Phân gà vịt tươi không nên bón thẳng cho rau, nhất là rau ăn sống như xà lách, rau thơm, rau má: nó có thể làm cháy rễ vì quá nhiều đạm, và mang vi khuẩn như Salmonella, Campylobacter, E. coli bám lên lá. Cách an toàn là gom phân cùng lớp lót chuồng, ủ với rơm, lá đến khi hoai hoàn toàn, rồi bón trước khi gieo trồng, không bón khi rau sắp thu.
Bài này nói về đàn gà vịt vài con đến vài chục con của gia đình: lượng phân ra sao, gom thế nào cho đỡ mất đạm, ủ bao lâu, biết hoai bằng cách nào, khoảng cách nên giữ tới ngày thu hoạch và những thói quen vệ sinh giúp cả nhà ăn rau sống yên tâm.
Vì sao phân gà vịt tươi vừa quý vừa nguy hiểm
Trong các loại phân chuồng phổ biến ở nông thôn, phân gà thuộc loại đậm đặc nhất về đạm và lân, vì gà thải chung phân và nước tiểu dưới dạng phần trắng là axit uric. Đó là lý do nông dân gọi phân gà là phân "nóng": bón tươi, đạm chuyển thành amoniac quanh rễ, cây non héo rũ, lá cháy mép. Phân vịt, ngan ướt hơn, đạm loãng hơn nhưng dễ thối và hôi nếu để đọng.
Phần nguy hiểm thứ hai là vi sinh vật. Gia cầm khoẻ mạnh vẫn có thể mang vi khuẩn đường ruột như Salmonella và Campylobacter mà không có biểu hiện gì. Khi phân tươi dính lên lá rau, hoặc nước mưa bắn đất có phân lên lá, vi khuẩn theo rau vào bữa ăn. Rau nấu chín thì nhiệt diệt phần lớn; rau ăn sống và rau thơm thì không có bước nào diệt.
Ngoài ra còn có trứng giun sán, cầu trùng, và trong vùng có dịch thì virus cúm gia cầm. Bụi phân khô trong chuồng kín cũng có thể mang nấm và vi khuẩn gây bệnh đường hô hấp, nên khi cào chuồng khô nên đeo khẩu trang và làm lúc chuồng thoáng gió.
Tin tốt là ủ đúng cách giải quyết được cả hai vấn đề: đạm chuyển dần vào dạng ổn định trong mùn, không còn cháy rễ, và nhiệt độ cùng thời gian trong đống ủ làm giảm mạnh lượng mầm bệnh.
Gom phân từ chuồng sao cho ít mất đạm, ít mùi
Cách gom quyết định phần lớn chất lượng phân ủ. Chuồng gà gia đình hay có hai chỗ phân dồn nhiều: dưới cây sào ngủ và quanh máng ăn uống. Một nhịp gom hợp lý:
- Lót nền chuồng bằng rơm băm, trấu, lá khô hoặc mùn cưa không tẩm hoá chất, dày khoảng một gang tay, để phân rơi xuống được hút ngay.
- Đặt một tấm ván hoặc khay dưới sào ngủ, mỗi sáng cạo phân đêm vào xô có nắp; đây là phần phân đậm nhất.
- Mỗi tuần hoặc khi lớp lót ẩm, bết, cào lớp lót cũ cùng phân ra đống ủ, rải lớp lót mới.
- Với vịt, ngan: lót dày hơn, thay thường hơn, máng nước đặt trên khay sỏi hoặc chỗ thoát nước để nền không thành bùn.
- Không để phân thành đống trơ phơi nắng cả tuần: đạm bay mất, mùi khai, ruồi đẻ trứng.
- Đeo găng, rửa tay bằng xà phòng sau khi gom; dụng cụ gom phân để riêng, không dùng chung để xúc rau hay đất gieo hạt.
