Muốn biết cần trồng bao nhiêu rau, hãy bắt đầu từ mâm cơm chứ không từ mảnh đất: đếm xem cả nhà ăn mấy bữa rau mỗi tuần, mỗi bữa ăn loại gì, rồi tính ngược ra số luống và số gốc. Rau ăn lá như cải, rau muống, mồng tơi cần gieo lặp lại nhiều đợt nhỏ; rau ăn quả như bí, mướp, cà, đậu thì chỉ cần vài gốc khoẻ là đủ cho cả nhà trong nhiều tuần.
Cách tính dưới đây dùng đơn vị bữa ăn và rổ rau, không dùng cân, để gia đình nào cũng làm được trong một buổi tối. Mọi con số trong bài là ví dụ giả định cho một nhà bốn người; năng suất thật tuỳ đất, giống và thời tiết, nên sau vài tuần cần chỉnh lại theo sổ ghi chép của chính nhà mình.
Bước một: đếm bữa rau của một tuần bình thường
Trước khi tính đất, cần biết nhà mình thật sự ăn rau thế nào. Việc đếm làm trong một tuần, ghi lên một tờ giấy dán tủ lạnh:
- Ghi mỗi bữa trưa và tối có món rau gì: canh rau ngót, rau muống luộc, bí xào, dưa cải… Bữa sáng nếu có rau cũng ghi.
- Đánh dấu món nào ăn hết, món nào còn thừa. Món thừa nhiều lần là dấu hiệu nhà mình nấu hoặc mua quá tay.
- Đếm số lần xuất hiện của từng loại trong tuần. Ví dụ giả định: rau muống 3 bữa, cải 3 bữa, mồng tơi hoặc rau ngót 2 bữa, bí hoặc mướp 3 bữa, cà và đậu 2 bữa, rau thơm gần như mọi bữa.
- Ghi thêm món nhà thích mà ít mua vì đắt hay khó kiếm. Đây thường là những thứ đáng trồng nhất.
- Hỏi từng người: món nào không bao giờ ăn. Không trồng thứ không ai ăn, dù nó dễ mọc.
Một tuần chưa đủ đại diện cho cả năm, vì mùa hè người ta ăn canh rau nhiều hơn, mùa đông ăn rau luộc, rau xào nhiều hơn. Nhưng nó là điểm xuất phát tốt hơn hẳn việc đoán. Đến mùa khác thì đếm lại một tuần.
Bước hai: quy bữa ăn ra rổ rau
Mỗi bữa rau của một nhà bốn người thường là một mớ vừa, tức là lượng rau đầy một rổ nhỏ trước khi nhặt. Đơn vị này không chính xác nhưng đủ dùng, vì ta chỉ cần so lượng cần ăn với lượng vườn ra, cả hai đều đếm bằng rổ.
Với rau ăn lá thu một lần như cải ngọt, cải bẹ, xà lách, mỗi rổ tương ứng với một khoảng luống nhất định. Ở nhiều vườn đồng bằng, một mét dài luống rộng khoảng một mét gieo cải cho chừng một đến hai rổ khi thu, tuỳ đất và mùa. Đó là con số ước để bắt đầu; tuần đầu tiên thu hoạch, nhà mình đếm thật rồi sửa.
Với rau ăn lá hái nhiều lần như rau muống, mồng tơi, rau ngót, rau lang, cách tính khác: một khóm hay một đoạn luống cho hái lặp lại mỗi tuần một lần trong nhiều tháng. Vì vậy chỉ cần đủ diện tích để mỗi tuần hái được số rổ cần, không cần gieo lại liên tục. Rau ngót trồng hàng rào, mồng tơi leo giàn, rau lang bò góc vườn là những thứ ít công nhất cho nông trang gia đình.
Rau ăn quả tính theo gốc. Một gốc bí đỏ, bí xanh hay mướp khoẻ cho nhiều quả trong vụ; một hai gốc mỗi loại thường đã đủ cho nhà bốn người, trồng nhiều hơn là chuẩn bị đem biếu.
Bảng tính ví dụ cho nhà bốn người
Bảng dưới đây là ví dụ giả định, dựa trên kết quả đếm bữa ở bước một. Cột cuối là gợi ý ban đầu, cần chỉnh theo năng suất thật của vườn nhà mình.
