Ba tháng đầu trên mảnh đất mới nên dành phần lớn cho quan sát: nắng chiếu tới đâu theo giờ trong ngày, gió mạnh từ hướng nào, mưa to thì nước chảy và đọng ở đâu, đất mỗi góc tơi hay chai, cây cỏ nào đang mọc, và thửa đất từng được dùng vào việc gì. Những điều này quyết định chỗ đặt vườn rau, chuồng gà, ao, đống ủ và cây lâu năm, những thứ rất tốn công nếu đặt sai rồi phải dời.
Quan sát không có nghĩa là ba tháng ngồi chờ. Trong thời gian đó vẫn trồng vài thứ dễ sống, mở góc ủ phân, làm vài luống thử gần nhà. Phần dưới hướng dẫn cách quan sát từng yếu tố, cách ghi lại bằng sơ đồ vẽ tay, và những việc nên làm song song để không phí ba tháng.
Đường nắng: ghi lại từng giờ, từng mùa
Hầu hết rau ăn lá cần ít nhất vài giờ nắng trực tiếp mỗi ngày, rau ăn quả như cà chua, ớt, dưa, bầu bí cần nhiều nắng hơn nữa. Để biết chỗ nào đủ nắng, đi một vòng mảnh đất vào vài thời điểm trong ngày, sáng sớm, giữa buổi sáng, trưa, giữa buổi chiều, chiều muộn, và ghi chỗ nào có nắng, chỗ nào bị bóng nhà, bóng cây, bóng tường che.
Đường nắng thay đổi theo mùa. Ở Việt Nam, mặt trời mùa đông đi thấp hơn về phía nam, bóng nhà và cây đổ dài hơn về phía bắc; mùa hè mặt trời lên cao, bóng ngắn lại. Một chỗ nắng tốt trong tháng sáu có thể nằm trong bóng nhà suốt tháng mười hai. Nếu về quê vào một mùa, nên ghi lại để kiểm tiếp khi sang mùa khác, đừng quyết định chỗ đặt cây lâu năm chỉ dựa vào một mùa.
Nắng chiều ở vùng nóng thường gắt nhất, có thể làm héo rau ăn lá dù đất đủ ẩm. Chỗ có nắng sáng và được che nắng chiều là chỗ quý cho rau ăn lá mùa hè; chỗ nắng cả ngày hợp cho rau ăn quả, cây ăn trái. Ghi chép này cũng cho biết nên trồng hàng cây cao ở phía nào để làm bóng mát cho chuồng gà mà không che vườn rau.
Gió và nước: theo dõi qua ít nhất một trận mưa to
Gió mùa ở mỗi vùng có hướng riêng, và địa hình quanh nhà như đồi, rặng tre, nhà hàng xóm làm gió đổi hướng ở từng góc vườn. Để ý hướng lá cây ngả, khói bếp bay, tiếng gió lùa qua khe nào. Chỗ gió mạnh không hợp cho giàn leo cao, cây con mới trồng; chỗ kín gió hoàn toàn lại dễ ẩm, sinh nấm. Chuồng gà cần thoáng nhưng không bị gió lùa thẳng vào chỗ gà ngủ.
Nước là yếu tố quan trọng nhất cần quan sát qua thời tiết thật. Trong hoặc ngay sau một trận mưa to, khoác áo mưa đi một vòng vườn: nước từ đâu chảy vào mảnh đất, chảy theo đường nào, đọng lại ở đâu, đọng bao lâu thì rút. Đánh dấu chỗ đọng bằng que cắm. Chỗ nước đọng lâu là chỗ không đặt vườn rau, không đặt chuồng gà, không đặt đống ủ, nhưng có thể là chỗ hợp để đào ao về sau.
Cũng tìm hiểu nguồn nước: giếng sâu bao nhiêu, mùa khô có cạn không, nước có mùi phèn, mùi tanh không, có nước máy không, có mương tưới chung không. Nước sinh hoạt nên được kiểm chất lượng nếu dùng giếng, và giữ tách biệt khỏi nước tưới. Hỏi hàng xóm về những năm nước lớn, nước lũ đã lên tới đâu, vì một mùa quan sát chưa chắc đã gặp năm lũ lớn.
Đọc đất bằng tay và mắt
Không cần dụng cụ đắt tiền để có ý niệm ban đầu về đất. Vài phép thử đơn giản làm ở nhiều góc vườn khác nhau cho biết khá nhiều:
- Bóp nắm đất ẩm: đất cát rời ra ngay khi mở tay; đất thịt giữ thành nắm nhưng bóp nhẹ thì vỡ; đất sét dẻo, nặn thành sợi được. Đất thịt pha là loại dễ trồng rau nhất.
- Thử lọ nước: cho một nắm đất vào lọ thuỷ tinh, đổ nước, lắc kỹ, để yên một ngày; cát lắng dưới cùng, rồi đến limon, sét ở trên cùng, nhìn độ dày từng lớp để ước lượng thành phần.
