Phần lớn nước tưới vườn rau gia đình bị mất không phải vào cây mà vào không khí: bay hơi trên lá, trên mặt đất trống, chảy tràn ra rãnh khi tưới quá nhanh. Muốn tưới tiết kiệm, có ba việc làm được ngay: tưới vào gốc thay vì xối lên lá, tưới lúc sáng sớm hoặc chiều muộn, và phủ kín mặt luống bằng rơm, lá khô, cỏ cắt.
Từ đó mới tới các cách làm nhỏ giọt tự chế bằng chai nhựa, ống đục lỗ, chum đất vùi gốc, đều làm được bằng đồ có sẵn trong nhà. Bài này đi qua từng cách, kèm cách đọc độ ẩm đất bằng tay để không tưới thừa, và cách sắp xếp vườn cho nước đi ngắn nhất.
Nước tưới đi đâu mất
Thử quan sát một lần tưới bằng vòi lên luống cải giữa buổi sáng nắng. Một phần nước bám trên lá, vài chục phút sau đã khô. Một phần rơi xuống mặt đất trống, thấm vài phân rồi bốc hơi trong ngày. Một phần chảy tràn khỏi luống vì nước xuống nhanh hơn đất kịp thấm. Chỉ phần còn lại xuống tới vùng rễ, nơi cây thật sự lấy nước.
Đất cũng quyết định nhiều. Đất cát thấm nhanh nhưng giữ nước kém, nước tưới xuống sâu quá tầm rễ rau. Đất sét giữ nước tốt nhưng thấm chậm, tưới nhanh là đọng mặt, chảy tràn. Đất nhiều mùn giữ ẩm tốt nhất; vì vậy mọi cách bón phân ủ, phủ gốc lâu dài đều là cách tiết kiệm nước, không chỉ là cách bón phân.
Gió và nắng làm tăng bay hơi. Vườn trống trải, không có hàng rào cây chắn gió, luống không có gì che phủ sẽ khô rất nhanh trong mùa khô. Một hàng rào cây xanh, một hàng chuối hoặc giàn bầu bí ở phía hướng gió chính cũng giúp vườn giữ ẩm hơn rõ rệt.
Ba thói quen tiết kiệm nước nhiều nhất
Tưới vào gốc, tưới chậm. Đưa vòi sát gốc, mở nhỏ, hoặc dùng bình tưới có vòi sen nhưng hạ sát đất. Nước xuống từ từ có thời gian thấm, không chảy tràn. Với cây lớn như cà, ớt, bầu bí, khoanh một vòng đất thấp quanh gốc làm bồn để nước đọng lại thấm xuống.
Tưới đúng giờ. Sáng sớm là tốt nhất: nước thấm trước khi nắng lên, lá khô dần trong ngày nên ít nấm bệnh. Chiều muộn cũng được nhưng lá ướt qua đêm dễ bệnh, nên tưới gốc. Tưới giữa trưa mất nhiều nước nhất do bay hơi, và nước lạnh đột ngột có thể làm cây héo tạm.
Phủ kín mặt luống. Rơm, lá khô, cỏ cắt phơi héo, vỏ trấu, lá chuối băm phủ dày vài phân quanh gốc. Lớp phủ che đất khỏi nắng, giảm bay hơi, giữ đất mát, hạn chế cỏ dại, và khi mục thì thành mùn. Để chừa một khoảng nhỏ quanh thân cây để thân không bị ẩm thối.
