Ươm cây con trong bầu giúp hạt tự để (thường không đều bằng hạt mua) có chỗ mọc an toàn, được chăm kỹ vài tuần rồi mới ra luống: cây sống nhiều hơn, luống kín đều hơn và tiết kiệm hạt. Bầu không cần mua: lá chuối cuộn, ống giấy vệ sinh cắt đôi, vỏ trứng, hộp sữa chua, khay xốp cũ đục lỗ đều dùng được. Đất ươm là hỗn hợp tơi, thoát nước, ít mầm bệnh: đất vườn đã sàng, phân ủ đã hoai và một phần trấu hun hoặc xơ dừa.
Không phải rau nào cũng nên ươm. Cà chua, ớt, cà tím, xà lách, bắp cải, bí, dưa, mướp ươm bầu rất hợp; cà rốt, củ cải, rau dền, rau muống, đậu gieo thẳng tốt hơn. Phần dưới đi qua cách làm từng loại bầu, công thức đất ươm, cách gieo, cách dựng góc ươm che mưa nắng, phòng chết rạp, luyện cây và đưa cây ra luống mà không để cây bị sốc nắng gió.
Rau nào nên ươm bầu, rau nào nên gieo thẳng
Quyết định ươm hay gieo thẳng dựa trên việc rễ cây có chịu được di chuyển không và cây có cần được chăm kỹ trong tuần đầu không. Bảng dưới là gợi ý thông dụng cho vườn gia đình.
| Cách | Rau phù hợp | Lý do |
|---|---|---|
| Ươm bầu rồi trồng ra | Cà chua, ớt, cà tím, xà lách, cải bắp, su hào, súp lơ | Hạt nhỏ, cây con yếu, cần chăm kỹ; rễ chịu được việc di chuyển |
| Ươm bầu, trồng nguyên bầu | Bí, dưa leo, mướp, bầu, đậu đũa khi trời mưa nhiều | Rễ không thích bị động; trồng nguyên bầu để không đứt rễ |
| Gieo thẳng | Cà rốt, củ cải, rau dền, rau muống hạt, cải ăn non, ngò, đậu | Rễ cọc dễ gãy hoặc cây mọc nhanh, gieo thẳng đỡ công |
| Tuỳ thời tiết | Cải ngọt, cải bẹ, mồng tơi | Mùa thuận thì gieo thẳng; mùa mưa to, nắng gắt thì ươm bầu cho chắc |
Với hạt tự để, nhất là hạt đã cất lâu hoặc hạt quý còn ít, ươm bầu cho tỉ lệ cây sống cao hơn hẳn gieo thẳng, vì mỗi hạt được một chỗ riêng, đất sạch và được để mắt tới hằng ngày.
Ươm bầu còn giúp nông trang gia đình gối vụ: trong lúc luống cũ còn đang thu hoạch, khay cây con của vụ sau đã lớn dần dưới giàn ươm. Khi luống trống là trồng ngay, đất không phải nằm không vài tuần chờ hạt mọc. Với vườn nhỏ, mấy tuần tiết kiệm được mỗi vụ cộng lại thành thêm một lứa rau trong năm. Đây là lý do nhiều nhà luôn giữ một khay ươm đang chạy, quanh năm.
Năm loại bầu tự làm từ đồ có sẵn
Bầu lá chuối. Lá chuối tươi hơ qua lửa cho mềm, cắt dải rộng khoảng bàn tay, cuộn thành ống hoặc gấp thành hình phễu, ghim bằng que tre. Khi trồng ra có thể để nguyên bầu, lá sẽ mục trong đất. Hợp với bí, mướp, dưa, đậu.
Ống giấy vệ sinh. Cắt đôi, đặt đứng sát nhau trong khay, đổ đất ươm. Khi trồng, bóc lớp giấy bên ngoài hoặc xé rách đáy rồi đặt cả ống xuống hố. Giấy mục nhanh.
Vỏ trứng. Vỏ trứng đã rửa, đục một lỗ nhỏ ở đáy, đặt trong khay đựng trứng. Hợp với hạt nhỏ như xà lách, cải, cà chua. Khi trồng bóp vỡ nhẹ vỏ rồi đặt xuống đất.
Hộp sữa chua, cốc nhựa cũ. Rửa sạch, đục vài lỗ đáy cho thoát nước. Dùng lại được nhiều vụ. Khi trồng, bóp nhẹ thành cốc và lật ngược để lấy cả bầu đất ra.
Khay xốp, khay nhựa có ngăn. Khay xốp đựng trái cây cũ, đục lỗ đáy từng ngăn, dùng ươm hàng loạt hạt nhỏ. Khi cây có ba bốn lá thật thì nhổ cả bầu đất trong ngăn ra trồng.
Trộn đất ươm sạch, tơi và thoát nước
Cây con chết nhiều nhất không phải vì thiếu dinh dưỡng mà vì đất ươm bí, giữ nước và mang mầm nấm. Đất ươm tốt cần ba tính chất: tơi xốp để rễ non đi dễ, thoát nước để không úng, và sạch mầm bệnh ở mức có thể.
