Trên mảnh đất của một nông trang gia đình, nước ăn uống phải đi đường riêng, nước thải đi đường riêng, nước tưới và nước ao nằm ở giữa. Nguyên tắc chung là: giếng ở chỗ cao và sạch nhất, cách xa chuồng, hố phân, nhà vệ sinh; ao ở chỗ trũng vừa phải để hứng nước mưa nhưng không hứng nước thải; chuồng và nhà vệ sinh ở cuối dòng chảy, xa giếng, có hố xử lý riêng.
Vẽ ra trên giấy trước khi đào, xây bất cứ thứ gì sẽ đỡ rất nhiều công sửa sau này. Bài này đi qua cách đọc dòng nước trên đất của mình, khoảng cách hợp lý giữa các công trình, đường thoát nước mùa mưa, và mấy cách bố trí mẫu cho đất phẳng, đất dốc và đất ven sông.
Đọc dòng nước trên mảnh đất trước khi vẽ
Việc đầu tiên không phải là đo đất mà là xem nước đi thế nào. Một trận mưa to là dịp tốt nhất: mặc áo mưa ra vườn, xem nước từ mái nhà đổ xuống đâu, chảy theo hướng nào, đọng ở góc nào, tràn ra đường hay chảy sang đất hàng xóm. Sau mưa một hai ngày, chỗ nào vẫn còn sũng nước là đất trũng hoặc đất thịt nặng thoát nước kém.
Mùa khô thì xem ngược lại: góc nào cỏ vẫn xanh khi chỗ khác đã cháy vàng, giếng của nhà mình và nhà bên cạnh hạ xuống bao nhiêu, mương máng quanh xóm có nước tới tháng mấy. Hỏi thêm người lớn tuổi trong xóm về năm lũ to nhất, nước lên tới đâu; ở vùng ven sông miền Trung và đồng bằng sông Cửu Long, câu trả lời này quyết định có nên đắp nền cao hay không.
Ghi những điều quan sát được lên một tờ giấy vẽ tay: hướng dốc, chỗ trũng, chỗ khô, hướng gió chính, hướng nắng chiều, vị trí giếng của các nhà xung quanh. Các nhà bên cạnh quan trọng vì chuồng heo hay nhà vệ sinh của họ cũng có thể ảnh hưởng tới giếng của mình nếu nằm phía trên dòng nước ngầm.
Nếu có thể, đào thử một hai hố sâu chừng nửa mét ở những chỗ định làm vườn và ao, đổ đầy nước rồi xem bao lâu thì rút hết. Hố rút trong vài giờ là đất cát, thoát nhanh, khó giữ nước ao; hố còn nước sau một ngày là đất sét, giữ nước tốt nhưng vườn dễ úng. Phép thử thô này đủ để biết nên lót đáy ao hay không và luống rau cần cao tới đâu.
Khoảng cách nên giữ giữa các công trình
Các con số dưới đây là mức tham khảo hay gặp trong hướng dẫn vệ sinh môi trường nông thôn và kinh nghiệm thực tế; đất cát, sỏi, mực nước ngầm nông hoặc giếng đào cạn thì nên để xa hơn. Khi xây nhà vệ sinh hay giếng mới, nên hỏi thêm cán bộ y tế xã hoặc người làm giếng có kinh nghiệm ở địa phương.
| Giữa | Và | Khoảng cách tham khảo | Vì sao |
|---|---|---|---|
| Giếng nước ăn | Hố xí, bể phốt, hố phân | Khoảng 10 m trở lên, đặt phía thấp hơn giếng | Vi khuẩn và nitrat thấm theo nước ngầm |
| Giếng nước ăn | Chuồng heo, chuồng gà | Khoảng 10 m trở lên | Nước rửa chuồng, phân thấm xuống đất |
| Giếng nước ăn | Ao cá | Càng xa càng tốt, ít nhất vài mét với giếng khoan có ống bọc kín | Nước ao thấm ngang vào giếng đào nông |
| Ao cá | Chuồng, hố phân | Không để nước chuồng chảy thẳng vào ao | Ao quá tải chất bẩn, cá nổi đầu, nước thối |
| Nhà ở | Chuồng trại | Vài chục mét nếu đất cho phép, cuối hướng gió | Mùi, ruồi, tiếng ồn, mầm bệnh |
| Bể nước mưa | Mái nhà | Sát nhà, dưới máng xối | Hứng được nhiều nhất, ít ống dẫn |
Nếu đất quá hẹp không giữ được các khoảng cách này, ưu tiên theo thứ tự: giếng nước ăn trước tiên, sau đó tới nhà ở, cuối cùng mới tới ao và vườn. Có thể bỏ chuồng heo, giữ đàn gà nhỏ; có thể bỏ ao, giữ bể nước mưa; nhưng không thể bỏ nước ăn sạch.
Bốn dòng nước tách riêng
Dòng nước ăn uống. Đi từ giếng, nước máy hoặc bể nước mưa có lọc, qua đường ống kín vào bếp. Không có điểm nào giao với nước thải hay nước ao. Bể chứa nước ăn đặt cao, có nắp, vệ sinh định kỳ.
