một sân có cây bóng mát, một góc cỏ và một chậu nước lớn đủ để ngan nhúng đầu là đủ cho ngan cả ngày.

Ngan mái bay tốt và hay đậu lên mái nhà, hàng rào, rồi sang vườn bên. Cách làm phổ biến là cắt bớt lông bay dài ở một cánh mỗi lần ngan thay lông, không đau nếu chỉ cắt phần lông đã trưởng thành, không cắt vào chỗ lông còn ống máu. Ngan trống to thường không bay qua rào cao một mét.

Ngan cần nước để uống và để nhúng cả đầu, rửa mắt, rửa mũi; thiếu chỗ nhúng đầu, mắt ngan dễ đóng ghèn, viêm. Một chậu đất nung hoặc chậu nhựa sâu khoảng một gang tay, rộng vừa đủ cho ngan thò cả đầu là đủ cho vài con.

Chậu nước của ngan bẩn rất nhanh vì ngan sục mỏ, rửa đầu, kéo thức ăn và đất vào nước. Thay nước ít nhất mỗi ngày một lần, mùa nóng hai lần. Đặt chậu trên nền sỏi hoặc tấm ván để chỗ xung quanh không thành bãi bùn, và đổ nước cũ vào gốc cây ăn trái thay vì đổ chỗ ngan đứng.

Nhà có ao vẫn có thể cho ngan xuống, nhưng ngan không cần bơi như vịt và thường chỉ ra mép ao. Nhà có trẻ nhỏ thì chậu nước sâu cũng là chỗ phải để mắt; chọn chậu không quá sâu, và không để xô nước đầy không nắp quanh sân.

Thức ăn: cỏ, rau và phần bổ sung

Thức ăn xanh là phần lớn. Ngan ăn nhiều cỏ non, rau lang, rau muống, bèo, lá su hào, bắp cải già. Thả ngan ra bãi cỏ hoặc ô vườn đã thu hoạch, ngan gặm cỏ khá giống ngỗng.

Phần nền cho năng lượng. Thóc, tấm, ngô mảnh, cám trộn với rau thái nhỏ, cho buổi sáng và chiều. Ngan đang lớn và ngan mái sắp đẻ cần thêm đạm như bã đậu, cá vụn nấu chín, ốc luộc đập vỏ.

Ruồi và côn trùng. Ngan bắt ruồi, muỗi, cào cào khá nhanh quanh chuồng và đống ủ. Nhiều nhà thấy ruồi quanh chuồng gà giảm rõ khi có ngan, dù đây không thay được việc dọn phân sạch.

Thức ăn ướt, không để qua đêm. Ngan thích ăn thức ăn trộn ướt, nhưng thức ăn ướt chua nhanh. Chỉ trộn lượng ăn hết trong bữa, rửa máng, không để qua đêm.

Những thứ phải tránh. Giống như gà: đồ mốc, đồ quá mặn, khoai tây mọc mầm, sắn sống, thức ăn bốc mùi. Ngan ăn nhanh và nuốt chửng, nên cũng tránh vật nhỏ sắc như mảnh thuỷ tinh, đinh, dây thép vụn quanh sân.

Ngan mái ấp và ngan con

Ngan mái là một trong những mái ấp giỏi và kiên nhẫn nhất trong sân gia cầm. Ngan thường làm ổ ở góc tối, đẻ một lứa khoảng mười lăm đến hai mươi quả rồi nằm ấp khoảng 33 đến 35 ngày, lâu hơn gà gần hai tuần. Nhiều nhà còn cho ngan mái ấp hộ trứng vịt hoặc trứng gà.

Ngan mái ấp rời ổ ít hơn gà, nên nước và thức ăn phải đặt sát ổ. Ổ cần rộng, lót dày, kín đáo; ngan mái thích ổ có che phía trên. Không để ngan trống vào sát ổ, vì trống nặng có thể giẫm vỡ trứng và làm mái bỏ ổ.

Ngan con mới nở cần quây ấm, khô, máng nước nông có sỏi vì ngan con dễ ướt lạnh và chết đuối như gà con. Thức ăn mịn trộn rau non thái nhỏ. Ngan mẹ dắt con rất khéo, nhưng vẫn cần quây mẹ con riêng vài tuần đầu để chuột, rắn và gà lớn không quấy.

Ngan trống, trẻ con và hàng xóm

Một vài lưu ý thực tế khi đưa ngan vào nông trang có trẻ nhỏ và hàng xóm sát vách:

• Một ngan trống cho ba đến năm ngan mái là đủ; hai trống trong đàn nhỏ dễ đánh nhau và đạp mái quá mức.
• Ngan trống to, móng sắc, có thể xù lông, khè và lao tới khi thấy trẻ con chạy vào khu ngan con. Dạy trẻ đi chậm, không đuổi ngan, không bế ngan con trước mặt ngan mẹ.
• Ngan ít ồn nhưng phân nhiều và ẩm, mùa nóng dễ bốc mùi nếu không dọn. Chuồng ngan đặt xa nhà hàng xóm hơn chuồng gà.
• Ngan bay sang vườn bên ăn rau là chuyện gây mất lòng nhiều hơn tiếng kêu. Cắt lông cánh ngan mái và rào kín góc tiếp giáp vườn hàng xóm.
• Ngan, như vịt, có thể mang mầm bệnh cúm gia cầm mà ít biểu hiện; rửa tay sau khi chăm, không để trẻ ôm hôn gia cầm, và báo thú y xã khi ngan, gà chết bất thường.

