Không phải mọi thứ thải ra từ nông trang đều quay về đất được. Vỏ chai, bao thuốc bảo vệ thực vật và thuốc thú y, kim tiêm, pin, bóng đèn, nhựa, ni lông, dầu mỡ, xương cá, phân chó mèo cần được gom riêng, cất xa trẻ em, và đưa đến đúng nơi thu gom, không đốt, không chôn trong vườn rau, không vứt xuống ao.
Một vòng tuần hoàn tốt cần một cửa ra rõ ràng cho những thứ không thuộc về nó. Bài này chia rác ngoài vòng của gia đình nông thôn thành các nhóm theo mức nguy hiểm, kèm cách gom tạm, cất giữ và hỏi nơi thu gom ở địa phương, cùng những thói quen giúp giảm lượng rác ngay từ đầu.
Vì sao không đốt, không chôn trong vườn
Ở nhiều vùng quê, cách xử lý rác quen thuộc là gom lại đốt ở góc vườn hoặc đào hố chôn. Với rác hữu cơ, đốt là lãng phí; với rác nhựa và hoá chất, đốt và chôn còn nguy hiểm hơn. Nhựa, ni lông, xốp cháy ở nhiệt độ thấp của đống lửa ngoài trời tạo khói đen chứa nhiều chất độc, bám vào rau, ngấm vào đất và vào phổi người đứng gần. Tro còn lại không nên rải lên vườn.
Chôn rác vô cơ trong vườn thì sau vài năm sẽ đào trúng: mảnh ni lông, vỏ chai, mảnh thuỷ tinh, pin rỉ nước. Pin và bóng đèn huỳnh quang chứa kim loại nặng như thuỷ ngân, chì, cadimi, khi vỡ hoặc rỉ ngấm dần vào đất, rau trồng phía trên có thể hút lên. Vỏ chai thuốc chôn cạnh giếng có thể làm nhiễm nguồn nước cả nhà dùng.
Ao cá cũng không phải chỗ đổ rác. Vỏ chai thuốc, túi nhựa, dầu mỡ trôi xuống ao làm hại cá, làm bẩn nguồn nước tưới, và tích tụ trong bùn ao mà sau này nhà lại vét lên bón cây.
Vì vậy nguyên tắc chung là tách riêng ngay từ đầu, cất ở chỗ an toàn, và đưa đi theo hệ thống thu gom của địa phương, dù hệ thống đó có khi chỉ là xe thu rác mỗi tuần hoặc bể chứa bao bì thuốc ở đầu đồng.
Nhóm nguy hiểm nhất: bao bì thuốc bảo vệ thực vật và thuốc thú y
Nông trang gia đình ưu tiên phòng bệnh và các biện pháp không dùng thuốc, nhưng nếu đã lỡ dùng một chai thuốc trừ sâu, một lọ thuốc thú y cho gà, thì phần vỏ là rác nguy hại cần xử lý cẩn thận:
- Ngay khi dùng hết, súc chai bằng nước sạch khoảng ba lần, đổ nước súc vào bình phun để dùng luôn cho đúng diện tích cần phun, không đổ xuống ao, mương, gần giếng.
- Chọc thủng hoặc làm bẹp vỏ chai, vỏ bao để không ai tận dụng đựng thứ khác. Tuyệt đối không dùng vỏ chai thuốc đựng nước uống, nước mắm, dầu ăn, thức ăn gia súc.
- Cho vào một thùng hoặc bao riêng có nắp, ghi dấu bằng màu sơn, cất ở nơi khô, cao, có khoá, xa bếp, xa chuồng, xa tầm tay trẻ em.
- Hỏi trưởng thôn, cán bộ nông nghiệp xã về bể chứa bao gói thuốc bảo vệ thực vật sau sử dụng ở cánh đồng gần nhà; nhiều địa phương đã đặt các bể này. Đem vỏ chai đến bỏ vào đúng bể.
- Kim tiêm, xi lanh thú y đã dùng cho vào chai nhựa cứng có nắp vặn, đầy thì đậy chặt, quấn băng dính và hỏi thú y xã cách giao nộp. Không vứt rời vào rác thường.
- Thuốc thừa, thuốc hết hạn để nguyên trong vỏ gốc, đậy kín, hỏi nơi thu gom; không đổ ra đất, không đốt.
Sau mỗi lần xử lý, rửa tay, mặt bằng xà phòng, thay quần áo nếu bị dính. Trẻ nhỏ thường bị ngộ độc thuốc nông nghiệp vì nhặt được chai, lọ đẹp mắt ngoài vườn hoặc nhầm với nước uống; đó là lý do việc cất giữ quan trọng không kém việc dùng đúng liều.
Pin, bóng đèn, ắc quy, đồ điện hỏng
Pin nhỏ. Pin đồng hồ, pin đèn pin, pin điều khiển gom vào một lọ nhựa có nắp, cất khô ráo. Không vứt chung với rác thường, không ném vào lửa. Nhiều siêu thị điện máy, trường học, khu dân cư có hộp thu gom pin; khi ra phố hay lên thị trấn thì mang theo.