Các cách nhỏ giọt tự làm
Không cần bộ tưới mua sẵn, gia đình có thể làm hệ tưới chậm từ đồ có sẵn. Mỗi cách hợp với một loại cây và một kiểu luống.
| Cách | Làm thế nào | Hợp với | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Chai nhựa cắm gốc | Chai một hai lít, đục vài lỗ nhỏ ở nắp hoặc thân, cắm ngược hoặc vùi nửa chai cạnh gốc, đổ đầy nước | Cà, ớt, bầu bí, cây ăn trái non | Lỗ quá to nước chảy hết nhanh; bọc lớp vải mỏng nếu đất làm tắc |
| Ống mềm đục lỗ | Ống nhựa mềm chạy dọc luống, đục lỗ nhỏ cách đều, một đầu nối thùng đặt cao, đầu kia bịt kín | Luống rau dài, rau ăn lá | Thùng đặt cao hơn luống khoảng một mét; lọc nước để lỗ không tắc |
| Chum đất nung vùi gốc | Chum, vò đất không tráng men vùi xuống đất chỉ chừa miệng, đổ nước, đậy nắp; nước thấm dần qua thành | Luống rau quanh chum, cây lâu năm | Cách tưới ngầm cổ truyền ở nhiều nước; đậy kín để muỗi không đẻ |
| Rãnh ngầm và bồn gốc | Đào rãnh nông giữa hai hàng cây, cho nước vào rãnh rồi lấp lớp phủ | Cây ăn trái, giàn leo | Không để rãnh đọng nước nhiều ngày |
| Dây vải dẫn nước | Dải vải cotton một đầu ngâm trong xô, đầu kia vùi cạnh gốc | Chậu, khay ươm, vài cây quý | Chỉ đủ cho cây nhỏ; đặt xô có nắp |
Với cách nào cũng nên thử vài cây trước, quan sát một tuần xem đất quanh gốc ẩm tới đâu, rồi mới làm cho cả vườn. Mỗi loại đất cho kết quả khác nhau.
Nhu cầu nước của các nhóm rau
Mỗi nhóm rau cần nước khác nhau và nhạy cảm với thiếu nước ở những giai đoạn khác nhau. Biết điều này giúp dồn nước vào đúng lúc, đúng chỗ.
| Nhóm | Ví dụ | Lúc cần nước nhất | Có thể tiết kiệm khi |
|---|---|---|---|
| Rau ăn lá | Cải, xà lách, rau muống cạn, mồng tơi | Suốt thời gian sinh trưởng, nhất là tuần trước khi hái | Gần như không; thiếu nước là rau xơ, đắng |
| Rau ăn quả | Cà chua, cà tím, ớt, dưa leo, bầu bí | Lúc ra hoa và nuôi quả | Giai đoạn cây con đã bén rễ, trước khi ra hoa |
| Rau ăn củ | Củ cải, cà rốt, khoai lang | Lúc củ đang lớn | Thời kỳ đầu; tưới không đều làm củ nứt |
| Cây họ đậu | Đậu đũa, đậu bắp, đậu phộng | Ra hoa, đậu quả | Giai đoạn đầu, cây khá chịu hạn |
| Rau gia vị lâu năm | Sả, gừng, nghệ, lá lốt, ngải | Mới trồng | Khi đã bén rễ, chịu hạn khá tốt |
Vào cuối mùa khô, nên trồng nhiều hơn những loại chịu hạn và giảm rau ăn lá cần nước đều. Sang mùa mưa thì đổi lại. Lịch trồng theo nước là một cách tiết kiệm nước mà không tốn đồng nào.
Đọc độ ẩm đất bằng tay
Không có lịch tưới nào đúng cho mọi vườn. Cách chắc nhất là kiểm tra đất trước khi tưới. Thọc ngón tay xuống đất cạnh gốc sâu khoảng một đốt ngón đến hai đốt ngón. Nếu đất ở độ sâu đó còn mát và ẩm, chưa cần tưới. Nếu khô, bở, thì tưới.
Cách thứ hai là nắm một nắm đất ở độ sâu vùng rễ rồi bóp. Đất vón thành nắm, mở tay ra vẫn giữ hình, không rỉ nước là độ ẩm vừa. Đất rời rạc không vón là khô. Đất vón chặt, bóp ra nước là quá ướt, cần ngưng tưới và xem lại thoát nước.
Rau cũng báo hiệu: lá héo vào buổi trưa nắng rồi tươi lại buổi chiều là phản ứng bình thường với nắng, chưa chắc thiếu nước. Lá héo cả buổi sáng sớm mới là thiếu nước thật. Lá vàng úa từ gốc lên, đất luôn sũng thì có khi là thừa nước, rễ đang thiếu khí.