Ngan qua các mùa ở ba miền

Ngan chịu nóng khá hơn vịt, nhưng vẫn có những lúc cần để ý theo khí hậu từng vùng:

• Mùa nắng nóng: ngan há mỏ thở, nằm bẹp dưới bóng cây là dấu hiệu nóng quá. Thay nước chậu hai ba lần một ngày, thêm bóng che, cho ăn vào sáng sớm và chiều mát.
• Gió Tây khô nóng ở miền Trung: chuồng ngan không đặt ở hướng gió thổi thẳng, che phía tây bằng phên hoặc giàn bầu bí.
• Rét đậm ở miền Bắc: ngan lớn chịu được nhưng ngan con thì không. Quây ngan con kín gió, lót dày, che bạt ban đêm; không để ngan con nhúng nước lạnh rồi đứng gió.
• Mùa mưa ở Nam Bộ và Tây Nguyên: nền chuồng ngan dễ thành bùn. Kê sàn tre, thay rơm lót thường hơn, giữ chỗ quanh chậu nước khô ráo để ngan không bị viêm chân.
• Mùa thay lông: ngan rụng lông, ngừng đẻ một thời gian. Cho thêm đạm, cắt lại lông cánh ngan mái khi lông bay mới đã mọc đủ cứng.

Những đợt thời tiết bất thường cũng là lúc dịch bệnh gia cầm hay bùng phát. Ghi sổ số trứng, số con ăn kém để thấy sớm khi có gì lạ.

Ngan và gà chung một mảnh đất: sắp xếp thế nào

Nhiều nông trang gia đình nuôi gà và ngan cùng nhau mà không có chuyện gì lớn, miễn là có chỗ riêng cho mỗi loài. Cách sắp xếp hay gặp: chuồng ngủ hai ngăn tách bằng lưới, sân chung có bóng mát, gà có máng nước treo cao còn ngan có chậu nước trên nền sỏi riêng.

Gà mái nhỏ đôi khi bị ngan trống đuổi đạp; nếu thấy gà mái trụi lông lưng, bị thương, tách ngan trống ra ô riêng. Gà con và ngan con không nên úm chung vì nhu cầu nước khác nhau: chỗ ngan con thì ướt, gà con cần khô.

Ngan không đòi thả vườn luân phiên như gà, nhưng ô vườn đã thu hoạch có nhiều cỏ là chỗ ngan gặm sạch rất nhanh. Ngan ít cào đất hơn gà nên phù hợp vào ô có cây ăn trái non, dù vẫn cần rào gốc cây con vì ngan nhổ lá non. Phân ngan và rơm chuồng ngan đưa vào đống ủ cùng phân gà, ủ hoai trước khi dùng cho vườn rau.

Câu hỏi thường gặp

Ngan và vịt xiêm có phải một không?

Ở Việt Nam, miền Nam thường gọi ngan là vịt xiêm, miền Bắc gọi là ngan; đều chỉ cùng một loài gia cầm có nguồn gốc từ châu Mỹ, khác với vịt nhà. Ngan có mảng da đỏ sần quanh mắt và mỏ, ít kêu, và thời gian ấp dài hơn vịt.

Nuôi ngan có cần ao không?

Không cần. Ngan cần nước uống và một chậu đủ sâu để nhúng cả đầu, rửa mắt mũi. Nhà có ao thì ngan có thể ra mép ao, nhưng chúng không cần bơi lội nhiều như vịt. Thiếu chỗ nhúng đầu, mắt ngan dễ viêm.

Ngan có bay qua rào không?

Ngan mái nhẹ bay khá giỏi, có thể đậu lên mái nhà, hàng rào rồi sang vườn bên. Ngan trống nặng ít bay. Cách phổ biến là cắt bớt lông bay ở một cánh của ngan mái sau mỗi lần thay lông, chỉ cắt phần lông đã trưởng thành.

Ngan ấp trứng bao lâu thì nở?

Trứng ngan thường nở sau khoảng 33 đến 35 ngày ấp, lâu hơn trứng vịt khoảng một tuần và lâu hơn trứng gà gần hai tuần. Ngan mái ấp kiên nhẫn, rời ổ ít, nên cần đặt nước và thức ăn sát ổ.

Ngan trống có nguy hiểm với trẻ con không?

Ngan trống to, móng sắc, thường không tấn công vô cớ nhưng có thể lao tới, khè, cào khi bảo vệ ngan con hoặc bị trẻ đuổi. Trẻ nhỏ nên vào khu ngan có người lớn đi cùng, không đuổi bắt và không bế ngan con trước mặt ngan mẹ.

Có nuôi ngan chung chuồng với gà được không?

Được nếu chia ngăn. Ngan làm ẩm nền vì phân nhão và nước rửa đầu, trong khi gà cần nền khô. Ngan trống cũng có thể đạp gà mái. Chuồng hai ngăn tách lưới, sân chung có bóng mát, máng nước riêng là cách nhiều nhà làm.