Phân và lớp lót gom theo cách này đã là hỗn hợp khô ướt khá cân đối, đắp đống ủ gần như không cần thêm gì, chỉ cần chỉnh độ ẩm. Nếu nền chuồng toàn phân không có lót, phải trộn thêm rơm, lá khô với lượng lớn hơn nhiều so với phân.
Ủ phân gà vịt cho hoai: bao lâu và nhìn gì
Phân gà trộn rơm đắp thành đống đủ lớn, khoảng ngang hông người lớn, ẩm như bọt biển vắt ráo, thường nóng rõ sau vài ngày. Thọc thanh tre vào giữa đống, rút ra thấy nóng tay, có hơi bốc là tốt. Các hướng dẫn về ủ phân an toàn thường yêu cầu giữ phần lõi đống ở khoảng 55 độ C trở lên trong nhiều ngày và đảo để phần vỏ ngoài cũng được vào lõi; với đống gia đình không có nhiệt kế, cảm nhận "nóng đến mức không giữ tay lâu được" là chỉ dấu gần đúng.
Sau giai đoạn nóng là giai đoạn nguội và chín, kéo dài thêm vài tháng. Tổng cộng, phân gà ủ với rơm trong khí hậu nóng ẩm thường cần khoảng ba đến sáu tháng mới hoai hẳn, lâu hơn nếu đống nhỏ hoặc ít đảo. Phân ủ hoai có màu nâu đen, tơi xốp, mùi như đất rừng, không còn mùi khai, không nhận ra rơm hay phân ban đầu, và khi nắm lại thì rời ra chứ không dính bết.
Một cách thử đơn giản: trộn một phần phân ủ với hai phần đất vườn trong chậu, gieo vài hạt cải hoặc xà lách. Hạt mọc đều, lá mầm xanh tươi là phân đã chín. Hạt mọc kém, mầm vàng hoặc thối là phân còn "sống", để thêm vài tuần.
Đống ủ không bao giờ nóng, chẳng hạn thùng nhỏ hay đống vun vài xô, vẫn cho ra phân dùng được sau thời gian dài, nhưng không đảm bảo diệt mầm bệnh. Phân từ đống loại này nên dành cho cây ăn trái, cây lâu năm, rau ăn quả trên giàn hoặc rau nấu chín, không dùng cho rau ăn sống.
Khoảng cách giữa bón phân và ngày thu hoạch
Nhiều nước có quy định riêng cho canh tác hữu cơ về thời gian từ khi bón phân chuồng chưa ủ đến khi thu hoạch. Ví dụ, chương trình hữu cơ quốc gia của Bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA) yêu cầu khoảng 120 ngày với cây có phần ăn được chạm đất và khoảng 90 ngày với cây khác. Gia đình không cần làm theo quy định nước ngoài, nhưng có thể dùng làm mốc thận trọng như bảng dưới.
| Loại phân | Rau ăn sống, rau ăn củ | Rau nấu chín, rau ăn quả trên giàn | Cây ăn trái, cây lâu năm |
|---|---|---|---|
| Phân gà vịt tươi | Không dùng | Không nên dùng; nếu buộc phải dùng thì vùi sâu từ rất sớm trước khi trồng | Rải quanh tán, cách gốc, vùi đất, mỗi lần ít |
| Phân ủ nửa chừng, chưa hoai | Không dùng | Bón lót, vùi kỹ, trước khi gieo vài tuần trở lên | Dùng được, vùi đất |
| Phân ủ đã nóng tốt và hoai hẳn | Bón lót trước khi gieo, không rải lên lá | Bón lót và bón thúc quanh gốc | Dùng thoải mái |
| Nước phân pha loãng | Không tưới lên lá; ngưng hẳn trước khi thu | Tưới gốc, ngưng trước khi thu hai đến ba tuần | Tưới gốc |
Bảng này là mốc thận trọng cho bữa ăn gia đình, không phải quy chuẩn kỹ thuật. Nguyên tắc chung dễ nhớ: càng ăn sống, càng gần mặt đất, càng sắp thu, thì phân càng phải chín kỹ và càng phải bón sớm.