Tưới ít mà thường xuyên khiến rễ rau chỉ ở sát mặt đất, gặp nắng là héo. Tưới sâu, thưa hơn khuyến khích rễ ăn xuống sâu, chịu hạn tốt hơn. Với đa số rau, tưới đẫm một lần sâu tốt hơn tưới lướt hai ba lần.
Sắp xếp vườn để nước đi ngắn nhất
Cách bố trí vườn ảnh hưởng tới lượng nước và công tưới không kém gì cách tưới:
- Gom theo nhu cầu nước. Rau ăn lá, rau gia vị cần nước đều đặt gần nguồn nước nhất; cây chịu hạn như sả, ớt, khoai lang, đậu, cây ăn trái đã lớn đặt xa hơn.
- Luống trũng mùa khô, luống cao mùa mưa. Ở vùng khô, luống hơi trũng hơn lối đi giữ nước tốt hơn; mùa mưa thì đắp luống cao để thoát nước. Nhiều nhà ở Nam Trung Bộ và Tây Nguyên đổi kiểu luống theo mùa.
- Trồng dày vừa phải. Tán rau khép lại che được mặt đất, giảm bay hơi; nhưng quá dày thì cây tranh nước và dễ bệnh.
- Che nắng mùa nóng. Lưới che hoặc giàn lá dừa, lá chuối che bớt nắng gắt buổi trưa cho rau ăn lá giúp giảm nước tưới đáng kể trong những tuần nắng nhất.
- Lối nước từ nguồn tới luống. Thùng, lu đặt rải rác ở đầu các khu luống, đổ đầy một lần bằng máy bơm hoặc ống, rồi múc tưới tại chỗ, đỡ phải kéo vòi dài hay gánh nước xa.
Vườn sắp xếp hợp lý thường thấy rõ hiệu quả sau một mùa khô: ít phải tưới hơn, ít cây chết hơn, và người tưới đỡ mệt hơn.
Những lỗi tưới hay gặp
Tưới theo giờ cố định bất kể trời. Ngày mưa phùn vẫn tưới, ngày nắng gió lại tưới như thường. Kiểm tra đất trước khi tưới thay vì tưới theo thói quen.
Tưới đẫm mặt mà khô bên dưới. Nhìn mặt đất ướt sẫm tưởng đủ, nhưng đào xuống vài phân vẫn khô. Thường do tưới nhanh trên đất sét hoặc đất phủ lớp váng cứng; xới nhẹ mặt luống và tưới chậm hơn.
Để vòi chảy rồi đi làm việc khác. Một lúc quên là nước tràn khắp luống, chảy ra lối đi. Nếu dùng vòi, đặt hẹn giờ bằng điện thoại hoặc dùng thùng chứa có lượng cố định.
Không phủ gốc vì sợ bẩn vườn. Vườn trống trơn trông gọn nhưng tốn nước hơn nhiều. Rơm, lá khô phủ đều, lối đi gọn gàng thì vườn vẫn đẹp mà giữ được ẩm.
Tưới nước quá lạnh hoặc quá nóng. Nước giếng khoan sâu lạnh tưới giữa trưa làm cây sốc; nước trong ống nhựa phơi nắng cả buổi có thể nóng tới mức làm bỏng rễ non. Xả bỏ đoạn nước đầu trong ống trước khi tưới, hoặc để nước trong thùng cho bằng nhiệt độ ngoài trời.
Tưới đều cho cả vườn. Rau ăn lá và cây ăn trái lâu năm nhận cùng một lượng nước là lãng phí ở chỗ này, thiếu ở chỗ kia. Chia vườn thành khu theo nhu cầu nước và tưới riêng từng khu.
