Trồng quá nhiều, nuôi quá nhiều: những lỗi năm đầu của người từ phố về làm vườn

Lỗi lớn nhất của năm đầu không nằm ở kỹ thuật mà ở quy mô: mở quá nhiều luống cùng lúc, gieo cả luống một lần rồi thừa ăn không hết, nhận gà vịt trước khi có chuồng chắc, và để đất trống qua mùa mưa. Các lỗi này đều có cách sửa đơn giản: làm nhỏ, gieo rải nhiều đợt, dựng chuồng trước rồi mới nhận con, và luôn che phủ mặt đất.

Người từ phố về thường giỏi lập kế hoạch và hăng hái, nên lỗi hay gặp lại là làm quá nhiều chứ không phải quá ít. Phần dưới đi qua từng lỗi, vì sao nó xảy ra, dấu hiệu nhận biết sớm và cách sửa trước khi nó biến thành một mùa thất bát hay một lần muốn bỏ cuộc.

Lỗi 1: mở quá nhiều luống cùng một lúc

Tuần đầu về quê, sức còn sung, đất còn mới, ai cũng muốn cuốc hết mảnh vườn và gieo đủ thứ. Hai tuần sau, rau bắt đầu lên cùng với cỏ, và mỗi ngày phải tưới, nhổ cỏ, bắt sâu cho mười mấy luống. Đến tuần thứ sáu, phần lớn luống đã lẫn trong cỏ, người làm vườn mệt và bắt đầu thấy vườn là gánh nặng.

Nguyên nhân là người mới chưa biết một luống cần bao nhiêu công mỗi tuần, và nhất là chưa thấy tốc độ cỏ mọc ở vùng nhiệt đới, đặc biệt mùa mưa. Đất vừa cuốc lên là hạt cỏ nằm im nhiều năm trong đất được đưa lên mặt, gặp nắng và ẩm thì nảy cùng lúc.

Cách sửa: bắt đầu với ba đến năm luống gần bếp, chăm cho thật đều trong một hai tháng. Khi thấy mỗi ngày còn dư sức và dư thời gian, mới mở thêm một luống. Phần đất chưa dùng không cuốc lên mà phủ một lớp rơm, lá, bìa giấy dày, hoặc trồng khoai lang, đậu phủ đất. Phủ dày làm cỏ dưới chết dần, đất tơi ra, đến khi cần mở luống mới thì đất đã sẵn và ít cỏ hơn hẳn.

Dấu hiệu nhận biết mình đang ở lỗi này: thấy sáng nào ra vườn cũng không biết bắt đầu từ đâu, rau già ngoài luống, có luống cả tuần không ghé qua. Lúc đó nên thu lại ngay, bỏ bớt luống xa nhà nhất, phủ kín, chứ đừng cố chạy theo.

Lỗi 2: gieo một lần rồi thừa rồi thiếu

Gieo cả luống cải trong một ngày, ba bốn tuần sau cả luống cùng đến lúc ăn. Một gia đình bốn người không ăn hết một luống cải trong một tuần, rau già ngồng, đắng, rồi bỏ. Sau đó là ba bốn tuần không có rau vì luống mới chưa kịp lên. Đây là lỗi gần như ai mới làm cũng mắc.

Cách sửa là gieo nối tiếp: chia một luống thành ba bốn đoạn, mỗi đoạn gieo cách nhau một đến hai tuần. Khi đoạn đầu đang ăn thì đoạn sau đang lớn, đoạn sau nữa vừa nảy mầm. Với rau ăn lá ngắn ngày như cải, xà lách, rau muống, nhịp mười ngày đến hai tuần một đợt là vừa. Với rau ăn quả như cà, ớt, bầu bí thì một hai đợt mỗi mùa là đủ vì chúng cho thu lâu.

Gieo nối tiếp đòi hỏi biết nhà mình ăn bao nhiêu. Ghi sổ vài tuần đầu: tuần này ăn mấy bó rau muống, mấy bó cải, bao nhiêu hành. Ví dụ giả định: nhà bốn người ăn chừng năm bó rau mỗi tuần, thì mỗi đợt gieo chỉ cần đủ cho năm bó ấy trong một hai tuần, tức một đoạn luống ngắn, không cần cả luống. Phần dư nhỏ biếu hàng xóm hoặc đổi lấy loại rau nhà mình không trồng.