Một công thức gia đình hay dùng (tỉ lệ theo thể tích, chỉ là gợi ý): khoảng một phần đất vườn đã sàng bỏ sỏi rác, một phần phân ủ đã hoai mục hoàn toàn, một phần trấu hun hoặc xơ dừa đã xả chát. Trộn đều, bóp một nắm thấy hơi kết lại rồi tơi ra khi chạm nhẹ là vừa.
Phân ủ phải hoai thật sự: không còn mùi hôi, không nóng, màu nâu sẫm như đất rừng. Phân chưa hoai làm rễ non cháy và mang theo trứng sâu, hạt cỏ, mầm bệnh. Không dùng phân chuồng tươi trong đất ươm.
Để giảm mầm bệnh trong đất vườn, nhiều nhà phơi đất đã sàng dưới nắng to vài ngày, đảo đều, hoặc ủ trong bao đen để dưới nắng. Cách này không tiệt trùng hoàn toàn nhưng giảm đáng kể nấm và trứng sâu. Không trộn thuốc diệt nấm, diệt côn trùng vào đất ươm theo kiểu tự pha; nếu cần dùng chế phẩm, chọn loại sinh học và theo đúng nhãn.
Đất ươm dùng xong một vụ có thể cho vào hố ủ phân hoặc rải lên luống, không dùng lại ngay cho vụ ươm sau vì mầm bệnh tích lại.
Gieo hạt vào bầu và chăm trong tuần đầu
Phần lớn cây con hỏng trong tuần đầu tiên, khi chúng còn yếu nhất. Chăm kỹ giai đoạn này quyết định gần hết kết quả.
- Làm ẩm đất ươm trước, đổ vào bầu, nén nhẹ, để mặt đất thấp hơn miệng bầu một chút để tưới không tràn.
- Gieo hai hạt mỗi bầu với hạt tự để chưa thử nảy mầm; một hạt mỗi bầu nếu biết hạt tốt. Hạt nhỏ đặt trên mặt rồi phủ một lớp đất mỏng; hạt to ấn sâu khoảng hai lần đường kính hạt.
- Tưới bằng bình phun sương hoặc gáo có vòi sen nhỏ để không xói hạt. Đất ẩm đều, không sũng nước.
- Đặt khay bầu ở chỗ sáng, có mái che mưa, tránh nắng gắt giữa trưa. Một giàn tre phủ lưới che nắng hoặc tấm nilon trong ở phía trên là đủ.
- Khi hạt mọc, nếu một bầu có hai cây, cắt bỏ cây yếu bằng kéo sát gốc, không nhổ để khỏi động rễ cây còn lại.
- Mỗi sáng xem khay một lần: đất khô thì tưới, có cây gục thì kiểm tra nguyên nhân ngay.
Ghi tên giống, ngày gieo trên một que tre cắm vào khay. Khi ươm nhiều loại cùng lúc, cây con của cà chua, ớt, cà tím trông rất giống nhau ở tuần đầu, không ghi là lẫn.
Dựng một góc ươm che mưa nắng bằng tre và nilon
Khay bầu cần một chỗ ở cố định trong vài tuần: đủ sáng, che được mưa to và nắng gắt giữa trưa, có gió nhẹ, gần nguồn nước và nằm trong tầm mắt hằng ngày. Góc hiên phía đông, nơi có nắng sáng và râm chiều, thường là chỗ lý tưởng trong một nông trang gia đình.
Nếu không có hiên phù hợp, có thể dựng một giàn ươm nhỏ: bốn cọc tre cao ngang ngực, hai thanh ngang, mặt kệ bằng phên tre hoặc tấm lưới thép kê khay cao khỏi mặt đất. Phía trên căng một lớp nilon trong cho mưa không rơi thẳng vào khay, kèm một lớp lưới che nắng có thể kéo ra kéo vào. Mặt kệ cao giúp khay thoáng đáy, ráo nước, tránh được kiến, ốc sên, chuột và gà mổ.
Mái nilon nên dốc về một phía cho nước mưa chảy ra ngoài, không đọng thành vũng trên đầu khay. Hai bên để hở cho gió lùa; mùa lạnh miền Bắc có thể quây thêm một tấm nilon phía hướng gió bấc vào ban đêm, mở ra ban ngày.
Giàn ươm dùng được nhiều năm, mỗi vụ chỉ cần thay tấm nilon đã giòn. Đặt giàn gần vòi nước hoặc lu nước mưa để việc tưới mỗi sáng không thành gánh nặng.
Chết rạp cây con: nhận biết và phòng
Chết rạp là hiện tượng cây con đang xanh tốt bỗng gục xuống, phần thân sát mặt đất thắt lại, thâm nâu, mềm nhũn. Nguyên nhân thường là các loại nấm trong đất phát triển mạnh khi đất ươm quá ướt, khay để chỗ thiếu gió, gieo quá dày và trời âm u nồm ẩm.
