Thả gà luân phiên là chia vườn thành vài ô, mỗi lần chỉ cho gà vào một ô đã thu hoạch xong hoặc chưa gieo, ở đó một đến hai tuần rồi chuyển sang ô khác; ô gà vừa rời được nghỉ vài tuần mới gieo rau. Gà dọn gốc rau già, ăn sâu non, nhộng, hạt cỏ, cào tơi lớp đất mặt và để lại phân, trong khi luống rau đang lớn được rào chắn hẳn.
Cách này khác hẳn thả rông. Thả rông là gà đi đâu tuỳ thích, và trong vườn rau gia đình thì một buổi sáng là đủ cho mười con gà cào nát luống cải mới gieo. Bài dưới đây đi từ cách chia ô, chọn rào cố định hay di động, lịch luân phiên theo mùa, đến những chỗ phải cẩn thận: phân tươi với rau ăn sống, gà mổ cà chua chín và đất bị nén khi gà ở quá lâu.
Gà làm được gì cho vườn, và không làm được gì
Gà là những người làm vườn chăm chỉ nhưng thiếu tinh tế. Trong một ô vườn vừa nhổ hết rau, chúng nhặt sạch ấu trùng bọ, sâu xám nằm trong đất, nhộng ngài, ốc sên nhỏ, hạt cỏ rơi; chúng bới tung gốc rau già, cào tơi vài phân đất mặt và rải phân đều khắp ô.
Nhưng gà không phân biệt rau non với cỏ, không phân biệt quả cà chua chín với con sâu. Chúng cào cả gốc cây con, mổ ngọn cải, tắm đất ở chỗ đất tơi nhất, đúng luống vừa xới. Vì thế nguyên tắc cốt lõi là: gà làm việc ở ô trống, rau sống ở ô có rào. Hai thứ không chung một chỗ cùng lúc, trừ cây ăn trái đã lớn, gốc chắc, mà gà không phá được.
Gà cũng không thay được người làm đất ở đất sét nặng. Chúng chỉ cào lớp mặt. Với luống đất chai cứng, vẫn cần xới, nhưng xới sau khi gà đã dọn sạch cỏ và rác sẽ nhẹ hơn nhiều. Ở đất cát, gà cào quá lâu lại làm đất mất lớp phủ, khô và bạc màu, nên cần rút gà sớm hơn và phủ rơm ngay sau khi gà rời ô.
Chia vườn thành ô: ví dụ cho một vườn rau gia đình
Không có kích thước chuẩn. Dưới đây là một ví dụ giả định cho vườn rau khoảng hai trăm mét vuông, đàn mười gà mái, chia bốn ô xoay vòng. Nhà vườn nhỏ hơn có thể chia ba ô, vườn lớn chia năm, sáu ô:
| Ô | Tuần 1–2 | Tuần 3–6 | Tuần 7–10 | Tuần 11–14 |
|---|---|---|---|---|
| Ô A | Gà vào dọn sau thu hoạch | Nghỉ, phủ rơm | Gieo rau ăn lá | Rau đang lớn |
| Ô B | Rau đang lớn | Gà vào dọn sau thu hoạch | Nghỉ, phủ rơm | Gieo rau ăn quả |
| Ô C | Rau đang lớn | Rau đang lớn | Gà vào dọn sau thu hoạch | Nghỉ, phủ rơm |
| Ô D | Nghỉ, phủ rơm | Gieo rau | Rau đang lớn | Gà vào dọn sau thu hoạch |
Lịch thật sẽ lệch theo mùa vụ: rau cải ngắn ngày thu sau vài tuần, bầu bí, cà chua đứng luống vài tháng. Điều cần giữ không phải con số tuần mà là trình tự: thu hoạch xong → gà vào → gà ra → nghỉ và phủ → gieo.
Giữa các ô vẫn cần một sân gà cố định cạnh chuồng, để những tuần không có ô trống nào thì gà vẫn có chỗ ra ngoài. Sân này nên có cây che, chỗ tắm đất và đống lá cho gà bới.
Rào cố định, rào di động hay lồng kéo
Rào cố định quanh từng ô. Hợp vườn đã ổn định hình dạng. Rào tre, lưới thấp khoảng một mét là đủ với gà ta nặng cân; gà nhẹ hay bay thì cắt bớt lông cánh một bên hoặc làm rào cao hơn. Cửa ô nối với sân gà để lùa gà qua mà không phải bắt từng con.
Rào lưới di động. Vài tấm lưới nhẹ buộc vào cọc tre cắm xuống đất, chuyển được trong nửa giờ. Hợp vườn còn đang thay đổi, luống không đều. Nhược điểm là phải kiểm chân lưới kỹ vì gà hay chui dưới.
Lồng kéo không đáy. Một khung tre hoặc gỗ nhẹ bọc lưới, không có đáy, có mái che một nửa, đặt lên đúng một luống. Ba bốn con gà ở trong một hai ngày, dọn sạch luống ấy, rồi kéo lồng sang luống kế bên. Hợp vườn nhỏ, luống dài, và cho phép kiểm soát chính xác từng mét đất.
