Năm đầu, một vườn rau và vài con gà chỉ cần chừng mười món đồ nghề: cuốc, xẻng hoặc thuổng, cào, dao phát, liềm, kéo cắt cành, bình tưới, xô, xe rùa hoặc quang gánh, cộng găng tay, ủng, nón và một hòn đá mài. Máy xới, máy cắt cỏ, máy bơm lớn chưa cần mua; khi thật sự cần, mượn hoặc thuê theo buổi từ hàng xóm.
Người từ phố về hay mua thừa vì chưa biết đất nhà mình cứng hay tơi, vườn rộng hay hẹp. Phần dưới nói món nào là gốc, chọn thế nào cho vừa tay, món nào để sau, giữ dụng cụ ra sao để dùng nhiều năm, và chỗ nào phải cẩn thận vì có trẻ nhỏ trong nhà.
Mười món gốc và việc của từng món
Cuốc bàn. Món dùng nhiều nhất: vỡ đất, lên luống, vun gốc, làm cỏ. Lưỡi bản vừa, cán dài vừa tầm người dùng để đỡ cúi. Đất sỏi đá hoặc đất đồi chai cứng thì thêm một cây cuốc chim để bổ trước.
Xẻng hoặc thuổng. Xẻng để xúc phân, đất, cát; thuổng lưỡi hẹp dài để đào hố trồng cây, đào rãnh, đánh gốc. Một nhà nhỏ chọn một trong hai là đủ cho năm đầu, đất thịt chặt nên chọn thuổng.
Cào. Cào răng sắt để san mặt luống trước khi gieo, gom cỏ, gom lá cho đống ủ. Cào tre nhẹ hơn, hợp gom lá khô.
Dao phát và liềm. Dao phát dọn bụi rậm, chặt cây nhỏ, chẻ tre làm giàn. Liềm cắt cỏ, cắt rơm, cắt rau ăn lá thành bó. Hai món này sắc nhất trong nhà, nên có chỗ cất riêng.
Kéo cắt cành. Cắt tỉa cây ăn trái, hái quả cuống dai, cắt dây bầu bí. Chọn loại vừa lòng bàn tay, có chốt khoá khi cất.
Bình tưới vòi sen và xô. Bình tưới cho hạt mới gieo và cây con, tia nước nhỏ không làm trôi hạt. Xô để xách nước, đựng rác bếp ra đống ủ, đựng thức ăn cho gà.
Xe rùa hoặc quang gánh. Chở phân, đất, rơm, nông sản. Vườn bằng phẳng nên dùng xe rùa đỡ lưng; vườn dốc, lối hẹp thì quang gánh tiện hơn.
Đồ bảo hộ. Găng tay vải hoặc cao su, ủng cao cổ, nón rộng vành, áo dài tay. Đây không phải đồ phụ: phần lớn vết thương ở vườn đến từ tay trần và chân trần.
Chọn dụng cụ vừa tay người mới
Dụng cụ vừa tay giúp làm lâu không mỏi. Cán cuốc lý tưởng là khi đứng thẳng, đặt lưỡi xuống đất, đầu cán tới khoảng ngang hông đến ngang ngực; cán quá ngắn bắt người cúi gập, cán quá dài khó điều khiển. Người thấp, phụ nữ, người lớn tuổi nên chọn lưỡi nhỏ, nhẹ, bổ nhiều nhát nhẹ thay vì ít nhát nặng.
Ở chợ quê và các tiệm đồ sắt nông thôn, dụng cụ thường được rèn theo thói quen đất địa phương: lưỡi cuốc vùng đất thịt khác vùng đất cát, dao vùng đồi khác vùng đồng. Đây là lý do nên mua tại chỗ, hỏi người bán đất xóm này hay dùng loại nào, hơn là mang dụng cụ từ thành phố về.
Đồ cũ của người trong xóm cũng là nguồn tốt: một chiếc cuốc đã dùng mười năm, lưỡi mòn đúng góc, cán gỗ nhẵn tay, thường dễ dùng hơn đồ mới. Khi nhận hoặc mua lại, xem kỹ lưỡi có nứt, cán có mọt, chỗ nối có lỏng không. Cán lỏng là nguyên nhân hay gặp khiến lưỡi bay ra khi cuốc, rất nguy hiểm cho người đứng gần.
Một chi tiết nhỏ nhưng đáng để ý: chọn dụng cụ có màu dễ thấy hoặc buộc một đoạn dây màu ở đầu cán. Dụng cụ cán gỗ nâu đặt xuống luống rau hay bãi cỏ gần như biến mất, người mới mất cả buổi đi tìm, hoặc tệ hơn là dẫm lên lưỡi cào. Với găng tay, nên mua hai đôi để thay khi một đôi ướt; găng ướt cọ xát lâu dễ làm phồng da tay, nhất là với người mới chưa có vết chai.