Khi đã thấy vài cây gục, các cây khác trong cùng khay rất dễ bị theo. Cách xử lý: nhổ bỏ ngay cây bệnh cùng đất quanh gốc, giảm tưới, mở thoáng chỗ để khay, dời khay ra chỗ sáng hơn. Rắc một lớp mỏng trấu hun hoặc cát khô lên mặt bầu giúp mặt đất khô nhanh hơn.
Phòng thì dễ hơn chữa: đất ươm thoát nước, không tưới vào buổi chiều tối, gieo thưa, khay có lỗ thoát nước và kê cao khỏi mặt đất ẩm, giữ khay ở chỗ có gió nhẹ. Dụng cụ, khay dùng lại thì rửa sạch, phơi nắng trước mỗi vụ.
Cây con vươn dài, thân mảnh, màu nhạt thì không phải chết rạp mà là thiếu sáng. Đưa khay ra chỗ sáng hơn và gieo thưa hơn ở vụ sau. Cây vươn quá dài có thể trồng sâu hơn khi ra luống với cà chua, vì phần thân cà chua vùi dưới đất ra được rễ phụ, giúp cây đứng vững hơn.
Luyện cây và trồng ra luống không bị sốc
Cây con lớn lên dưới mái che quen với ánh sáng dịu, gió nhẹ và đất luôn ẩm. Mang thẳng ra luống giữa trời nắng gió thường bị héo rũ, cháy lá, có cây chết. Vì vậy một tuần trước khi trồng, nên luyện cây: mỗi ngày bỏ che lâu hơn một chút, để cây ra nắng sớm rồi tăng dần, tưới thưa đi.
Cây đủ tuổi trồng ra khi có khoảng ba đến năm lá thật (không tính hai lá mầm), thân cứng cáp, rễ đã bám kín bầu. Trồng vào buổi chiều mát hoặc ngày râm. Tưới đẫm bầu trước khi lấy cây để đất bám rễ, đặt bầu xuống hố, lấp đất, ấn nhẹ, tưới gốc.
Với bầu lá chuối, ống giấy, vỏ trứng, có thể trồng nguyên bầu nhưng nên xé rách hoặc bóp vỡ một phần để rễ đi ra dễ. Với cốc nhựa, khay xốp, lật ngược và gõ nhẹ để lấy cả khối đất ra, không kéo thân cây.
Trong vài ngày đầu sau khi trồng ra luống, che tạm bằng lá chuối, cành cây hoặc lưới nếu nắng gắt. Gà vịt thả vườn rất thích mổ cây con mới trồng, nên rào luống hoặc nhốt gà trong mấy ngày này.
Giữ lại một ít cây con dư trong khay khoảng một tuần để dặm vào chỗ chết. Cây dặm cùng tuổi sẽ lớn kịp các cây khác trong luống.
Câu hỏi thường gặp
Có thể dùng đất vườn nguyên chất để ươm không?
Dùng được nếu đất vườn tơi, nhiều mùn, thoát nước tốt, nhưng phần lớn đất vườn khi cho vào bầu nhỏ sẽ nén chặt, bí, dễ úng và mang mầm nấm. Trộn thêm phân ủ hoai và trấu hun hoặc xơ dừa giúp đất tơi, thoát nước và cây con khoẻ hơn nhiều.
Ươm cây con trong bao lâu thì trồng ra được?
Tuỳ loại. Xà lách, cải thường khoảng hai đến ba tuần; cà chua, ớt, cà tím thường bốn đến sáu tuần; bí, dưa, mướp chỉ khoảng một đến hai tuần vì rễ mọc nhanh và không thích ở bầu lâu. Nhìn số lá thật và rễ kín bầu chính xác hơn đếm ngày.
Bầu lá chuối có bị mốc không?
Lá chuối để lâu trong chỗ ẩm có thể mốc trắng ở mặt ngoài, thường không gây hại cho cây nếu đất bên trong vẫn thoát nước. Nếu mốc lan dày và cây con có dấu hiệu gục, nên dời khay ra chỗ thoáng, giảm tưới và trồng sớm hơn.
Có nên bón phân cho cây con trong bầu không?
Nếu đất ươm đã có phân ủ hoai thì trong vài tuần đầu cây không cần thêm. Với cây ươm lâu như cà chua, ớt, khi lá chuyển nhạt có thể tưới loãng nước phân ủ đã lọc. Tránh bón đạm đậm đặc vì cây con mềm, vươn dài và dễ bệnh.
Khay ươm đặt trong nhà có được không?
Được nếu đủ sáng, thường là cạnh cửa sổ hướng có nắng. Cây ươm trong nhà thiếu sáng sẽ vươn dài, yếu. Nên đưa ra hiên vài giờ mỗi ngày khi trời không mưa to và nhớ luyện cây kỹ hơn trước khi trồng ra ngoài.
Có nên để trẻ nhỏ tự gieo một khay bầu không?
Rất nên, gieo hạt to như bí, đậu vào bầu là việc vừa sức trẻ nhỏ. Người lớn chuẩn bị đất ươm, để trẻ ấn hạt, tưới bằng bình phun nhỏ và ghi tên lên que. Nhắc trẻ rửa tay sau khi làm và không cho trẻ đụng vào hạt có phủ màu thuốc.