Bóng đèn huỳnh quang, bóng compact. Chứa một lượng nhỏ thuỷ ngân. Gói nguyên bóng trong giấy hoặc hộp cũ, cất nơi không bị va đập. Nếu bóng vỡ, mở cửa thông gió, đưa trẻ và vật nuôi ra ngoài, gom mảnh bằng bìa cứng và băng dính, không dùng chổi hay máy hút bụi, cho vào lọ kín.
Ắc quy xe, ắc quy đèn năng lượng mặt trời. Chứa axit và chì. Không tự tháo, không đổ axit ra đất. Để ắc quy đứng thẳng ở nơi khô, đổi lại hoặc giao cho nơi sửa xe, cửa hàng bán ắc quy nhận thu hồi.
Đồ điện, điện thoại hỏng. Không đập, không đốt để lấy đồng. Gom lại giao cho người thu mua phế liệu có nhận đồ điện tử hoặc các đợt thu gom rác điện tử của địa phương.
Nhựa, ni lông, lưới, màng phủ: giảm trước, gom sau
Nông trang gia đình dễ tích nhựa hơn người ta nghĩ: bao phân, bao cám, chai nước, túi ươm cây con, màng phủ luống, lưới che, dây buộc, khay nhựa. Phần lớn có thể dùng lại nhiều vụ nếu được rửa, phơi khô và cất trong bóng râm. Bao cám, bao phân dùng đựng lá khô, rơm, phân ủ; chai nhựa cắt đôi làm phễu, làm chụp che cây con; khay nhựa dùng ươm hạt.
Khi phải bỏ, gom nhựa sạch, khô riêng ra một bao, kim loại một bao, thuỷ tinh một thùng. Người thu mua phế liệu ở nông thôn thường nhận các loại này; phần không ai nhận thì đưa ra xe thu gom rác của thôn xóm. Màng phủ nông nghiệp sau vụ nên thu gom kỹ, giũ đất, không cày vùi xuống luống, vì mảnh nhựa vụn tồn tại trong đất rất lâu.
Cách giảm nhựa hiệu quả nhất là chọn vật liệu không nhựa ngay từ đầu: bầu ươm bằng lá chuối, giấy báo cuộn, ống tre; dây buộc bằng lạt tre, dây chuối; phủ luống bằng rơm, lá thay màng ni lông; mang giỏ, làn đi chợ quê. Những thứ này quay về đất được khi hết dùng.
Túi ni lông dính dầu mỡ, đồ ăn và bao bì bẩn nhiều lớp thường không tái chế được, chỉ còn đường ra rác thường. Không đốt chung với lá vườn.
Rác sinh học không nên ủ: xương, dầu mỡ, phân chó mèo, gia cầm chết
Xương, vỏ tôm cua, đầu cá. Hút chó, mèo, chuột đến đống ủ gia đình và tan rất chậm. Phơi khô, đập nhỏ rồi chôn sâu ở gốc cây ăn trái xa vườn rau và lấp kín, hoặc gói kín bỏ rác thường.
Dầu mỡ thừa. Để nguội, rót vào chai cũ đậy kín, bỏ rác thường hoặc gom cho nơi thu gom dầu ăn đã qua sử dụng nếu địa phương có. Không đổ xuống đất, cống, ao.
Phân chó mèo. Có thể chứa trứng giun đũa chó mèo và ký sinh trùng nguy hiểm cho trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai. Không cho vào đống ủ cấp cho rau. Hốt bằng xẻng riêng, chôn sâu ở góc xa vườn rau, xa giếng và ao, hoặc làm một hố riêng có nắp chỉ dành cho phân chó mèo.
Gia cầm chết. Gà vịt chết đột ngột, chết nhiều con, có dấu hiệu bệnh thì không mổ, không ăn, không vứt ra vườn, xuống ao hay bãi rác; cho vào túi kín và báo ngay thú y xã. Ngay cả gà chết vì lý do thường cũng không đưa vào đống ủ gia đình; chôn sâu theo hướng dẫn của thú y, xa nguồn nước.
Tã giấy, băng vệ sinh, khăn giấy ướt. Không phân huỷ trong đống ủ và mang mầm bệnh. Gói kín, bỏ rác thường.
