Những loài rau trồng một lần mà hái nhiều năm hay gặp ở vườn Việt là rau ngót, lá lốt, sả, rau má, diếp cá, ngò gai, hẹ, chùm ngây, su su lấy ngọn, rau sắng ở vùng núi phía Bắc, cùng những loài sống dai nhiều mùa như mồng tơi, rau lang, tía tô tự rơi hạt. Chúng chiếm ít công, chịu được nhiều sai sót và là phần rau đáng tin nhất khi rau ngắn ngày gặp thời tiết xấu.
Phần lớn nhân bằng cành, gốc, thân bò hoặc tách bụi, không cần mua hạt. Đặt chúng ở bờ vườn, dưới chân hàng rào, quanh gốc cây ăn trái và cạnh bếp; dành phần đất tốt, nắng nhất cho rau ngắn ngày. Bài này đi qua từng nhóm, cách trồng, cách cắt tỉa để luôn có ngọn non và vài lưu ý an toàn khi ăn.
Rau lâu năm phổ biến ở vườn nhà
Mỗi loài có chỗ ưa và cách nhân riêng; chọn vài loài hợp bếp nhà mình là đủ, không cần đủ cả bảng.
| Rau | Chỗ ưa | Nhân giống | Cách hái |
|---|---|---|---|
| Rau ngót | nắng hoặc nắng nửa ngày, làm hàng rào | giâm cành bánh tẻ | cắt ngọn, đốn thấp khi cây già |
| Lá lốt | bóng râm, đất ẩm, dưới gốc cây | giâm đoạn thân có rễ | hái lá bánh tẻ, không nhổ gốc |
| Sả | nắng, đất thoát nước | tách bụi, trồng gốc có rễ | cắt sát gốc từng tép, chừa bụi |
| Rau má | ẩm, nắng nhẹ, mép rãnh | cắt thân bò có rễ | cắt ngọn, để thân bò tiếp |
| Diếp cá | ẩm, bóng nhẹ | cắt đoạn thân có rễ | cắt ngọn non |
| Ngò gai | bóng nhẹ, ẩm | gieo hạt, tách cây con | hái lá ngoài, ngắt ngồng hoa |
| Hẹ | nắng, đất tơi | tách bụi | cắt cách gốc vài phân, ra lứa mới |
| Su su lấy ngọn | mát, giàn cao | trồng cả quả già nảy mầm | bẻ ngọn non, quả |
Chùm ngây cũng trồng bằng cành hoặc hạt, lớn thành cây bụi cao; nên đốn thấp hằng năm để ngọn non nằm trong tầm tay. Rau sắng là cây thân gỗ ở vùng núi đá phía Bắc, lớn rất chậm, hợp với vườn vùng núi hơn vườn đồng bằng.
Không loài nào trong bảng cần mua hạt hằng vụ: xin một đoạn cành, một nhánh gốc từ vườn hàng xóm là đủ để bắt đầu, và sau một năm vườn nhà lại có cành, gốc để đổi cho người khác.
Rau ngót và chùm ngây: hàng rào ăn được
Rau ngót là loài lâu năm phổ biến nhất ở vườn Việt, thường trồng thành hàng rào quanh vườn. Giâm cành bánh tẻ dài khoảng hai ba gang tay, cắm nghiêng xuống đất ẩm, sau vài tuần ra rễ và chồi. Hàng rau ngót xanh quanh năm ở miền Nam, mùa đông miền Bắc chậm lại và có thể rụng lá, sang xuân lại ra.
Muốn rau ngót cho ngọn non đều, cắt ngọn thường xuyên khi cây cao ngang hông; cây không được cắt sẽ cao vọt, thân hoá gỗ, ngọn ít và nhỏ. Mỗi năm một lần, thường vào cuối đông hoặc đầu mùa mưa, đốn cả hàng xuống thấp cách mặt đất khoảng hai gang tay, bón phân hoai quanh gốc; vài tuần sau hàng rào bật lên dày và non. Một lưu ý: rau ngót nấu canh, xào chín là món ăn bình thường; nhưng đã có những ca bệnh phổi nặng ở châu Á liên quan đến việc uống nước ép rau ngót sống với lượng lớn kéo dài để giảm cân, nên không dùng rau ngót theo kiểu ấy.
Chùm ngây lớn nhanh, chịu hạn tốt, hợp vùng nắng nóng. Trồng thành hàng ở bờ vườn phía bắc để bóng không che rau. Cây để tự nhiên cao vài mét, ngọn ngoài tầm với; đốn thấp vào đầu mùa mưa giúp cây ra nhiều nhánh non. Lá non chùm ngây nấu canh, luộc; dùng như một loại rau, không cần coi là thứ gì đặc biệt.