Đồ nghề cho chuồng gà và góc ủ phân
Vườn rau chỉ là một nửa nông trang năm đầu; nửa còn lại là đàn gà nhỏ và đống ủ phân, cả hai cần vài món riêng. Với chuồng gà: một máng ăn và một máng uống đặt cao vừa tầm lưng gà để gà không bới thức ăn ra nền, một cái xẻng nhỏ hoặc bàn cào để dọn phân, một cái chổi cứng, và vài cái ổ đẻ bằng thùng gỗ hoặc rổ lót rơm. Máng uống nên rửa mỗi ngày, vì nước đọng bẩn trong máng là nơi mầm bệnh lan nhanh nhất trong đàn.
Khi dọn chuồng và xử lý gà ốm, nên dành riêng một đôi ủng và một đôi găng chỉ dùng ở khu chuồng, không mang sang vườn rau hay vào nhà. Đây là một phần của an toàn sinh học: mầm bệnh gia cầm đi theo đế giày, theo tay người là chính. Thêm một chậu nước có xà phòng ở cửa chuồng để rửa tay ngay khi ra là thói quen rẻ mà có ích.
Với góc ủ phân, cần một cái chĩa hoặc cuốc để đảo đống, một xô có nắp đựng rác bếp mang ra, một tấm bạt hoặc lá chuối khô để che mưa, và một que tre dài cắm vào giữa đống để thử độ nóng, độ ẩm: rút ra thấy ấm và hơi ẩm là đống ủ đang tốt. Những món này đều rẻ hoặc tự làm được, nhưng thiếu chúng thì việc ủ phân nhanh thành việc ngại làm, và rác bếp lại bị đổ bừa ra vườn.
Những món chưa cần mua trong năm đầu
Nhiều món nghe rất cần nhưng năm đầu dùng ít, tốn chỗ, tốn công bảo dưỡng. Bảng dưới liệt kê các món người mới hay mua sớm và cách xoay xở thay thế.
| Món | Vì sao chưa cần | Thay bằng gì |
|---|---|---|
| Máy xới đất | Vườn rau năm đầu nhỏ, đất chưa hiểu, xới máy dễ phá cấu trúc đất | Cuốc tay từng luống, phủ rơm để đất tự tơi; cần vỡ đất rộng thì thuê theo buổi |
| Máy cắt cỏ | Phần đất chưa dùng có thể phủ hoặc để gà làm cỏ | Liềm, dao phát; mượn máy khi dọn mảng lớn một lần |
| Máy bơm lớn | Chưa biết nguồn nước ổn định ở đâu | Xô, bình tưới, lu hứng nước mưa, ống dẫn từ vòi sẵn có |
| Hệ tưới tự động | Chưa biết luống nào giữ lâu dài | Chai nhựa đục lỗ cắm gốc, ống nhỏ giọt tự làm cho vài luống |
| Nhà lưới, nhà màng | Cần chắc vị trí, hướng gió, hướng nắng | Lưới che từng luống bằng khung tre, tháo lắp được |
Nguyên tắc chung: món nào dùng dưới vài lần một năm thì mượn hoặc thuê; món nào dùng hằng ngày thì mua loại bền. Hết năm đầu, nhìn lại sổ ghi chép xem mình thật sự thiếu gì rồi mới sắm.
Giữ dụng cụ dùng được nhiều năm
Ở quê, dụng cụ hỏng nhanh chủ yếu vì để ngoài mưa nắng và cất khi còn dính đất ướt. Vài việc nhỏ sau mỗi buổi làm giúp đồ nghề bền gấp nhiều lần:
- Gõ, cạo đất bám trên lưỡi bằng que gỗ hoặc bàn chải ngay sau khi dùng.
- Rửa nhanh nếu dính phân chuồng, để ráo trong bóng râm, không phơi nắng gắt làm cán nứt.
- Lau một lớp dầu ăn cũ hoặc dầu máy mỏng lên lưỡi sắt trước khi cất lâu, nhất là mùa nồm.
- Mài lưỡi cuốc, dao, liềm định kỳ bằng đá mài; lưỡi sắc cắt ít nhát hơn, đỡ mỏi tay và ít trượt hơn lưỡi cùn.
- Kiểm chỗ nối cán mỗi tháng, chèn nêm gỗ khi thấy lỏng; thay cán khi có vết nứt dọc thớ.
- Treo dụng cụ lên giá, lưỡi quay vào tường, không dựng ngả nghiêng ở lối đi.
Một giá treo đơn giản bằng tre hoặc gỗ ở góc hiên, mỗi món một móc, giúp nhìn qua là biết thiếu món nào. Dụng cụ thất lạc trong vườn là chuyện rất hay gặp; một chiếc cào nằm ngửa trong cỏ còn gây tai nạn khi dẫm phải.
Cất giữ an toàn khi trong nhà có trẻ nhỏ
Dao phát, liềm, kéo, cuốc chim là những món có thể gây thương tích nặng. Nhà có trẻ nhỏ nên có một chỗ cất cao hoặc tủ có chốt cho các món sắc, tách khỏi khu trẻ hay chơi. Dạy trẻ lớn hơn cách cầm và đưa dụng cụ: lưỡi chúc xuống đất, đưa phần cán cho người nhận, không vung khi có người đứng gần.
