Hố ủ, thùng ủ hay đống ủ: chọn cách ủ phân hợp với lượng rác và mảnh đất của nhà

Nhà có ít rác bếp và đất chật thì thùng ủ có nắp là gọn nhất; nhà có nhiều lá, rơm, phân gà và khoảng đất rộng thì đống ủ có vách cho phân nhanh và nhiều nhất; hố ủ hợp với vùng nắng nóng, đất khô và người không có thời gian đảo. Ba cách đều cho ra phân ủ dùng được; khác nhau ở tốc độ, công sức, mức độ chịu mưa và nguy cơ mùi, ruồi.

Phần dưới so sánh ba cách theo những câu hỏi thật của một gia đình: mỗi tuần thải ra bao nhiêu, đất cao hay thấp, mùa mưa dài hay ngắn, có trẻ nhỏ chạy quanh không, và ai sẽ là người đảo đống. Cuối bài là cách kết hợp nhiều kiểu trong cùng một nông trang.

So sánh nhanh ba cách ủ

Bảng dưới gom lại đặc điểm chung của mỗi cách. Thời gian chín là khoảng thường gặp trong điều kiện khí hậu nóng ẩm của Việt Nam, có thể dài hơn nhiều nếu đống ủ quá khô, quá ướt hoặc ít được đảo.

Điểm quan trọng nhất trong bảng là nhiệt độ. Chỉ đống ủ đủ lớn, thường cỡ một mét mỗi chiều trở lên, mới tự nóng lên mức có thể diệt phần lớn hạt cỏ và mầm bệnh. Hố ủ và thùng ủ gia đình thường không đạt mức đó, nên không đưa vào đó những thứ cần diệt mầm bệnh như phân gia cầm tươi định bón rau ăn sống.

Hố ủ: đào, đổ lớp, lấp và quên

Hố ủ là cách cũ nhất ở nông thôn: đào một hố nông ở góc vườn, đổ rác hữu cơ theo lớp, xen đất hoặc tro, đầy thì lấp lại và đào hố khác. Ưu điểm là gần như không tốn vật liệu, giữ ẩm tốt trong mùa khô, ít mùi vì có đất phủ, và hợp với người không có sức đảo đống. Ở vùng đất cát nắng gió, hố giữ nước tốt hơn đống nổi trên mặt đất.

Nhược điểm của hố là thiếu khí ở đáy. Hố quá sâu, đáy dễ thành lớp bùn đen hôi, phân giải yếm khí chậm. Hố đào ở đất thấp gặp mùa mưa thì thành vũng, nước rỉ thấm xuống mạch nước ngầm. Vì vậy hố ủ nên nông, khoảng nửa mét, đáy lót một lớp cành nhỏ cho thoáng, và chỉ đào ở chỗ đất cao, xa giếng.

Một biến thể hay dùng trong vườn rau là đào rãnh giữa hai hàng cây hoặc cạnh luống, đổ rác bếp vào rồi lấp đất, vài tháng sau trồng rau ăn quả như bí, mướp ngay trên rãnh. Cách này đưa chất hữu cơ thẳng vào chỗ rễ sẽ mọc, không cần xúc phân đi đâu. Lưu ý lấp đất dày để chó, mèo, chuột không bới.

Hố ủ ở nhà có trẻ nhỏ phải có nắp đậy chắc hoặc rào quanh, không để hố hở sâu ngang đầu gối trẻ, nhất là mùa mưa khi hố có nước.

Thùng ủ có nắp: gọn cho nhà ít rác, đất chật

Thùng ủ có thể là thùng nhựa cũ khoan lỗ, thùng phuy cắt đáy đặt trên đất, hoặc thùng ghép bằng ván gỗ có nắp. Ưu điểm là gọn, đặt được ngay sau bếp, có nắp nên không sợ mưa, ít ruồi và chó mèo. Đây là lựa chọn hợp với nhà ven đô có mảnh vườn nhỏ, lượng rác chủ yếu là vỏ rau củ và bã chè.

Nhược điểm của thùng là dễ quá ướt. Rác bếp có nhiều nước, thùng kín không thoát hơi, sau vài tuần dễ thành khối nhão chua. Cách chữa là luôn có một bao lá khô, mùn cưa không tẩm hoá chất hoặc giấy bìa xé nhỏ không in màu đặt cạnh thùng, mỗi lần đổ rác bếp thì rắc một nắm lên trên. Đáy thùng nên đặt thẳng trên đất để giun và vi sinh từ đất đi lên, hoặc có lỗ thoát nước rỉ.

Thùng nhỏ không tự nóng nhiều, nên quá trình chủ yếu nhờ giun, ấu trùng ruồi lính đen và nấm. Thấy ấu trùng màu nâu xám bò lúc nhúc trong thùng thường là ruồi lính đen, loài phân giải rác rất mạnh và không phải ruồi nhà; tuy vậy nếu thấy ruồi nhà bâu nhiều thì là dấu hiệu thùng quá ướt hoặc có thịt cá vụn.