Lỗi 3: nhận gà trước khi có chuồng chắc

Hàng xóm cho mấy con gà, chợ quê có gà giống, người mới vui vẻ mang về, quây tạm bằng lưới, và chỉ vài đêm sau mất vài con vì chồn, cầy, rắn, chó hoang hoặc mèo. Gà con còn dễ chết vì mưa lạnh, gió lùa. Mất gà trong tuần đầu là trải nghiệm làm nhiều gia đình nản việc nuôi.

Nguyên tắc là chuồng trước, gà sau. Chuồng ban đêm phải kín bốn phía, có mái che mưa, sàn hoặc nền khô, có cửa đóng chắc, lưới mắt nhỏ để rắn và chuột không lọt. Thú săn gà thường đào dưới chân rào, nên chôn lưới sâu xuống đất hoặc lót gạch quanh chân chuồng. Ban ngày có thể thả vườn có rào, nhưng chiều tối phải lùa gà vào và đóng cửa.

Lỗi đi kèm là nuôi quá nhiều. Năm đầu, năm đến mười con gà đẻ là đủ cho trứng một gia đình nhỏ và vừa sức chăm. Đàn lớn hơn cần nhiều thức ăn, nhiều chỗ, nhiều công dọn chuồng, dễ có mùi và tiếng ồn làm phiền hàng xóm, và nếu có bệnh thì thiệt hại lớn. Gà mới mua về nên nhốt riêng vài tuần để theo dõi trước khi thả chung, và nên hỏi thú y xã về lịch tiêm phòng các bệnh thường gặp trong vùng.

Một lỗi nhỏ nữa là cho gà ăn mọi thứ thừa trong bếp. Phần lớn rau, cơm, vỏ củ cho gà ăn được, nhưng đồ ăn đã mốc, ôi thiu, thức ăn quá mặn và vỏ trứng sống còn nguyên hình thì nên bỏ hoặc xử lý trước. Thức ăn mốc là nguồn độc tố cho gà, còn vỏ trứng nguyên hình dễ tập cho gà thói mổ trứng của chính mình; vỏ trứng nên nướng khô, nghiền nhỏ trước khi trộn vào thức ăn.

Lỗi 4: để đất trống qua mùa mưa

Người từ phố quen nhìn đất sạch cỏ là đất đẹp, nên hay cuốc trắng cả vườn rồi để đó chờ trồng. Ở vùng mưa nhiều, đất trống là đất bị hại: hạt mưa lớn đập vỡ mặt đất, nước cuốn trôi lớp đất mặt màu mỡ nhất, đất đóng váng cứng khi khô. Ở vườn dốc, chỉ một mùa mưa có thể làm trơ ra lớp đất dưới bạc màu.

Đất trống còn là chỗ cho cỏ dại chiếm ngay. Chỉ vài tuần mưa, cỏ đã cao tới gối, rễ ăn sâu, lúc đó dọn lại còn mệt hơn lúc đầu. Cách sửa là không bao giờ để mặt đất trần lâu: luống đang trồng thì phủ rơm, lá khô quanh gốc; luống nghỉ thì gieo cây phân xanh như các loại đậu, hoặc phủ dày rơm rạ; phần đất chưa dùng giữ thảm cỏ thấp, chỉ phát cho gọn chứ không cuốc trắng.

Trên đất dốc, làm luống ngang theo sườn, trồng một hàng cỏ hoặc cây bụi thấp giữ đất ở mép dưới mỗi bậc. Rãnh thoát nước nên dẫn nước đi chậm, có chỗ cho nước thấm, thay vì một đường thẳng tuột xuống chân dốc kéo theo đất.

Lỗi 5: đặt vườn, chuồng, đống ủ sai chỗ so với nhà

Người mới thường chia mảnh đất theo hình dáng trên giấy: rau một góc vuông vức ở cuối đất, chuồng gà ở góc kia cho xa nhà, đống ủ khuất sau bụi tre. Vài tuần sau mới thấy luống rau xa nhất là luống ít được thăm nhất, rau già, sâu ăn mà không ai biết; đống ủ xa bếp thì rác bếp cứ nằm trong xô, rồi bị đổ đại ra gốc cây gần nhà.

Nguyên tắc dễ nhớ là thứ gì cần thăm mỗi ngày thì đặt gần cửa bếp nhất: rau ăn lá, rau gia vị, hành, ớt. Thứ thăm vài lần một tuần như rau ăn quả, chuồng gà, đống ủ đặt vòng kế tiếp. Cây ăn trái, khoai, chuối, những thứ ít phải chăm, đặt xa hơn. Cách xếp theo vòng như vậy làm mỗi lần đi ra vườn tiện ghé qua được nhiều chỗ.