Thói quen vệ sinh để cả nhà ăn rau sống yên tâm
Bón phân xuống đất, không rải lên lá. Phân ủ vùi vào đất trước khi gieo hoặc rải quanh gốc rồi phủ rơm. Lớp rơm phủ còn chặn đất bắn lên lá khi mưa hay tưới.
Tưới gốc thay vì dội từ trên xuống. Nước dội mạnh làm đất có phân bắn lên mặt lá. Tưới gốc bằng gáo, vòi nhỏ hoặc nhỏ giọt vừa đỡ bắn đất vừa tiết kiệm nước.
Không thả gà vào luống rau đang lớn. Gà thả vườn rất tốt cho luống đã thu xong hoặc luống đang nghỉ, nhưng thả vào luống rau ăn sống sắp thu thì phân gà rơi thẳng lên lá. Rào luống bằng lưới hoặc chia khu thả luân phiên.
Rửa rau dưới vòi nước chảy. Ngâm rồi rửa từng lá dưới nước sạch chảy giúp trôi đất và phần lớn vi khuẩn bám ngoài. Ngâm nước muối không thay được việc rửa kỹ.
Rửa tay sau khi làm vườn và chăm gà. Trẻ em là đối tượng dễ nhiễm nhất: nhặt trứng, ôm gà con, rồi đưa tay lên miệng. Đặt chậu nước và xà phòng ngay lối từ vườn vào nhà.
Không dùng chung dụng cụ. Xẻng xúc phân, xô gom phân để riêng, đánh dấu bằng màu sơn; rổ hái rau không bao giờ đặt xuống đất chuồng.
Khi đàn gà vịt có dấu hiệu bệnh hoặc vùng có dịch
Gà ủ rũ, bỏ ăn, mồng tím tái, chảy nước mũi, tiêu chảy phân xanh hoặc chết nhiều con trong vài ngày là lúc phải dừng mọi việc di chuyển phân ra vườn. Không đem phân, lớp lót chuồng, xác gà ra đống ủ hay cho xuống ao, không bán chạy, không cho người khác mang đi. Báo ngay cho thú y xã để được hướng dẫn xử lý, nhất là khi trong vùng có tin về cúm gia cầm.
Người chăm gà bệnh nên đeo găng, khẩu trang, ủng, sau đó thay đồ và rửa tay kỹ, không bế trẻ nhỏ khi chưa tắm rửa. Không giết mổ gà bệnh để ăn. Lớp lót chuồng và phân trong thời gian có dịch xử lý theo hướng dẫn của thú y, thường là thu gom tại chỗ, phun khử trùng và ủ kín riêng hoặc tiêu huỷ, không dùng cho vườn rau.
Ngay cả khi đàn khoẻ, các thói quen an toàn sinh học vẫn đáng giữ: gà mới mua về nuôi cách ly vài tuần trước khi nhập đàn, hạn chế gà nhà tiếp xúc với chim trời và vịt chạy đồng, giày dép đi vào chuồng để riêng. Đàn gà khoẻ là điều kiện để phân gà là nguồn quý chứ không phải nguồn bệnh.
Gà đang được điều trị bằng thuốc thú y cũng nên lưu ý: theo dõi thời gian ngưng thuốc ghi trên nhãn trước khi ăn trứng, thịt, và phân thải ra trong đợt dùng thuốc nên ủ lâu hơn, dùng cho cây lâu năm thay vì rau ăn sống.
Ví dụ giả định: một năm phân của tám con gà mái đi về đâu
Hãy hình dung một nhà nuôi tám con gà mái thả vườn, ban đêm ngủ trong chuồng lót rơm. Đây là ví dụ giả định để thấy dòng chảy, không phải định mức. Phân đêm dưới sào ngủ được cạo mỗi sáng vào một xô có nắp, cuối tuần đổ ra đống ủ cùng lớp rơm lót đã bết. Ban ngày gà thả trong khu vườn cây ăn trái có rào, phân rơi rải rác dưới tán và tự vào đất, không cần gom.