Nhà có hai thùng làm luân phiên sẽ dễ hơn: thùng thứ nhất đầy thì đóng nắp để chín, chuyển sang đổ thùng thứ hai. Khi thùng thứ hai đầy, thùng thứ nhất thường đã chín để dùng.

Đống ủ có vách: cách đắp cho nhà nhiều lá, rơm và phân chuồng

Đống ủ có vách là cách cho phân nhanh và nhiều nhất, hợp với nông trang có gà vịt và cây ăn trái. Vách có thể làm bằng tre đan, lưới thép, gạch xếp hở hoặc ván cũ, mục đích là giữ đống gọn và cao. Các bước đắp một đống:

1. Chọn chỗ đất cao, không đọng nước, có bóng mát một phần ngày, có lối đi cho xe rùa, xa giếng và nơi trẻ chơi.
2. Lót đáy một lớp cành nhỏ, thân ngô, rơm thô dày khoảng một gang tay để không khí lọt từ dưới lên.
3. Đắp xen kẽ lớp chất khô giàu carbon (lá khô, rơm, cỏ khô, mùn cưa sạch) với lớp chất ướt giàu đạm (phân gà, rau thừa, cỏ tươi), lớp khô dày gấp khoảng hai đến ba lần lớp ướt.
4. Tưới nước cho mỗi lớp khô đến khi ẩm như miếng bọt biển vắt ráo: bóp mạnh một nắm chỉ rỉ vài giọt.
5. Đắp đến khi đống cao cỡ ngang hông người lớn, phủ ngoài cùng một lớp rơm hoặc lá và che mái chống mưa.
6. Sau khoảng một tuần, thọc tay hoặc que vào giữa đống: thấy ấm nóng là đống đang chạy tốt. Khi nhiệt giảm, đảo đống, đưa phần ngoài vào trong, thêm nước nếu khô.
7. Đảo vài lần trong hai tháng đầu, sau đó để yên cho chín. Phân ủ dùng được khi màu nâu sẫm, tơi, mùi đất, không còn nhận ra nguyên liệu ban đầu.

Trong khi đống này đang chín, rác mới đổ sang đống thứ hai bên cạnh. Nhiều nhà làm ba ngăn liền nhau: ngăn đang đắp, ngăn đang chín, ngăn đã chín đang dùng.

Chọn cách nào: đọc theo hoàn cảnh nhà mình

Nhà ven đô, sân vườn dưới năm mươi mét vuông, rác chủ yếu từ bếp. Một hoặc hai thùng ủ có nắp là đủ. Có thể kết hợp thùng trùn quế nếu muốn phân nhanh và mịn hơn. Không nên đắp đống lớn vì dễ phiền hàng xóm.

Nhà ở quê, vườn vài trăm mét vuông, nuôi gà, có cây ăn trái. Đống ủ hai đến ba ngăn có vách tre hoặc lưới là chính, thêm một thùng có nắp cạnh bếp để chứa rác bếp hằng ngày trước khi mang ra đống.

Vùng nắng nóng, khô hạn kéo dài, đất cát. Hố ủ nông hoặc rãnh ủ cạnh luống giữ ẩm tốt hơn đống nổi. Nếu dùng đống thì đắp ở bóng cây và phủ dày.

Vùng mưa nhiều, đất thấp hay ngập. Tránh hố. Dùng thùng có nắp hoặc đống ủ đặt trên nền cao, có mái tôn hay mái lá che, rãnh thoát nước quanh chân đống.

Người làm vườn lớn tuổi, đau lưng. Ưu tiên thùng xoay hoặc đống nhỏ không đảo, chấp nhận chín chậm hơn. Ủ chậm mà đều vẫn hơn ủ nhanh nhưng bỏ dở vì quá sức.

Lỗi hay gặp ở cả ba cách và cách sửa

Lỗi phổ biến nhất là quá ướt: mùi chua thối, nước đen rỉ ra, ruồi bâu. Nguyên nhân thường là đổ toàn rác bếp và cỏ tươi mà không có chất khô. Sửa bằng cách trộn thêm lá khô, rơm, giấy bìa xé nhỏ, rồi đảo cho thoáng. Ở hố ủ, có thể phải xúc bớt phần nhão ra trộn với rơm trên mặt đất.

Lỗi thứ hai là quá khô: đống lá để cả tháng vẫn y nguyên, không ấm. Thường gặp vào mùa khô hoặc khi đống chỉ toàn lá và rơm. Sửa bằng cách tưới nước cho ẩm đều và thêm nguồn đạm như phân gà, cỏ tươi, rau thừa. Một mẹo cũ của nông dân là tưới nước giải pha loãng lên đống lá khô; cách này giúp đống nóng lên, nhưng chỉ dùng cho đống ủ để bón cây ăn trái hoặc ủ lâu, không dùng nước giải tưới thẳng rau ăn sống.

Lỗi thứ ba là đống quá nhỏ: chỉ vài xô rác vun lại, không bao giờ nóng, chín rất chậm. Gom thêm nguyên liệu cho đủ khối, hoặc chấp nhận ủ chậm và đừng đưa vào đó thứ cần diệt mầm bệnh.