Có vài khoảng cách nên giữ vì sức khoẻ: chuồng gà, đống phân, nhà vệ sinh phải cách xa giếng nước sinh hoạt và đặt ở phía thấp hơn giếng, để nước thấm từ phân không chảy về nguồn nước uống. Chuồng gà cũng không nên sát cửa sổ phòng ngủ nhà mình hay nhà hàng xóm vì mùi, ruồi và tiếng gáy. Năm đầu dựng chuồng gọn, dễ dời, để nếu đặt sai còn chuyển được.

Các lỗi khác hay gặp và cách sửa nhanh

Ngoài bốn lỗi lớn ở trên, năm đầu còn nhiều lỗi nhỏ hơn. Bảng dưới gom lại những lỗi mà người từ phố về hay mang theo thói quen cũ.

Nhìn chung, lỗi năm đầu phần lớn đến từ việc mang cách nghĩ của phố về quê: muốn nhanh, muốn đầy đủ, muốn sạch sẽ. Vườn cần nhịp chậm hơn, che phủ nhiều hơn và chấp nhận lộn xộn hơn.

Lỗi trong cách nghĩ: so với người khác, so với hình ảnh

Có một lỗi không nằm trên đất mà nằm trong đầu: so vườn nhà mình với những hình ảnh nông trang đẹp trên mạng, hoặc với vườn của người đã làm mười năm. Hình ảnh trên mạng thường là khoảnh khắc đẹp nhất của một mùa tốt nhất, đã qua chọn lọc. Vườn năm đầu của bất kỳ ai cũng có luống hỏng, cây còi, cỏ lấn và những tuần không có gì ăn.

So với vườn hàng xóm cũng dễ nản: họ đã có đất tốt sau nhiều năm bón phân ủ, đã biết giống nào hợp, đã quen tay. Năm đầu đúng hơn là so vườn nhà mình với chính nó ba tháng trước: đất có tơi hơn không, rau có đều hơn không, mình có ít mệt hơn không. Nếu có, vườn đang đi đúng hướng dù chưa đẹp.

Một lỗi cách nghĩ nữa là đặt mục tiêu tự túc ngay. Gia đình nào kỳ vọng năm đầu không phải mua rau, trứng, trái cây gần như chắc chắn thất vọng. Mục tiêu hợp lý hơn là tăng dần phần tự làm được qua từng mùa, và đếm những bữa cơm có rau nhà, trứng nhà như một thành quả thật.

Câu hỏi thường gặp

Làm sao biết mình đang trồng quá nhiều so với sức?

Khi cỏ mọc nhanh hơn tốc độ nhổ, rau già ngoài luống vì không kịp ăn, có luống cả tuần không ghé qua, và mỗi sáng ra vườn thấy ngợp không biết bắt đầu từ đâu. Lúc đó nên bỏ bớt luống xa nhà, phủ kín đất lại, tập trung chăm những luống gần bếp.

Gieo nối tiếp có làm tốn hạt giống hơn không?

Không tốn hơn, thậm chí ít hơn, vì mỗi đợt chỉ gieo một đoạn ngắn đủ ăn. Hạt chưa dùng cất kín trong lọ khô, để chỗ mát, phần lớn hạt rau vẫn giữ được sức nảy mầm trong nhiều tháng. Gieo một lần cả luống mới là cách lãng phí vì phần lớn rau bị bỏ.

Đất trống có cần cuốc sạch cỏ trước khi phủ rơm không?

Không cần cuốc. Có thể phát cỏ sát đất, để nguyên rễ, rồi phủ một lớp bìa giấy hoặc lá chuối, bên trên phủ rơm, lá dày. Cỏ dưới sẽ chết dần vì thiếu ánh sáng, mục thành mùn. Cách này ít tốn sức và không đưa hạt cỏ lên mặt.

Năm đầu nên nuôi bao nhiêu con gà?

Khoảng năm đến mười con gà đẻ là vừa cho một gia đình nhỏ và vừa sức chăm của người mới. Số trứng mỗi con mỗi tuần thay đổi theo giống, tuổi, mùa; gà ta đẻ ít hơn gà chuyên trứng nhưng khoẻ, hợp thả vườn. Nên dựng chuồng xong rồi mới nhận gà.

Đã lỡ mắc nhiều lỗi trong năm đầu, có nên làm lại từ đầu không?

Không cần làm lại từ đầu. Giữ những gì đang chạy được, thu nhỏ phần quá sức, phủ đất phần bỏ dở, ghi lại các lỗi để năm sau tránh. Năm thứ hai thường dễ hơn nhiều chính vì đã có những lỗi của năm đầu làm bài học.