Một thùng trùn quế cỡ thùng xốp hoặc thau lớn đặt ở chỗ râm cạnh bếp có thể ăn gần hết vỏ rau củ của một gia đình, trả lại phân trùn mịn để trộn đất ươm cây con, bón luống rau, và thỉnh thoảng một nắm trùn làm mồi cho gà. Khác với đống ủ lớn ngoài vườn, thùng trùn không cần đảo, không bốc mùi nếu cho ăn đúng, và chạy được cả ở nhà có sân vườn nhỏ.
Bài này dành cho gia đình muốn có một thùng trùn như một mắt xích trong vòng tuần hoàn của nông trang, không phải nuôi trùn để bán. Phần dưới đi qua cách đặt thùng, lớp nền, cho ăn gì và tránh gì, cách thu phân trùn, dùng phân và nước trùn, và các sự cố thường gặp.
Trùn quế làm gì trong vòng tuần hoàn của nhà mình
Trùn quế là tên gọi phổ biến ở Việt Nam cho một loài giun đất sống ở lớp mùn mặt, ăn chất hữu cơ đang phân huỷ, khác với giun đất thường đào sâu trong vườn. Chúng ăn nhanh, sinh sản nhanh trong khí hậu nóng ẩm, và sống tốt trong thùng chật nếu đủ ẩm, đủ mát.
Trong nông trang gia đình, thùng trùn đảm nhận phần rác mềm từ bếp: vỏ bí, vỏ dưa, lá rau già, bã chè, bã cà phê. Đống ủ lớn ngoài vườn nhận phần thô hơn: lá khô, rơm, phân chuồng. Hai nơi bổ sung cho nhau chứ không thay nhau.
Sản phẩm của thùng là phân trùn: hạt nhỏ, mịn, màu nâu đen, giữ ẩm tốt, không mùi. Phân trùn đặc biệt hợp để trộn đất bầu ươm cây con và gieo hạt, chỗ mà phân ủ thô từ đống ngoài vườn còn lẫn cành, hạt cỏ. Ngoài ra, khi trùn sinh sôi đông, có thể bốc một ít cho gà ăn như món thêm đạm, nhất là gà con và gà mái đang đẻ.
Thùng trùn cũng là chỗ tốt để trẻ con quan sát đất sống: trùn chui lủi, ấu trùng nhỏ, nấm trắng, vỏ rau tan dần. Một thùng nhỏ cạnh bếp dạy về vòng đời của đất rõ hơn nhiều trang sách.
Dựng thùng trùn đầu tiên
Không cần mua thùng chuyên dụng. Thùng xốp cũ, thau nhựa lớn, thùng gỗ ghép hay vài viên gạch xếp thành ô trên nền đất đều dùng được. Các bước cho một thùng gia đình:
- Chọn thùng nông và rộng hơn là sâu, vì trùn quế sống ở lớp mặt, thường không xuống sâu quá một gang tay rưỡi.
- Khoan vài lỗ nhỏ ở đáy và thành thùng để thoát nước và thông khí; đặt thùng trên hai thanh gạch, bên dưới có khay hứng nước rỉ.
- Đặt ở chỗ râm mát quanh năm, tránh nắng chiều chiếu thẳng, tránh chỗ mưa hắt; dưới mái hiên phía sau bếp thường là chỗ hợp lý.
- Lót nền: trộn phân bò hoai hoặc phân ủ cũ với lá khô vụn, giấy bìa xé nhỏ không in màu, làm ẩm như bọt biển vắt ráo, dày khoảng một gang tay.
- Thả trùn giống xin của hàng xóm hoặc người quen đang nuôi, vài nắm là đủ để bắt đầu; để yên vài ngày cho trùn quen nền trước khi cho ăn.
- Phủ mặt thùng bằng bao tải ẩm hoặc lớp lá chuối, đậy nắp có lỗ thoáng để giữ tối và chống chuột, chim, gà.