- Đào một hố nhỏ: sâu chừng một gang tay đến nửa mét, xem lớp đất mặt sẫm màu dày bao nhiêu, bên dưới có sỏi đá, lớp sét cứng, hay mạch nước không.
- Đếm giun: lật một xẻng đất ẩm, đếm giun; nhiều giun là dấu hiệu đất sống, có mùn; không có giun thường là đất nghèo, chai hoặc từng bị dùng nhiều hoá chất.
- Thử thấm nước: đổ một xô nước vào hố, xem bao lâu thì thấm hết; thấm quá nhanh là đất cát giữ nước kém, cả ngày chưa thấm là đất bí, dễ úng.
- Ngửi đất: đất khoẻ có mùi ẩm dễ chịu của mùn; mùi chua, mùi hôi thối thường là đất úng lâu ngày.
Làm các phép thử ở ít nhất ba bốn chỗ khác nhau, vì một mảnh đất vài trăm mét vuông có thể có nhiều loại đất: chỗ từng là nền nhà cũ, chỗ từng là ruộng, chỗ đất đắp. Nếu cần biết độ chua chính xác, có thể dùng bộ đo đơn giản hoặc hỏi cán bộ nông nghiệp xã về việc lấy mẫu đất.
Cây cỏ đang mọc nói gì về mảnh đất
Những cây cỏ tự mọc trên mảnh đất bỏ hoang là một lời mô tả đất miễn phí. Cỏ mọc dày, xanh tốt, nhiều loại lá rộng thường cho thấy đất có dinh dưỡng; cỏ thưa, còi, chỉ vài loại chịu nghèo cho thấy đất kém. Một số loại cây hay được người làm vườn coi là dấu hiệu: dương xỉ, cỏ tranh mọc nhiều thường gặp ở đất chua, nghèo; rêu và các loại cỏ ưa ẩm cho biết chỗ đọng nước; rau sam, rau dền mọc tốt thường là đất khá màu mỡ.
Đây là dấu hiệu gợi ý chứ không phải kết luận, vì nhiều loài mọc được ở nhiều kiểu đất. Kết hợp với phép thử đất và lời hàng xóm mới đủ để nhận định. Cây lớn sẵn có trên đất như tre, cây ăn trái cũ, cây bóng mát cũng cần đánh giá: cây nào còn khoẻ, cho trái, nên giữ; cây nào già cỗi, sâu mục, có nguy cơ đổ vào nhà, nên hỏi người có kinh nghiệm trước khi chặt.
Lịch sử thửa đất cũng quan trọng không kém. Hỏi hàng xóm, người bán đất, người lớn tuổi trong xóm: đất này trước đây trồng gì, nuôi gì, có bị san lấp bằng đất lạ, có từng là chỗ đổ rác, chứa phân, kho hoá chất không. Chỗ từng là chuồng trại lâu năm có thể rất màu mỡ; chỗ từng chứa thuốc trừ sâu, xăng dầu hay rác thải thì không nên trồng rau ăn trong những năm đầu.
Vẽ sơ đồ mảnh đất bằng tay
Tất cả những gì quan sát được nên dồn vào một sơ đồ vẽ tay trên giấy: ranh giới đất, nhà, giếng, cây lớn, lối đi, hướng bắc nam, chỗ nắng cả ngày, chỗ râm, hướng gió chính, đường nước chảy khi mưa, chỗ đọng nước, các loại đất ở từng góc. Không cần đẹp, không cần đúng tỉ lệ tuyệt đối, chỉ cần đủ rõ để nhìn vào là nhớ.
Mỗi tháng vẽ lại hoặc bổ sung bằng màu bút khác. Sau ba tháng, đặt các bản cạnh nhau sẽ thấy rõ những vùng ổn định của mảnh đất và những vùng thay đổi theo thời tiết. Từ đó phác các vùng sử dụng: rau gần bếp ở chỗ nắng tốt và thoát nước; chuồng gà ở chỗ cao ráo, thoáng, cách xa giếng; đống ủ gần vườn rau, khuất gió, không đọng nước; chỗ trũng dành cho ao hoặc cây chịu ẩm; cây lâu năm ở rìa ngoài, nơi bóng của chúng không che vườn rau.
Sơ đồ này không phải bản thiết kế bất biến. Nó là bản nháp đầu tiên, sẽ sửa nhiều lần trong năm đầu và các năm sau. Nhưng có nó, mỗi quyết định đặt một thứ gì đó lên đất đều có căn cứ, thay vì theo cảm hứng lúc đứng giữa vườn.
Tìm những chỗ nguy hiểm trước khi cả nhà ra vườn
Mảnh đất bỏ lâu hoặc mới mua thường có những nguy hiểm mà chủ cũ đã quen nên không nhắc: giếng cũ không nắp hoặc nắp mục, hố phân, hố vôi bỏ hoang, ao bùn sâu cỏ mọc che mép, bể nước không có nắp, móng nhà cũ lởm chởm sắt thép. Tuần đầu tiên, trước khi để trẻ con chạy chơi, người lớn nên đi kỹ từng góc, dùng que dò những chỗ cỏ cao, đánh dấu và che chắn mọi hố, giếng, mép ao.