Dòng nước mưa sạch. Từ mái nhà qua máng xối vào bể, lu; phần tràn ra dẫn về ao hoặc rãnh thấm cạnh vườn. Mái lợp ngói, tôn sạch thì nước dùng được cho tưới và sinh hoạt sau khi xử lý; mái fibro xi măng cũ hay mái có rêu, phân chim nhiều thì chỉ nên dùng tưới.
Dòng nước tưới và nước ao. Ao nhận nước mưa tràn từ sân, vườn; nước ao đi ngược ra vườn qua gàu, thùng tưới hoặc máy bơm nhỏ. Dòng này có thể giao với vườn rau nhưng tránh giao với giếng và bếp.
Dòng nước thải. Nước rửa chuồng, nước giặt, nước tắm, nước từ nhà vệ sinh. Nhà vệ sinh có bể phốt hoặc hố xí hợp vệ sinh; nước rửa chuồng đi vào hố lắng, hố ủ phân hoặc hầm biogas; nước giặt, nước tắm có thể dẫn vào rãnh thấm có trồng chuối, khoai môn. Không dòng nào trong số này chảy về giếng hay đổ thẳng vào ao.
Đường thoát nước mùa mưa
Nhiều nông trang gia đình mất vườn rau không phải vì hạn mà vì một tuần mưa dầm: nước đọng làm thối rễ, luống sạt, gà ướt bệnh. Đường thoát nước nên vẽ ngay từ đầu cùng với giếng và ao.
Cách làm phổ biến là lên luống cao từ hai đến ba tấc, chừa rãnh giữa các luống, rãnh nối về một mương chính dẫn ra ao hoặc ra mương chung của xóm. Mương chính nên đủ dốc để nước chảy, không đọng thành vũng nuôi lăng quăng. Ở chỗ nước chảy mạnh, lót đá, gạch vỡ hoặc trồng cỏ giữ đất để rãnh không bị xói.
Ao cũng cần lối tràn. Ao không có cửa tràn, gặp mưa to nước tràn qua bờ ở chỗ thấp nhất, cuốn theo cá và làm lở bờ. Một ống tràn hoặc một đoạn bờ thấp được gia cố, có lưới chắn cá, đặt ở phía không có nhà và không đổ vào giếng nhà ai, là đủ cho ao gia đình. Vùng hay lũ lớn thì đắp bờ ao cao hơn mức lũ thường gặp, hoặc chấp nhận mất cá vào những năm lũ to và thu hoạch trước mùa lũ.
Một lưu ý về hàng xóm: dẫn nước nhà mình thoát vào đất người khác dễ sinh chuyện. Nếu cần nối vào mương chung của xóm, nói chuyện trước với nhà bên cạnh và trưởng thôn.
Ba cách bố trí mẫu
Không có bản vẽ nào hợp mọi mảnh đất, nhưng ba kiểu dưới đây là điểm xuất phát dễ chỉnh theo thực tế. Đều là ví dụ giả định cho đất khoảng vài trăm đến hơn một nghìn mét vuông.
- Đất phẳng ở đồng bằng. Nhà ở phía trước giáp đường, giếng và bể nước mưa sát hiên nhà. Vườn rau phía sau nhà, gần bếp để tiện hái. Ao ở góc sau, lấy đất đào ao tôn nền vườn và lên luống. Chuồng gà ở góc còn lại, cuối hướng gió, nước rửa chuồng vào hố ủ phân. Nhà vệ sinh cách giếng xa nhất có thể, phía thấp.
- Đất dốc ở trung du, Tây Nguyên. Nhà và giếng ở phần cao. Ngay dưới nhà là vườn rau, dưới nữa là cây ăn trái trồng theo đường đồng mức để giữ đất. Ao trữ nước đặt ở chỗ trũng giữa dốc để hứng nước mưa chảy xuống, chuồng trại ở thấp nhất hoặc lệch sang bên, không nằm phía trên giếng.
- Đất ven sông, kênh ở miền Tây. Nền nhà tôn cao, lu và bồn hứng nước mưa nhiều vì nước sông có thể nhiễm mặn mùa khô. Mương vườn đóng vai trò ao, vừa thoát nước vừa nuôi cá. Nhà vệ sinh không làm kiểu cầu cá thả thẳng xuống ao, mương; cần bể phốt hoặc nhà tiêu hợp vệ sinh đặt trên nền cao.
Dù theo kiểu nào, lối đi từ nhà ra giếng, ra vườn rau, ra chuồng gà nên ngắn, khô ráo, đi lại được cả khi trời mưa. Việc chăm hằng ngày phụ thuộc rất nhiều vào chuyện đi lại có thuận tiện hay không.
Những lỗi bố trí hay gặp và cách sửa
Đặt chuồng gà ngay cạnh giếng cho tiện cho ăn. Tiện được vài tháng, nhưng nước rửa chuồng và phân gà theo mưa thấm xuống quanh thành giếng. Sửa bằng cách dời chuồng ra cuối dòng chảy; nếu chưa dời được, đắp gờ đất chặn nước chuồng và láng sân giếng rộng hơn.