Mỗi tuần, đống ủ nhận thêm chừng một xô phân đêm, một bao rơm lót cũ, cộng vỏ rau và lá rụng. Sau khoảng một tháng, ngăn thứ nhất đầy, nhà đóng lại cho chín và bắt đầu ngăn thứ hai. Đến khi ngăn thứ ba bắt đầu đắp thì ngăn thứ nhất đã nguội, sẫm màu, có thể xúc ra.
Trong năm, phân ủ chia theo thứ tự ưu tiên: bón lót cho luống rau ăn lá trước vụ chính, bón cho hố trồng cây ăn trái mới, rải quanh tán những cây đang ra hoa, phần còn lại dành cho bầu ươm cây con sau khi sàng mịn. Phân từ ngăn ủ trong mùa mưa, khi đống khó nóng, được dành riêng cho cây ăn trái thay vì rau ăn sống.
Điều đáng chú ý trong ví dụ là nhà không bón phân gà tươi ở bất cứ đâu ngoài khu cây ăn trái nơi gà tự thả. Mọi thứ đến luống rau đều đã qua đống ủ. Chỉ một quy tắc đơn giản như vậy đã chặn được phần lớn rủi ro về mầm bệnh mà vẫn giữ trọn giá trị của phân gà.
Câu hỏi thường gặp
Phân gà mua bao đã qua xử lý có dùng ngay cho rau được không?
Phân gà đóng bao đã ủ hoặc xử lý nhiệt thường an toàn hơn phân tươi, nhưng chất lượng khác nhau nhiều. Nên mở bao xem: tơi, khô, mùi đất là tốt; mùi khai nặng, ẩm bết là chưa chín. Vẫn nên bón lót trước khi gieo và không rải lên lá rau ăn sống.
Phân vịt và phân gà dùng khác nhau thế nào?
Phân vịt ướt hơn, ít đậm đặc hơn phân gà, dễ thối nếu để đọng nên cần nhiều chất độn khô hơn khi ủ. Nhà có ao, phần phân vịt rơi xuống ao làm giàu nước, nhưng nuôi vịt quá đông trên ao nhỏ dễ làm nước thối và cá nổi đầu.
Ngâm phân gà lấy nước tưới rau có an toàn không?
Nước ngâm phân gà tươi vẫn chứa nhiều vi khuẩn và đạm dễ làm cháy lá. Nếu dùng thì pha thật loãng, chỉ tưới gốc rau nấu chín hoặc cây ăn trái, và ngưng vài tuần trước khi thu. Với rau ăn sống, dùng phân ủ hoai bón lót an toàn hơn nhiều.
Có cần phơi khô phân gà trước khi ủ không?
Không nên phơi riêng phân gà dưới nắng vì mất đạm và sinh bụi. Tốt hơn là đưa phân cùng lớp lót chuồng vào đống ủ ngay, trộn với rơm, lá. Nếu phải chứa tạm, để trong bao hoặc thùng có nắp ở chỗ râm.
Trẻ em có nên giúp dọn chuồng gà không?
Trẻ lớn có thể giúp rải rơm mới, nhặt trứng, đổ nước, nhưng phần cào phân cũ và xử lý đống ủ nên để người lớn. Nếu trẻ có tham gia, cần đeo găng, không đưa tay lên mặt, rửa tay bằng xà phòng ngay sau đó. Trẻ dưới năm tuổi nên tránh ôm hôn gà con.
Rau bón phân gà ủ hoai có cần rửa kỹ hơn rau thường không?
Rau nào cũng cần rửa kỹ dưới vòi nước chảy trước khi ăn sống. Phân ủ hoai đúng cách đã giảm mạnh mầm bệnh, nhưng đất vườn luôn có vi sinh vật, và chim, chuột, côn trùng cũng có thể làm bẩn lá. Rửa từng lá, bỏ lá dập là thói quen đủ dùng.