Lỗi cuối là dùng phân chưa chín: bón vào luống thấy rau vàng, héo, hạt gieo không mọc. Phân đang phân giải giành đạm của cây và có thể sinh chất ức chế hạt nảy mầm. Phân ủ chín nên trồng thử vài hạt cải trong một chậu đất trộn phân; hạt mọc đều, lá xanh là dùng được.

Dụng cụ và vật liệu tối thiểu cho mỗi cách

Không cần mua sắm nhiều. Phần lớn vật liệu có sẵn trong nhà nông hoặc xin được của hàng xóm. Dưới đây là thứ tối thiểu nên có trước khi bắt đầu, để không phải bỏ dở giữa chừng vì thiếu một món nhỏ:

• Một xô hoặc thùng nhỏ có nắp đặt ở cửa bếp để gom rác bếp mỗi ngày, rửa sạch mỗi lần đổ để không sinh dòi.
• Một bao tải hoặc góc chứa lá khô, rơm, trấu luôn đầy, vì chất khô là thứ hay thiếu nhất, nhất là vào mùa mưa.
• Cuốc, xẻng, chĩa ba để đảo; xe rùa hoặc sọt tre để chở phân ra luống. Dụng cụ cất ở chỗ khô, mũi sắc quay xuống.
• Tấm che mưa: lá chuối, lá dừa, tôn cũ, bạt. Đống ủ không che trong mùa mưa thường hỏng nhanh hơn mọi lỗi khác.
• Một thanh tre dài hoặc que sắt để thọc vào giữa đống kiểm tra độ nóng và độ ẩm, thay cho nhiệt kế.
• Găng tay cao su dày và ủng khi xử lý phân chuồng tươi; nước sạch và xà phòng ngay gần chỗ ủ để rửa tay.

Với thùng ủ, cần thêm một nắp đậy chắc và vài lỗ thông hơi nhỏ có lưới chắn ruồi. Với hố ủ, cần một tấm đậy đủ chịu sức nặng một đứa trẻ đứng lên. Với đống ủ có vách, tre hoặc lưới nên chôn chân chắc để khi đảo không xô đổ vách, và nên chừa một mặt mở được để xúc phân ra.

Mua gì thêm cũng nên chờ sau một hai tháng làm thử. Nhiều nhà đóng thùng ủ thật đẹp ngay từ đầu, rồi nhận ra lượng rác của nhà chỉ đủ cho một xô nhỏ, hoặc ngược lại, lá vườn nhiều gấp mười lần sức chứa của thùng.

Câu hỏi thường gặp

Có nên rắc vôi bột vào đống ủ để khử mùi không?

Một chút tro bếp hay vôi giúp giảm chua trong thùng ủ quá ướt, nhưng rắc nhiều vôi lên phân gà làm mất đạm thành khí, mùi khai bốc mạnh hơn. Cách khử mùi đúng là thêm chất khô và đảo cho thoáng. Vôi nên dùng riêng cho đất chua, bón trước khi bón phân khoảng một đến hai tuần.

Đống ủ có cần men vi sinh mua về không?

Không bắt buộc. Đất vườn, phân gà và một xẻng phân ủ cũ đã mang đủ vi sinh vật để khởi động đống mới. Men vi sinh có thể giúp đống chín nhanh hơn trong một số trường hợp, nhưng không cứu được đống ủ sai tỉ lệ khô ướt hay thiếu khí.

Thùng ủ đặt trên sân xi măng có được không?

Được, nhưng thùng sẽ thiếu giun và vi sinh từ đất lên, và nước rỉ chảy ra sân gây bẩn, trơn. Nên lót đáy thùng bằng một lớp đất vườn và lá khô, đặt thùng trên khay hứng nước rỉ. Nước rỉ pha loãng nhiều lần có thể tưới gốc cây ăn trái.

Bao lâu thì đảo đống ủ một lần?

Không có lịch cứng. Đống nóng tốt thì đảo khi nhiệt bắt đầu giảm, thường mỗi một đến hai tuần trong tháng đầu. Đống không nóng thì đảo không giúp nhiều bằng việc chỉnh lại độ ẩm và tỉ lệ khô ướt. Người bận có thể không đảo, chỉ cần chờ lâu hơn.

Có ủ phân được trong mùa mưa bão miền Trung không?

Được nếu có mái che và đặt chỗ cao. Trước mùa bão nên dùng hết phân đã chín, giảm kích thước đống đang ủ, chèn vách chắc, che bạt buộc dây. Sau bão, kiểm tra xem đống có sũng nước không; nếu có thì trộn thêm rơm, lá khô và đảo cho thoáng.

Nhà có trẻ nhỏ thì nên chọn cách ủ nào?

Thùng ủ có nắp hoặc đống ủ có vách cao là an toàn hơn hố ủ. Dù chọn cách nào, cũng nên dặn trẻ không chơi trong đống ủ, rửa tay sau khi giúp đổ rác, và cất chĩa, cuốc, xẻng ở chỗ trẻ không với tới.