Giếng và bể không dùng nữa nên đậy nắp chắc, đủ nặng để trẻ không tự mở được, hoặc lấp hẳn sau khi hỏi người có kinh nghiệm. Ao, mương có trẻ nhỏ trong nhà thì rào lại, kể cả khi trông có vẻ cạn; trẻ nhỏ có thể đuối nước ở chỗ nước rất nông. Dạy trẻ lớn hơn không lại gần mép ao, giếng khi không có người lớn.
Kiểm cả dây điện kéo tạm qua vườn, ổ cắm ngoài trời, máy bơm cũ: dây bong vỏ, mối nối quấn băng dính để dưới đất ẩm là nguy cơ điện giật, nhất là mùa mưa. Những chỗ này nên nhờ thợ điện có chuyên môn xử lý, không tự sửa. Tổ ong vò vẽ dưới mái hiên, tổ kiến lửa ở gốc cây, đống gạch đá có thể có rắn cũng nên được ghi lên sơ đồ ngay trong những ngày đầu.
Việc nên làm song song trong ba tháng quan sát
Quan sát không có nghĩa là để đất trống. Trong ba tháng đầu, những việc dưới đây vừa an toàn, vừa không ảnh hưởng tới quyết định lớn về sau:
- Dọn rác, gạch vỡ, nilon, kim loại cũ; phát cỏ cho gọn nhưng không cuốc trắng cả mảnh.
- Mở góc ủ phân ngay tuần đầu ở chỗ cao ráo gần bếp, bắt đầu gom lá, rơm, rác bếp.
- Làm hai ba luống thử nhỏ gần bếp, gieo rau ăn lá ngắn ngày để vừa có rau vừa thử đất.
- Trồng vài cây dễ sống, ít phụ thuộc vị trí: rau ngót, khoai lang, sả, vài khóm chuối ở chỗ thoát nước.
- Phủ rơm, lá lên những phần đất trống để giữ đất và làm cỏ chết dần.
- Làm quen hàng xóm, hỏi lịch sử thửa đất, mùa vụ trong vùng, những năm lũ, hạn.
- Đo đạc lại ranh giới đất với giấy tờ, làm rõ với hàng xóm và chính quyền xã nếu có chỗ chưa thống nhất.
Sau ba tháng, gia đình sẽ có rau ăn từ luống thử, một đống phân đang ủ, và một sơ đồ mảnh đất đủ chi tiết để bắt đầu dựng chuồng gà, mở rộng vườn rau đúng chỗ. Đó là khởi đầu chắc chắn hơn nhiều so với việc cuốc cả mảnh đất trong tuần đầu.
Câu hỏi thường gặp
Ba tháng quan sát có quá lâu không, có nên trồng ngay?
Không cần chờ hẳn ba tháng mới trồng. Nên làm ngay vài luống thử gần nhà và trồng cây dễ sống. Thứ cần chờ là những quyết định khó sửa như đào ao, xây chuồng cố định, trồng cây ăn trái lâu năm. Những thứ đó đặt sai chỗ thì tốn rất nhiều công để dời.
Về quê đúng mùa khô thì quan sát nước thế nào?
Mùa khô không có mưa to để quan sát trực tiếp, nên hỏi kỹ hàng xóm về đường nước mùa mưa, nhìn dấu vết trên đất như rãnh xói, vệt bùn khô, chỗ cỏ ưa ẩm mọc. Có thể đổ nước thử theo các rãnh. Chờ trận mưa lớn đầu mùa để kiểm lại trước khi làm các việc lớn.
Có cần thuê người đo đất, phân tích đất không?
Vườn gia đình năm đầu thường chưa cần phân tích đất ở phòng thí nghiệm. Các phép thử bằng tay, quan sát cây cỏ và hỏi người trong vùng đã cho đủ ý niệm. Nếu nghi đất từng bị ô nhiễm hoá chất, hoặc muốn biết chính xác độ chua, có thể hỏi cán bộ nông nghiệp ở xã về việc lấy mẫu.
Mảnh đất có cây lớn sẵn thì nên giữ hay chặt?
Nên giữ cây khoẻ, cho trái tốt, tạo bóng mát cho chuồng gà hay chỗ nghỉ. Cây già cỗi, sâu mục, nghiêng về phía nhà có nguy cơ đổ thì nên hỏi người có kinh nghiệm và nhờ người làm chặt hạ an toàn. Không nên chặt hết cây chỉ để có đất trống trồng rau.
Đất từng là ruộng lúa có trồng rau được không?
Được, nhưng đất ruộng thường bí, giữ nước nhiều, dễ úng khi mưa. Cần làm luống cao, khơi rãnh thoát nước sâu, bón nhiều phân ủ, lá mục để đất tơi. Năm đầu chọn rau chịu ẩm tốt; vài mùa sau đất tơi dần, trồng được nhiều loại hơn.