Ranh giới quanh cây ăn trái. Cây ăn trái lớn trong vườn có thể để gà dưới tán quanh năm, chỉ cần quây lưới thấp quanh gốc cây non mới trồng và bảo vệ phần rễ nổi.
Gà ở mỗi ô bao lâu là vừa
Dấu hiệu tốt nhất để biết lúc rút gà là nhìn đất, không phải nhìn lịch. Khi ô đã sạch cỏ, gốc rau già đã bị cào tung, đất mặt tơi đều và lấm tấm phân, đó là lúc chuyển gà. Nếu để thêm, gà bắt đầu cào trơ đất, đào hố tắm đất sâu, nền bị nện chặt sau mưa, phân dày lên thành mảng. Lúc đó lợi ích quay ngược thành hại.
Với mật độ khoảng một con gà trên năm đến mười mét vuông, nhiều nhà thấy một đến hai tuần mỗi ô là vừa trong mùa khô. Mùa mưa nên rút sớm hơn, vì đất ướt bị gà giẫm nện rất nhanh và phân tươi thấm thẳng xuống. Lồng kéo nhỏ thì tính bằng ngày: một luống rộng một mét, dài vài mét với ba bốn con gà thường chỉ cần một đến ba ngày.
Khi gà rời ô, phủ ngay một lớp rơm, lá khô hoặc cỏ phơi héo lên mặt đất. Lớp phủ giữ ẩm, che phân khỏi nắng và mưa, nuôi giun đất kéo phân xuống, và cho đất nghỉ đúng nghĩa trước khi gieo.
Đóng một lồng kéo cho vườn nhỏ
Với vườn dưới một trăm mét vuông, lồng kéo không đáy là cách dễ bắt đầu nhất vì không phải rào cả ô. Một cách làm thường gặp, dùng vật liệu có sẵn ở quê:
- Đo bề rộng luống rau nhà mình, làm khung chữ nhật rộng bằng luống, dài khoảng hai đến ba mét, cao chừng sáu bảy chục phân, đủ để gà đứng thẳng. Khung bằng tre già hoặc gỗ nhẹ, càng nhẹ càng dễ kéo một mình.
- Bọc bốn mặt và mặt trên bằng lưới thép mắt nhỏ, để trống mặt đáy. Buộc lưới chặt vào khung bằng dây thép, nẹp mép bằng thanh tre.
- Che một nửa mái bằng tấm tôn nhẹ, phên hoặc bạt cũ để gà có bóng mát và chỗ tránh mưa.
- Làm một ô cửa nhỏ có then để cho gà vào ra và đặt máng nước. Treo máng nước lên khung để gà không cào đất lấp máng.
- Gắn hai tay kéo ở một đầu, hoặc hai bánh xe cũ ở đầu kia nếu đất phẳng, để một người nhấc đầu này lên là kéo được.
- Buổi tối, nếu lồng không đủ kín trước chồn và rắn, lùa gà về chuồng chính; lồng chỉ dùng ban ngày.
Ba bốn con gà trong một lồng như vậy dọn sạch một khúc luống trong một đến ba ngày. Kéo lồng tới khúc kế tiếp, phủ rơm lên khúc vừa rời, và vườn nhỏ cứ thế được dọn lần lượt mà gà không bao giờ chạm tới rau đang lớn.
Phân tươi và rau ăn sống: khoảng cách an toàn
Phân gà tươi có thể mang vi khuẩn gây bệnh đường ruột cho người như Salmonella, Campylobacter. Đây là lý do quan trọng nhất của khoảng nghỉ giữa lúc gà rời ô và lúc gieo rau, đặc biệt là rau ăn sống như xà lách, rau thơm, dưa leo, cà chua bi.
Nhiều hướng dẫn canh tác hữu cơ ở nước ngoài lấy mốc khoảng ba đến bốn tháng giữa lúc bón phân chuồng chưa ủ và lúc thu hoạch rau có phần ăn được chạm đất hoặc gần đất. Ở vườn gia đình, cách làm an toàn hơn là xếp lịch sao cho ô gà vừa rời được gieo cây cần thời gian dài trước khi thu hoạch, hoặc rau phải nấu chín như bí, mướp, đậu, khoai; còn rau ăn sống thì gieo ở ô đã nghỉ lâu nhất.
Thói quen đi kèm: rửa rau kỹ dưới vòi nước chảy, trẻ con chơi trong vườn xong phải rửa tay, không để gà vào luống rau thơm đang thu hái hằng ngày. Phân gà dồn từ chuồng thì đưa vào đống ủ cho hoai, như hướng dẫn trong mục đất và phân ủ của trang, không bón thẳng phân tươi lên luống rau.
Mùa vụ và luân phiên: những điểm theo vùng
Khí hậu mỗi miền khiến lịch luân phiên khác nhau. Vài điểm hay gặp:
- Miền Bắc: mùa đông là mùa rau chính, ô trống thường nhiều vào cuối xuân và mùa hè nóng ẩm, đó là lúc gà làm việc nhiều nhất trong vườn. Mùa rét nên thu gọn ô gà gần chuồng.