Nếu gia đình có dùng thuốc bảo vệ thực vật, phân bón hoá học, vôi bột hay xăng dầu cho máy, thì cất trong tủ riêng có khoá, để nguyên bao bì gốc có nhãn, xa bếp, xa giếng nước và ngoài tầm tay trẻ. Tuyệt đối không đổ sang chai nước uống hay lọ thực phẩm, vì đó là nguyên nhân của nhiều vụ ngộ độc ở nông thôn.
Kéo cắt cành và dao nhỏ nên có bao hoặc chốt khoá; liềm treo lưỡi quay vào trong, cao hơn tầm với của trẻ. Khi trẻ muốn phụ làm vườn, đưa trẻ dụng cụ cỡ nhỏ riêng như xẻng tay, cào nhỏ, bình tưới nhỏ, và luôn có người lớn bên cạnh khi trẻ dùng bất cứ thứ gì có lưỡi.
Dụng cụ dùng xong ở vườn nên mang về giá ngay trong buổi. Cào, chĩa nằm ngửa trong cỏ, lưỡi liềm để trên luống là những cái bẫy cho trẻ chạy chơi và cho cả người lớn đi vườn lúc chập tối.
Đồ tự làm từ vật liệu sẵn ở quê
Nhiều món không cần mua vì có thể tự làm từ tre, gỗ, chai lọ cũ. Năm đầu là dịp tốt để học những việc này từ người lớn tuổi trong xóm:
- Giàn leo cho bầu, bí, mướp, đậu bằng tre chẻ, buộc dây nilon hoặc lạt.
- Khung che nắng, che mưa cho luống rau con bằng tre uốn vòm và lưới hoặc nilon.
- Thùng hoặc quây ủ phân bằng phên tre, lưới cũ, gỗ pallet.
- Chai nhựa cắt đáy úp chụp cây con, hoặc đục lỗ cắm cạnh gốc để tưới chậm.
- Khay ươm hạt từ thùng xốp cũ đục lỗ thoát nước.
- Que cắm đánh dấu luống bằng tre vót, khắc vạch hoặc buộc dây màu để nhớ ngày gieo mà không cần ghi chữ ngoài vườn.
- Cán thay thế cho cuốc, xẻng từ gỗ cứng hoặc tre già, phơi khô kỹ trước khi tra.
Tự làm vừa đỡ mua sắm, vừa giúp hiểu vật liệu địa phương, và là một việc cả nhà, kể cả trẻ con, có thể cùng tham gia những ngày mưa không ra được vườn.
Tre dùng làm giàn, khung nên chọn cây già, chặt vào mùa khô và ngâm hoặc phơi kỹ trước khi dùng; tre non chặt mùa mưa bị mọt nhanh, giàn đổ giữa vụ khi cây đang sai quả.
Câu hỏi thường gặp
Có nên mua trọn bộ dụng cụ làm vườn đóng hộp không?
Bộ đóng hộp thường hợp với chậu, ban công hơn là vườn đất. Lưỡi nhỏ, cán ngắn, khó dùng cho việc vỡ đất, lên luống. Năm đầu nên mua lẻ từng món ở chợ quê theo nhu cầu thật, chọn món bền, vừa tay, hợp đất địa phương.
Đất vườn rất cứng, có cần máy xới ngay không?
Không nhất thiết. Có thể tưới ẩm đất một hai ngày trước khi cuốc, bổ trước bằng cuốc chim, làm từng luống một rồi phủ rơm dày; sau vài tháng đất sẽ tơi dần nhờ giun và rễ cây. Nếu cần vỡ mảng lớn một lần, thuê hoặc nhờ người có máy theo buổi.
Mài cuốc, mài dao bao lâu một lần?
Tuỳ đất và tần suất dùng. Đất sỏi cát làm lưỡi mòn nhanh, có thể mài vài tuần một lần; đất thịt mềm thì vài tháng. Dấu hiệu cần mài là thấy phải dùng nhiều sức hơn, lưỡi trượt trên rễ cỏ thay vì cắt đứt. Khi mài nên đeo găng và mài ra phía ngoài người.
Dụng cụ bị gỉ có dùng tiếp được không?
Gỉ nhẹ trên bề mặt thì chà bằng giấy nhám hoặc cát, lau dầu là dùng tiếp. Gỉ ăn sâu làm lưỡi mỏng, thủng hoặc nứt thì nên thay. Khi bị vết thương do dụng cụ gỉ, bẩn đâm sâu, rửa sạch và hỏi cơ sở y tế về phòng uốn ván.
Cần mua những đồ bảo hộ gì cho cả nhà?
Mỗi người làm vườn nên có găng tay, ủng, nón rộng vành và áo dài tay thoáng. Khi phát bụi rậm hoặc dùng máy thì thêm kính che mắt. Trẻ em cũng nên có găng và ủng cỡ nhỏ riêng, vì găng người lớn rộng dễ tuột khi cầm dụng cụ.