Tuần đầu cho ăn rất ít, chỉ một nắm rau băm nhỏ chôn dưới lớp nền ở một góc. Khi thấy phần cũ đã gần hết mới cho thêm. Người mới thường hỏng thùng vì cho ăn quá nhiều ngay từ đầu, rác thối trước khi trùn kịp ăn.
Cho ăn gì, tránh gì
Trùn ăn được phần lớn rác thực vật mềm, nhưng có vài thứ làm thùng chua, nóng hoặc hôi. Bảng dưới gom các thứ hay gặp trong bếp nhà Việt:
| Nhóm | Cho ăn được | Nên hạn chế | Không cho |
|---|---|---|---|
| Rau củ | Vỏ bí, vỏ dưa, lá rau già, vỏ khoai, cuống rau | Vỏ cam, chanh, bưởi (chua); hành, tỏi, ớt | Rau đã phun thuốc chưa đủ thời gian cách ly |
| Trái cây | Vỏ chuối, vỏ đu đủ, lõi táo | Trái chín nẫu nhiều đường (dễ ruồi giấm) | Hạt cứng to |
| Tinh bột | Cơm nguội rất ít, trộn lá khô | Bánh mì, bún, mì | Đồ chiên nhiều dầu |
| Đạm, mỡ | Không | Không | Thịt, cá, xương, mỡ, sữa, đồ ăn mặn |
| Chất khô | Bã chè, bã cà phê, giấy bìa không in màu, lá khô | Mùn cưa (chỉ loại gỗ chưa tẩm) | Giấy bóng, giấy in màu, tro than |
| Khác | Vỏ trứng đã phơi, nghiền mịn (một ít) | Phân bò, phân dê đã để vài tuần | Phân gà tươi, phân chó mèo, phân người |
Băm nhỏ rác trước khi cho ăn giúp trùn ăn nhanh hơn rõ rệt. Nhiều nhà để rác rau trong xô có nắp hai ba ngày cho mềm rồi mới đổ vào thùng. Luôn vùi rác dưới lớp nền, không rải trên mặt để tránh ruồi giấm.
Thu phân trùn mà không mất trùn
Sau khoảng hai đến ba tháng, tuỳ lượng thức ăn, phần lớn thùng chuyển thành phân trùn đen mịn, nền ban đầu gần như biến mất. Đây là lúc thu. Cách đơn giản nhất là dồn sang một bên: dồn toàn bộ phân sang một nửa thùng, nửa còn lại lót nền mới và chỉ cho ăn ở bên nền mới. Sau một đến hai tuần, phần lớn trùn đã bò sang bên có thức ăn, nửa cũ gần như chỉ còn phân.
Cách thứ hai dùng ánh sáng: đổ phân ra tấm bạt thành nhiều đống nhỏ hình nón dưới ánh sáng trời râm. Trùn tránh sáng nên chui xuống đáy mỗi đống. Cứ vài phút gạt lớp phân trên cùng ra, lặp lại đến khi đáy đống chỉ còn một nhúm trùn, thả trùn về thùng. Cách này nhanh nhưng tốn công ngồi, hợp làm cùng trẻ con.
Phân trùn vừa thu còn ẩm, có thể dùng ngay hoặc hong nơi râm cho se lại rồi cất trong bao có lỗ thoáng. Không phơi nắng gắt cho khô kiệt, vì phân trùn khô quá mất bớt vi sinh có ích và khó thấm nước trở lại.
Những quả trứng trùn nhỏ như hạt tấm màu vàng nâu lẫn trong phân sẽ nở trong luống hoặc chậu, không gây hại gì. Nếu muốn giữ lại cho thùng, có thể sàng phân qua rổ thưa trước khi dùng.
Dùng phân trùn và nước trùn cho đúng
Trộn đất ươm và gieo hạt. Trộn khoảng một phần phân trùn với ba đến bốn phần đất vườn tơi và trấu hun hoặc xơ dừa. Không dùng phân trùn nguyên chất cho hạt gieo, vì quá giàu và giữ nước quá nhiều, hạt dễ thối.