- Miền Trung: mùa mưa bão cuối năm đất dễ ngập, nên tránh để gà ở ô trũng; mùa nắng gió Tây khô nóng thì ô gà phải có bóng mát, nếu không gà nằm một chỗ, không làm việc.
- Tây Nguyên: mùa khô kéo dài, đất bazan dễ bụi khi bị cào trơ; rút gà sớm và phủ đất dày.
- Nam Bộ: mùa mưa từ khoảng tháng năm đến tháng mười một, đất ướt nhiều tháng liền; nhiều nhà dùng lồng kéo trên luống cao thay vì thả cả ô, và để gà dọn ô nhiều hơn trong mùa khô.
- Mọi vùng: ô gà vừa rời cần nghỉ lâu hơn trong mùa mưa vì phân phân huỷ chậm hơn khi đất ngập nước, dù vi khuẩn lại dễ trôi ra xung quanh.
Những lỗi hay gặp khi mới thả gà luân phiên
Rào thấp hơn sức bay của gà. Gà ta nhẹ, gà mái tơ bay qua rào một mét dễ dàng. Cắt bớt lông cánh một bên, tức chỉ cắt phần lông bay dài ở một cánh, giúp gà mất thăng bằng khi bay mà không đau.
Để gà vào ô còn vài cây rau. Nhiều người nghĩ gà sẽ chỉ ăn cỏ. Chúng ăn hết những cây rau còn sót trước khi ăn cỏ. Thu nốt rau trước khi lùa gà vào.
Ô không có nước và bóng mát. Gà ở ô không có bóng sẽ dồn về một góc dưới chân rào, cào sâu một chỗ, bỏ trống phần còn lại. Một tấm phên che và một máng nước nhỏ là đủ.
Quên phủ đất khi gà rời ô. Đất trơ dưới nắng vài ngày là mất ẩm, mất giun, phân khô thành bụi. Phủ ngay trong ngày.
Đếm ngày thay vì nhìn đất. Mùa mưa và mùa khô, gà đông hay gà ít, mỗi lần một khác. Nhìn đất mới biết lúc rút.
Đặt ô gà sát giếng hoặc lu nước. Ô luân phiên nằm ở chỗ cao hơn giếng thì nước mưa cuốn phân về phía nguồn nước. Xếp ô gà ở phía thấp, hoặc bỏ hẳn những ô sát giếng ra khỏi vòng luân phiên.
Câu hỏi thường gặp
Cho gà vào vườn rau đang trồng được không?
Với rau ăn lá và cây con thì không nên, gà sẽ ăn ngọn, cào gốc. Với cây ăn trái đã lớn, bầu bí đã leo giàn cao thì có thể thả gà dưới tán trong thời gian ngắn, có người trông. Cách an toàn là rào luống đang trồng và chỉ thả gà vào luống đã thu hoạch.
Thả gà vào vườn có giúp trừ sâu thật không?
Gà ăn rất nhiều sâu non, nhộng, ấu trùng bọ trong đất và ốc sên nhỏ, nên giảm được nguồn sâu cho vụ sau. Nhưng gà không bắt được sâu trên lá rau đang lớn vì không được vào luống ấy. Chúng là biện pháp làm sạch giữa hai vụ, không thay được việc bắt sâu bằng tay khi rau đang trồng.
Bao nhiêu con gà thì đủ cho vườn rau hai trăm mét vuông?
Không có con số chuẩn. Một đàn vài con đến khoảng mười con thường đủ dọn các ô trống của vườn cỡ đó theo vòng luân phiên. Đàn quá đông thì ô nào cũng bị cào trơ nhanh, phải rút sớm và cần sân riêng lớn hơn.
Gà ăn cà chua chín, dâu trong vườn thì làm sao?
Gà rất thích quả chín màu đỏ. Luống cà chua, ớt, dâu phải rào riêng suốt mùa quả. Vài nhà treo túi lưới bọc chùm quả, nhưng rào luống vẫn là cách chắc chắn nhất. Quả rụng, quả hỏng thì gom cho gà ăn ở sân.
Có nên thả vịt vào vườn rau thay gà không?
Vịt ít cào đất hơn gà và ăn ốc sên rất giỏi, nên có thể vào vườn sau thu hoạch để dọn ốc. Nhưng vịt giẫm nát đất ướt, thải phân nhão nhiều hơn, mỏ dẹt nhổ cây con. Chỉ nên cho vịt vào ô trống trong thời gian ngắn, tránh mùa mưa.
Đất ô gà vừa rời có cần xới lại không?
Thường chỉ cần phủ và để nghỉ. Gà đã cào tơi lớp mặt; sau vài tuần dưới lớp phủ, giun đất làm tiếp phần còn lại. Nếu đất bị nện chặt do ở quá lâu hoặc gặp mưa, xới nhẹ trước khi gieo. Đất sét nặng vẫn cần làm đất như thường.