Bảng tra nhanh cho cả nhà
Dán ghi nhớ ở góc phân loại rác là cách hay, nhưng người lớn cũng nên dặn bằng lời cho trẻ và người giúp việc nhà. Bảng dưới ghi đường đi của từng nhóm:
| Nhóm rác | Gom tạm ở đâu | Đi đâu | Không được |
|---|---|---|---|
| Vỏ chai, bao thuốc bảo vệ thực vật | Thùng riêng có khoá, xa trẻ | Bể chứa bao gói thuốc ở cánh đồng | Đốt, chôn, tái dùng đựng đồ ăn |
| Kim tiêm, lọ thuốc thú y | Chai nhựa cứng có nắp | Hỏi thú y xã | Vứt rời, để gần chuồng trẻ chơi |
| Pin, bóng đèn huỳnh quang | Lọ, hộp kín, khô | Điểm thu gom pin, rác nguy hại | Ném vào lửa, chôn |
| Nhựa, kim loại, thuỷ tinh sạch | Bao riêng từng loại | Người thu mua phế liệu, xe thu gom | Đốt |
| Ni lông bẩn, tã giấy | Túi buộc kín | Rác thường | Đốt, cho vào đống ủ |
| Xương, dầu mỡ | Chai kín, túi kín | Rác thường hoặc chôn sâu gốc cây xa vườn rau | Đổ ra ao, cống |
| Phân chó mèo | Xẻng riêng | Hố riêng xa vườn rau, nguồn nước | Cho vào đống ủ cho rau |
Mỗi địa phương có cách thu gom khác nhau và đang thay đổi; nhiều xã đã triển khai phân loại rác tại nguồn và có lịch thu gom riêng cho từng loại. Hỏi trưởng thôn hoặc tổ thu gom rác về lịch và quy định hiện hành ở nơi mình sống.
Giảm rác ngay từ lúc mua và dạy cả nhà cùng làm
Cách dễ nhất để xử lý rác ngoài vòng là đừng mang nó về. Mỗi lần mua vật tư cho nông trang, nên hỏi trước: thứ này khi hỏng hoặc hết sẽ đi đâu? Bao phân, bao cám dùng lại được; chai thuốc thì không. Lưới tre, dây lạt quay về đất được; lưới nhựa, dây ni lông thì không. Một chai thuốc trừ sâu không mua vì đã kịp bắt sâu bằng tay là một vỏ chai nguy hại không phải xử lý.
Với thực phẩm, đi chợ quê bằng làn, mua đồ khô theo cân đựng trong hộp mang theo, ít mua đồ đóng gói nhiều lớp. Nông trang tự làm được nhiều thứ trước kia phải mua: rau, trứng, dưa muối, đồ phơi khô, nên lượng bao bì giảm đi tự nhiên theo thời gian.
Phân loại rác chỉ bền khi cả nhà cùng làm. Trẻ từ khoảng năm sáu tuổi đã có thể bỏ vỏ rau vào xô xanh, chai nhựa vào bao riêng, giấy vào sọt. Nhưng có những thứ trẻ tuyệt đối không được chạm: thùng vỏ chai thuốc, hộp kim tiêm, pin rỉ, bóng đèn vỡ. Nói rõ với trẻ đó là những thứ "chỉ người lớn được cầm", cất cao và có khoá, và giải thích vì sao bằng những câu đơn giản.
Người lớn tuổi trong nhà quen đốt rác theo thói quen nhiều năm thường là người khó đổi nhất. Thay vì tranh luận, hãy làm sẵn chỗ để mỗi thứ có đường đi rõ ràng; khi không còn đống rác lẫn lộn nằm chờ, thói quen châm lửa cũng tự thưa dần.
Câu hỏi thường gặp
Có nên tự đốt chai thuốc trừ sâu cho sạch không?
Không. Đốt vỏ chai thuốc tạo khói độc từ cả nhựa lẫn phần thuốc còn bám, người đứng gần hít phải, khói bám lên rau và nhà cửa. Súc rửa ba lần, chọc thủng và bỏ vào bể chứa bao gói thuốc là cách được hướng dẫn rộng rãi.
Thôn không có xe thu gom rác thì làm sao?
Giảm rác ngay từ đầu, tái dùng tối đa, gom nhựa, kim loại, thuỷ tinh sạch cho người thu mua phế liệu. Phần nguy hại như pin, bóng đèn thì cất kín, mang ra điểm thu gom khi lên thị trấn. Có thể cùng vài hộ trong xóm đề xuất với thôn một điểm tập kết chung.
Vỏ chai thuốc đã rửa sạch có dùng đựng nước tưới được không?
Không nên. Thuốc bám trong nhựa khó rửa sạch hoàn toàn, và chai cũ dễ bị người khác hoặc trẻ con nhầm lấy đựng nước uống. Mọi vỏ chai thuốc nên được làm thủng sau khi súc rửa để không thể tái sử dụng.
Phân chó nhà có cho vào hầm biogas được không?
Một số hộ có hầm biogas cho phân chó vào, nhưng nước thải sau hầm vẫn có thể còn mầm bệnh, nên không tưới lên rau ăn sống. Với nông trang không có hầm, chôn sâu ở hố riêng xa vườn rau và nguồn nước là cách đơn giản và an toàn.
Có cần mua thùng phân loại chuyên dụng không?
Không cần. Bao cám cũ, thùng sơn rửa sạch, sọt tre đều dùng được, chỉ cần đánh dấu màu khác nhau và đặt cố định một chỗ. Riêng thùng chứa vỏ chai thuốc phải có nắp chắc và đặt nơi trẻ không với tới.
Rác nhựa có thể dùng làm luống, làm bờ không?
Không nên chôn nhựa làm bờ hay lót luống trồng rau, vì nhựa vỡ vụn theo thời gian và lẫn vào đất. Chai nhựa nguyên có thể dùng làm chậu, phễu tưới, chụp cây con trên mặt đất, khi hỏng thì thu gom lại.