Bón cho luống rau. Rải một lớp mỏng dọc hàng gieo rồi lấp đất, hoặc bón quanh gốc cây con khi trồng. Phân trùn hiền, ít làm cháy rễ, nhưng lượng của một thùng nhỏ chỉ đủ cho vài luống, nên ưu tiên chỗ cần nhất: cây con mới trồng, rau ăn lá trong mùa lạnh.
Bón cho cây trồng chậu. Mỗi một hai tháng rắc một nắm quanh gốc rồi phủ lớp đất mỏng. Cây chậu ở ban công hoặc sân xi măng hưởng lợi rõ vì không có đất nền để bù dinh dưỡng.
Nước rỉ dưới đáy thùng. Nước màu nâu rỉ ra khay thường gọi là nước trùn. Nếu nước có mùi đất thì pha loãng khoảng mười lần với nước sạch để tưới gốc. Nếu nước có mùi chua thối thì thùng đang quá ướt; đổ nước đó vào đống ủ lớn, đừng tưới rau, và sửa lại thùng.
Một nắm trùn cho gà. Khi thùng đông trùn, bốc một nắm cho gà ăn vài lần mỗi tuần là đủ. Cho ăn quá nhiều làm thùng mất sức. Trùn lấy từ thùng nuôi bằng rác rau sạch, không lấy từ chỗ ủ phân gà tươi hay nơi có thuốc.
Sự cố hay gặp và cách sửa
Thùng bốc mùi chua thối, có ruồi giấm bay ra. Cho ăn quá nhiều hoặc quá ướt. Ngưng cho ăn một tuần, trộn thêm bìa giấy xé nhỏ và lá khô, mở nắp một lúc cho thoáng, kiểm tra lỗ thoát nước dưới đáy có bị tắc không.
Trùn bò lên thành thùng, trốn ra ngoài, nhất là đêm mưa. Nền quá ướt, quá chua hoặc quá nóng. Thường gặp sau khi cho nhiều vỏ cam, chanh hoặc để thùng dưới nắng. Thêm chất khô, rắc một ít vỏ trứng nghiền, dời thùng vào chỗ mát, đậy nắp và để đèn sáng gần thùng vài đêm đầu.
Trùn ít dần, thùng khô, rác không tan. Thường là thiếu ẩm hoặc nóng quá vào mùa khô. Tưới nước cho ẩm đều, phủ bao tải ướt, đặt thùng vào chỗ râm hơn. Nhiệt độ thùng tăng cao trong những ngày nắng gắt là nguyên nhân chết trùn hàng loạt hay gặp nhất ở miền Nam và miền Trung.
Kiến, chuột, rết, gà bới. Kê chân thùng trong bát nước để chặn kiến, đậy nắp lưới chống chuột và gà, không cho thức ăn có mùi tanh. Rết, cuốn chiếu thỉnh thoảng có trong nền ẩm, đeo găng khi bới thùng, nhất là khi trẻ con tham gia.
Có ấu trùng màu nâu xám to, bò nhiều. Thường là ấu trùng ruồi lính đen, loài phân giải rác mạnh, không phải ruồi nhà. Chúng giành thức ăn với trùn nhưng không gây hại cho người. Nếu không muốn, giảm thức ăn ướt, phủ kín mặt thùng.
Nhịp chăm thùng trùn trong một tuần
Thùng trùn chạy tốt nhất khi có nhịp đều, không cần nhiều thời gian, mỗi lần chỉ vài phút. Một nhịp tuần mẫu cho gia đình đã có thùng ổn định:
- Hằng ngày: bỏ vỏ rau củ vào xô có nắp cạnh bếp, không bỏ thịt cá, đồ mặn, đồ nhiều dầu; băm nhỏ những thứ cứng như cuống bắp cải, vỏ bí.