Góc gia vị lâu năm cạnh bếp
Sả, hẹ, ngò gai, lá lốt, tía tô, húng, kinh giới, rau răm là những loài bếp dùng mỗi ngày mà chỉ cần vài nhúm. Mua lẻ ở chợ thì phiền, trồng một góc nhỏ ngay cửa bếp thì lúc nào cũng có. Góc này chỉ cần vài mét vuông, chia ô nhỏ, mỗi loài một ô để loài lan mạnh không lấn loài yếu.
Sả trồng bằng gốc tách từ bụi già hoặc gốc sả mua ở chợ còn rễ, chọn chỗ nắng, đất thoát nước. Khi dùng, cắt sát gốc từng tép phía ngoài, giữ bụi; mỗi năm tách bụi một lần cho bụi không quá dày. Hẹ cũng trồng bằng tách bụi, cắt cách gốc vài phân thì vài tuần sau có lứa mới. Lá lốt ưa bóng và ẩm, trồng dưới chân tường phía bắc, gốc cây ăn trái hoặc mép rãnh, bò lan thành thảm.
Húng, tía tô, kinh giới, rau răm thuộc nhóm thân thảo sống vài mùa, giâm cành rất dễ: cắt đoạn ngọn có vài mắt, cắm vào đất ẩm hoặc cốc nước vài ngày là ra rễ. Tía tô và kinh giới tự rơi hạt, vụ sau thường mọc lại quanh chỗ cũ. Ngắt ngồng hoa thường xuyên để cây ra lá lâu hơn, chỉ để vài cây ra hoa làm giống và cho ong, bướm có chỗ hút mật, gián tiếp giúp giàn bầu bí gần đó đậu quả tốt hơn.
Rau má, diếp cá và rau ưa ẩm ven rãnh
Mép rãnh thoát nước, quanh lu nước, chỗ chân giếng là những chỗ ẩm mà rau ngắn ngày không ưa vì dễ thối. Đây lại là chỗ lý tưởng cho rau má, diếp cá, rau đắng đất, rau ngổ cạn. Chúng lan bằng thân bò, chỉ cần cắm vài đoạn có rễ là vài tháng phủ kín. Đặt chúng ở đúng chỗ ẩm để khỏi phải tưới riêng.
Rau má, diếp cá hay ăn sống. Vì mọc sát mặt đất, rau dễ dính đất, phân gà vịt nếu gà thả gần đó, và mầm bệnh trong nước bẩn. Không để gà vịt đi qua khu rau ăn sống, không trồng ở chỗ nước thải, nhà vệ sinh, chuồng trại chảy qua. Rửa kỹ dưới vòi nước chảy, ngâm, rửa lại; người già, trẻ nhỏ, phụ nữ có thai nên ăn rau đã nấu chín hoặc chần qua nếu không chắc nguồn nước.
Với rau mọc dưới nước như rau ngổ, rau cần nước, cải xoong, rau muống nước, nguy cơ sán lá gan từ rau thuỷ sinh ăn sống là có thật, nhất là ở nơi gần chỗ thả trâu bò. Ở vườn nhà, nên trồng những loài này trong chậu, lu, bể có nguồn nước sạch, không lấy từ ao chung, mương chảy qua đồng. Ăn chín vẫn là cách an toàn nhất với rau mọc dưới nước.
Su su, mồng tơi, rau lang: rau dây sống nhiều mùa
Su su là loài dây leo lâu năm hợp vùng mát như vùng núi phía Bắc, Tây Nguyên cao. Trồng nguyên quả già đã nảy mầm, cho leo lên giàn cao ngang đầu người, cây cho ngọn non và quả nhiều năm. Ở đồng bằng, su su lớn tốt trong mùa mát, sang hè thường tàn; nhiều nhà vẫn giữ gốc qua hè, sang thu cắt bớt dây già, gốc bật lên lại.
Mồng tơi và rau lang không phải rau lâu năm theo nghĩa chặt, nhưng ở vùng ấm chúng sống dai rất nhiều tháng nếu được cắt ngọn đều. Một gốc mồng tơi già vẫn cho ngọn khi được cắt bớt dây và bón nhẹ; mồng tơi rụng hạt tự mọc lại mùa sau. Rau lang trồng một luống riêng, cắt ngọn liên tục, đến khi dây già thì cắt đoạn ngọn khoẻ cắm sang luống mới, làm mới vòng đời mà không cần mua giống.
Nhóm dây này nên ở luống riêng hoặc dưới chân hàng rào, vì chúng lan nhanh. Rau lang đặc biệt có thể phủ kín một luống trong vài tuần nếu không cắt; với vườn nhỏ, đó là điểm yếu nhưng cũng là lợi thế: một khúc luống rau lang đủ cho nồi canh rau mỗi tuần trong suốt mùa nóng.
Đặt rau lâu năm ở đâu cho hợp
Nguyên tắc chung là đặt rau lâu năm ở những chỗ không nằm trong vòng luân canh của rau ngắn ngày: bờ vườn, chân hàng rào, quanh gốc cây ăn trái, mép rãnh, góc sân cạnh bếp. Nếu đặt chúng giữa các luống gieo hạt, đến lúc làm đất vụ mới sẽ phải cuốc tránh, hoặc lỡ tay cuốc phải gốc. Rau lâu năm cũng có bộ rễ và thân bò lan rộng, đặt giữa vườn là tranh dần chỗ của rau khác.