Khi nước thật sự khan
Những tuần cuối mùa khô, khi bể đã cạn, ao xuống thấp, giếng yếu, gia đình phải chọn tưới gì trước. Thứ tự hay dùng là: cây con mới trồng và rau đang sắp thu hoạch trước, cây ăn trái lâu năm đã bén rễ sâu sau, rau mới gieo có thể hoãn tới khi có mưa.
Các nguồn nước phụ trong nhà cũng có ích: nước vo gạo, nước rửa rau không xà phòng, nước luộc rau để nguội tưới vào gốc cây. Nước giặt, nước rửa bát có chất tẩy không tưới lên rau.
Đừng cố giữ cả vườn bằng mọi giá. Bỏ bớt vài luống, gom nước cho những luống quan trọng thường cứu được nhiều hơn là tưới đều mỗi chỗ một ít. Những luống bỏ trống phủ kín rơm, lá để đất không bị nắng nung, đến mùa mưa trồng lại đất vẫn tơi. Ghi lại tuần nào bể cạn, giếng yếu, để mùa khô năm sau chuẩn bị chứa thêm hoặc thu nhỏ vườn sớm hơn.
Người tưới cũng cần được để ý: gánh nước, xách thùng dưới nắng nhiều giờ mỗi ngày dễ gây say nắng, đau lưng, nhất là với ông bà. Chia việc tưới vào sáng sớm và chiều muộn, đội nón, mang nước uống, và đặt thùng chứa rải rác để quãng xách ngắn. Một vườn rau gia đình đáng giữ nhưng không đáng để người làm vườn đổ bệnh vì nó.
Câu hỏi thường gặp
Tưới buổi tối có làm rau bị bệnh không?
Tưới lên lá buổi tối để lá ướt qua đêm làm nấm bệnh dễ phát triển, nhất là với cà chua, dưa leo, bầu bí. Nếu chỉ tưới được buổi tối, tưới vào gốc, giữ lá khô. Sáng sớm vẫn là giờ tưới tốt nhất cho phần lớn rau.
Phủ rơm có làm sâu, ốc sên nhiều hơn không?
Lớp phủ ẩm có thể là nơi trú của ốc sên, sên trần và một số côn trùng. Giữ lớp phủ vừa phải, chừa khoảng trống quanh thân, kiểm tra và bắt ốc sên vào buổi tối hoặc sáng sớm. Lợi ích giữ ẩm và chống cỏ thường lớn hơn phiền phức này.
Hệ nhỏ giọt tự làm có cần lọc nước không?
Có, nhất là khi dùng nước ao hoặc nước giếng nhiều cặn. Một lớp lưới mịn hoặc túi vải ở miệng thùng giúp giảm tắc lỗ. Súc rửa ống bằng cách mở đầu bịt cho nước chảy mạnh vài phút mỗi tuần. Lỗ to hơn thì ít tắc hơn nhưng khó đều nước.
Tưới bao nhiêu nước cho một luống rau là đủ?
Không có con số chung vì phụ thuộc đất, thời tiết và loại rau. Cách kiểm tra là sau khi tưới vài giờ, đào thử cạnh gốc xem đất ẩm xuống tới độ sâu vùng rễ chưa, thường khoảng một gang tay với rau ăn lá. Đất chỉ ẩm mặt là tưới chưa đủ sâu.
Có nên dùng hạt giữ nước trộn vào đất không?
Một số gia đình dùng các loại hạt giữ ẩm, nhưng với vườn tự ăn, phân ủ hoai, xơ dừa, trấu hun và lớp phủ gốc là những cách giữ ẩm sẵn có và cải thiện đất lâu dài. Nên ưu tiên tăng mùn trong đất trước khi tính tới vật liệu mua ngoài.
Chum đất vùi gốc có dễ làm được ở Việt Nam không?
Làm được bằng chum, vò, chậu đất nung không tráng men, loại có bán ở các làng gốm. Chum vùi xuống đất chừa miệng, đổ nước, đậy nắp kín. Nước thấm qua thành đất nung đủ cho rễ rau xung quanh. Thành chum tráng men hoặc nhựa thì không thấm, không dùng được.