- Hai lần mỗi tuần: lật lớp phủ, xem phần thức ăn lần trước còn bao nhiêu; nếu gần hết thì vùi xô rác mới xuống một góc khác, rắc một nắm lá khô hoặc giấy bìa xé nhỏ lên trên.
- Mỗi lần mở: bóp thử một nắm nền; ẩm như bọt biển vắt ráo là tốt, rỉ nước là quá ướt, rời rạc là quá khô.
- Cuối tuần: đổ nước rỉ trong khay, ngửi mùi để biết thùng đang khoẻ hay chua; lau chân thùng và kiểm tra bát nước chặn kiến.
- Mỗi tháng: nhìn tổng thể thùng, ước lượng phần đã thành phân; khi phân chiếm phần lớn thì chuẩn bị dồn sang một bên để thu.
- Đầu mùa nắng nóng và đầu mùa rét: dời thùng sang chỗ mát hơn hoặc kín gió hơn, chỉnh lại lớp phủ dày hay mỏng.
Nhịp này dễ giao cho trẻ lớn trong nhà: một em phụ trách xô rác bếp, một em kiểm tra độ ẩm và ghi vào sổ vườn. Việc chạm tay vào nền nên đeo găng hoặc rửa tay kỹ ngay sau đó.
Khi cả nhà đi vắng hoặc bận mùa vụ, thùng trùn là thứ chịu bỏ bê tốt hơn đàn gà hay luống rau. Điều duy nhất cần nhớ là không bù thật nhiều rác cùng một lúc khi quay lại.
Câu hỏi thường gặp
Một thùng trùn ăn được bao nhiêu rác mỗi ngày?
Phụ thuộc số lượng trùn và nhiệt độ. Thùng mới chỉ ăn vài nắm mỗi tuần; thùng đã đông trùn sau vài tháng có thể ăn gần hết vỏ rau củ của một gia đình bốn người. Cách đo đơn giản nhất là chỉ cho thêm khi phần lần trước đã gần hết.
Thùng trùn đặt trong nhà có được không?
Được nếu thùng có nắp, cho ăn đúng và không quá ướt, khi đó gần như không có mùi. Tuy vậy, với nông trang ở quê có sẵn chỗ râm ngoài hiên, đặt ngoài vẫn tiện hơn vì không lo ruồi giấm, kiến và nước rỉ trong bếp.
Có thể lấy giun đất ngoài vườn thả vào thùng thay trùn quế không?
Giun đất thường sống đào hang sâu trong đất, ăn đất lẫn mùn, không sống tốt trong thùng rác chật và nhiều chất hữu cơ tươi. Thả vào thùng chúng thường bỏ đi hoặc chết. Giun vườn nên để yên trong đất, nơi chúng làm việc của mình.
Phân trùn có cần ủ thêm trước khi dùng không?
Không cần. Phân trùn thu từ thùng nuôi bằng rác rau đã ổn định, dùng ngay được. Chỉ cần để ráo bớt nếu quá ướt và sàng bỏ phần rác chưa ăn hết. Phân trùn từ thùng có cho ăn phân chuồng chưa hoai thì nên dùng cho cây ăn trái hơn là rau ăn sống.
Đi vắng một hai tuần thì thùng trùn có sao không?
Thùng đã ổn định chịu được vài tuần không cho ăn. Trước khi đi, cho một lượng vừa phải rác rau trộn nhiều lá khô, tưới ẩm, đặt thùng chỗ mát nhất và đậy kín. Đừng đổ thật nhiều rác cho bù, vì thùng sẽ thối trước khi trùn ăn kịp.
Mùa lạnh miền Bắc trùn có chết không?
Trùn quế ưa ấm, vào những đợt rét đậm hoạt động chậm và ăn rất ít. Đặt thùng sát tường phía trong, phủ thêm bao tải hoặc rơm, giảm thức ăn. Không cần sưởi; chỉ tránh để thùng ngoài gió bấc lạnh và nước đọng.