Mỗi loài một chỗ theo tính ưa của nó: sả, hẹ, chùm ngây, rau ngót cần nắng nên ra bờ rào phía nam hoặc phía đông; lá lốt, diếp cá, ngò gai ưa râm nên vào chân tường phía bắc, dưới tán cây ăn trái thưa; rau má, rau đắng đất ra mép rãnh ẩm. Góc gia vị nên sát cửa bếp nhất có thể, vì đó là thứ hái nhiều lần trong ngày, mỗi lần một nhúm.
Cần tránh vài chỗ: dưới mái tôn nơi nước mưa đổ dồn xuống một chỗ làm gốc úng và đất bị xói; sát chuồng gà vịt nơi phân rửa trôi vào; dưới tán cây ăn trái đang phun thuốc bảo vệ thực vật, vì thuốc sẽ rơi lên rau ăn lá phía dưới. Nếu buộc phải phun cho cây ăn trái, che phủ khu rau bên dưới và không hái rau ở đó cho đến hết thời gian cách ly ghi trên nhãn thuốc.
Chăm nhóm rau lâu năm qua năm tháng
Rau lâu năm ít đòi hỏi, nhưng không phải trồng rồi bỏ. Vài việc nhỏ giữ chúng khoẻ nhiều năm:
- Bón phân ủ quanh gốc mỗi năm một hai lần, đầu mùa mưa và đầu mùa khô, rồi phủ rơm lá khô.
- Cắt tỉa đều: rau lâu năm cho ngọn non nhiều nhất khi được hái thường xuyên; bỏ lâu không hái thì già và thưa.
- Tách bụi, làm mới mỗi vài năm với sả, hẹ, lá lốt, ngò gai: bụi già ở giữa thường chết dần, phần non ở rìa khoẻ hơn.
- Giới hạn loài lan mạnh bằng đường viền gạch, tấm tôn chôn mép, hoặc trồng trong chậu chôn xuống đất.
- Giữ sạch cỏ dại quanh gốc trong năm đầu; khi rau đã phủ kín thì tự nó lấn cỏ.
- Để ý sâu rệp trên rau ngót, sâu cuốn lá trên rau lang; bắt tay, cắt bỏ phần nhiễm, hiếm khi cần thuốc.
Với vườn mới, trồng nhóm rau lâu năm ngay trong tháng đầu tiên, trước cả những luống rau ngắn ngày. Sau sáu tháng đến một năm, khi chúng đã bén rễ, chính nhóm này sẽ gánh những tuần vườn khó khăn nhất. Có thể bắt đầu với ba loài dễ nhất là rau ngót, sả, lá lốt, rồi thêm dần mỗi mùa một loài.
Câu hỏi thường gặp
Rau ngót trồng bao lâu thì hái được?
Giâm cành vào đầu mùa mưa hoặc mùa xuân, sau khoảng hai đến ba tháng cây đã ra đủ chồi để bắt đầu hái ngọn nhẹ. Năm đầu nên hái vừa phải cho cây bén rễ; từ năm thứ hai hàng rào dày hơn, cắt đều đặn được nhiều.
Lá lốt vàng lá, ít lá là vì sao?
Hay gặp nhất là để ở chỗ quá nắng hoặc đất quá khô. Lá lốt ưa bóng râm, đất ẩm, nhiều mùn. Chuyển một phần sang chỗ râm hơn, phủ lá khô quanh gốc, tưới đều trong mùa khô thường thấy lá xanh lại sau vài tuần.
Có nên trồng rau má dưới gốc cây ăn trái không?
Được, nếu chỗ đó đủ ẩm và có nắng nhẹ. Rau má phủ đất giúp giữ ẩm, giảm cỏ. Chỉ cần lưu ý không để gà thả qua khu rau má định ăn sống, và nếu có phun thuốc cho cây ăn trái thì phải theo thời gian cách ly trước khi hái rau má phía dưới.
Su su trồng ở đồng bằng miền Nam có được không?
Su su ưa mát nên ở vùng nóng quanh năm thường ra ít quả, dây hay tàn trong mùa nóng. Có thể thử vào những tháng mát nhất cuối năm để lấy ngọn, nhưng nếu muốn nguồn rau ngọn ổn định thì rau lang, mồng tơi, rau ngót hợp hơn.
Một nhà nên giữ bao nhiêu rau lâu năm?
Tuỳ đất và khẩu vị, nhưng nhiều vườn thấy dành khoảng một phần năm diện tích cho nhóm này là cân đối: một hàng rau ngót, một bụi sả, một thảm lá lốt, một góc rau má, diếp cá và vài khóm rau thơm cạnh bếp. Phần còn lại dành cho rau ngắn ngày theo mùa.