Đào ao ở chỗ trũng nhất, nơi mọi dòng nước dồn về. Chỗ trũng nhất thường nhận cả nước từ chuồng, sân bếp, đường làng. Ao ở đó nhanh bẩn, mùa mưa tràn bờ. Nên đặt ao hơi lệch khỏi đáy dòng, có rãnh chặn nước bẩn dẫn sang hố lắng trước khi vào ao.
Bể nước mưa xa mái nhà. Đặt bể ở giữa vườn cho đẹp thì phải kéo ống dài, nước chảy yếu, hay tắc lá. Bể nên nằm sát nhà, ngay dưới máng xối; muốn đưa nước ra vườn thì dùng vòi hoặc thùng từ bể.
Không chừa lối cho xe rùa, xe đẩy. Phân ủ, rơm, bùn ao đều nặng. Sơ đồ không có lối rộng chừng một mét cho xe rùa đi từ cổng tới góc ủ phân, tới ao, tới vườn rau thì mỗi lần chở là một lần khổ. Lối này cũng là đường thoát khi có cháy, có người ngã.
Lập sơ đồ nước trong một ngày cuối tuần
Gia đình có thể tự làm sơ đồ trong một ngày, sau đó chỉnh dần qua một mùa mưa, một mùa khô:
- Đo kích thước mảnh đất bằng thước dây hoặc đếm bước chân, vẽ lên giấy kẻ ô theo tỉ lệ đơn giản.
- Đánh dấu nhà, cây to, giếng, đường đi, hàng rào, cổng sẵn có.
- Đánh dấu hướng dốc bằng mũi tên, chỗ trũng, chỗ đọng nước sau mưa đã quan sát.
- Đánh dấu giếng, chuồng, nhà vệ sinh của các nhà xung quanh nếu nằm gần ranh giới.
- Vẽ thử vị trí giếng (hoặc giữ giếng cũ), bể nước mưa, ao, chuồng gà, nhà vệ sinh, hố ủ phân theo các khoảng cách đã nói.
- Vẽ bốn dòng nước bằng bốn màu bút khác nhau và kiểm xem có chỗ nào dòng nước thải cắt qua hay chảy về phía giếng.
- Dán sơ đồ lên tường, ghi thêm vào đó qua từng mùa trước khi bắt tay đào, xây những thứ khó sửa như ao và nhà vệ sinh.
Một tờ giấy vẽ tay sửa đi sửa lại vài lần đỡ tốn công hơn rất nhiều so với việc lấp một cái ao đào sai chỗ hay dời một cái giếng đã bị nước thải ngấm vào.
Câu hỏi thường gặp
Giếng cũ đã gần chuồng heo của nhà mình thì làm sao?
Có hai hướng: dời chuồng ra xa giếng, hoặc không dùng giếng đó cho ăn uống nữa, chỉ dùng tưới và rửa. Nếu vẫn muốn dùng để ăn uống thì nên làm lại thành giếng, nắp, sân giếng kín, chuyển chuồng đi và xét nghiệm nước trước khi dùng lại.
Có nên làm hầm biogas cho nông trang gia đình không?
Hầm biogas xử lý được phân heo và giảm mùi, nhưng chỉ hợp khi nuôi đủ số heo để có phân đều. Nông trang chỉ có vài con gà thì hố ủ phân đơn giản phù hợp hơn. Hầm biogas có nguy cơ ngạt khí và cháy nổ, không cho trẻ lại gần và không xuống hầm khi chưa thông khí.
Nhà vệ sinh kiểu cầu cá trên ao có dùng tiếp được không?
Không nên. Phân người xuống ao là con đường lây sán lá gan nhỏ khi ai đó ăn gỏi cá, và lây nhiều bệnh đường ruột khác qua nước. Nên chuyển sang nhà tiêu hợp vệ sinh có bể chứa kín, ao chỉ nhận nước mưa và phụ phẩm vườn.
Đất hẹp chỉ vài trăm mét vuông thì sơ đồ nước nên ưu tiên gì?
Ưu tiên nước ăn sạch và thoát nước tốt. Giữ giếng hoặc nước máy, thêm vài bể, lu hứng nước mưa cho vườn rau, làm rãnh thoát quanh luống. Ao có thể bỏ, thay bằng một bể nhỏ trữ nước tưới có nắp. Chuồng gà nhỏ đặt xa giếng nhất có thể.
Nước thải bếp, nước giặt có dùng tưới vườn được không?
Nước rửa rau, vo gạo không có xà phòng thì tưới gốc cây được. Nước giặt, nước rửa bát có chất tẩy rửa nên dẫn vào rãnh thấm có trồng chuối, môn, không tưới lên rau ăn lá. Không để nước thải đọng thành vũng vì sinh muỗi và mùi.
Có cần xin phép khi đào ao, khoan giếng trên đất nhà mình không?
Tuỳ loại đất, quy mô và quy định ở từng địa phương. Đất nông nghiệp hay đất vườn có thể có hạn chế về việc đào ao, san lấp, còn giếng khoan có thể phải khai báo. Nên hỏi ủy ban xã hoặc cán bộ địa chính trước khi làm để tránh rắc rối về sau.