| Nhóm rau | Nhà ăn mỗi tuần | Kiểu thu | Gợi ý trồng ban đầu |
|---|---|---|---|
| Rau muống | 3 bữa | Hái nhiều lần | Một luống dài vài mét hoặc một góc ao, hái luân phiên |
| Cải các loại | 3 bữa | Thu một lần | Gieo đợt nhỏ chừng 2 mét luống, cách nhau 10–14 ngày |
| Rau ngót, mồng tơi | 2 bữa | Hái nhiều lần | Một đoạn hàng rào rau ngót, một giàn mồng tơi |
| Bí, mướp | 3 bữa | Quả theo gốc | 1–2 gốc mỗi loại trên giàn hoặc bò đất |
| Cà, đậu đũa | 2 bữa | Quả theo gốc | Khoảng 4–6 gốc cà, một đoạn giàn đậu |
| Rau thơm, hành | Gần như mọi bữa | Cắt dần | Một luống ngắn hoặc vài thùng xốp sát bếp |
Điểm đáng chú ý là rau ăn lá thu một lần chiếm nhiều công nhất, vì phải gieo lại liên tục. Nếu thời gian ít, nghiêng về rau hái nhiều lần và rau ăn quả, giữ cải ở mức vài đợt nhỏ.
Rau thơm và hành dùng ít mỗi lần nhưng dùng mỗi ngày, nên đặt càng gần bếp càng tốt. Người nấu ra hái mất một phút thì rau thơm mới thật sự được dùng.
Bước ba: gieo cuốn chiếu để không có tuần trống, tuần thừa
Sai lầm phổ biến nhất của người mới là gieo hết một luống cải lớn trong một ngày. Ba bốn tuần sau cả luống tới lứa cùng lúc, nhà ăn không kịp, phần còn lại ra ngồng, đắng, rồi bỏ. Sau đó là ba bốn tuần không có cải.
Gieo cuốn chiếu là chia nhỏ: mỗi đợt chỉ gieo đủ lượng ăn trong khoảng một đến hai tuần, đợt sau cách đợt trước chừng mười đến mười bốn ngày. Như vậy vườn luôn có một khoảnh vừa gieo, một khoảnh đang lớn, một khoảnh đang hái. Cách này cần ghi ngày gieo vào sổ, vì chỉ sau ba đợt là trí nhớ bắt đầu lẫn.
Rau ăn quả cũng nên trồng làm hai đợt cách nhau chừng một tháng nếu mùa còn dài. Gốc bí đợt đầu bắt đầu già, sâu nhiều thì gốc đợt hai vừa vào sức. Cách này giữ cho mâm cơm không bị một tháng toàn bí rồi một tháng không có quả nào.
Ở những vùng mùa mưa và mùa khô rõ rệt, hoặc miền Bắc có mùa đông lạnh, lịch cuốn chiếu phải đổi theo mùa: mùa thuận thì gieo dày đợt, mùa khắc nghiệt thì chuyển sang rau chịu nắng, chịu mưa và chấp nhận một vài tuần ra chợ mua thêm.
Những điều làm phép tính lệch
Hao hụt do sâu, thời tiết. Không vụ nào thu đủ trăm phần trăm. Nên trồng dư khoảng một phần nhỏ so với nhu cầu, để một trận mưa lớn hay một lứa sâu không làm cả tuần thiếu rau. Phần dư nếu không mất thì thành dưa muối hoặc thức ăn cho gà.
Khách và ngày lễ. Đám giỗ, Tết, con cháu về thăm làm lượng ăn tăng vọt trong vài ngày. Đánh dấu các ngày này trong lịch và gieo thêm một đợt nhỏ trước đó khoảng một tháng.
Thói quen ăn đổi theo mùa. Mùa nóng nhà ăn canh rau đay, mồng tơi, mướp; mùa lạnh ăn cải, su hào, bắp cải. Bảng tính của mùa này không dùng nguyên cho mùa kia.
Người nấu chính. Người đứng bếp quyết định phần lớn món rau. Nếu người tính toán không phải người nấu, kế hoạch dễ lệch xa thực tế. Ngồi tính cùng người nấu là cách tránh lệch đơn giản nhất.
Đừng quên rau gia vị, rau muối dưa và rau để dành
Bảng tính theo bữa ăn dễ bỏ sót ba nhóm rau. Nhóm đầu là gia vị: hành lá, ngò, tía tô, kinh giới, rau răm, ớt, sả, gừng. Mỗi bữa dùng ít, nhưng thiếu là thấy ngay. Chúng chiếm ít đất, nên cứ trồng đủ cho mọi bữa trong tuần, cộng thêm một ít để thay khi khóm cũ già. Sả, gừng, nghệ trồng một lần dùng được lâu, đặt ở rìa vườn.
Nhóm thứ hai là rau dành để muối dưa hay phơi khô. Nếu nhà quen ăn dưa cải muối mỗi tuần một bát, cần tính thêm phần cải cho các mẻ muối, thường làm vào lúc cải rộ nhất và giá rét chưa tới. Cà pháo để muối, ớt để phơi, măng để luộc phơi đều là lượng trồng riêng, không lấy từ phần ăn tươi.
Nhóm thứ ba là rau củ để dành lâu như bí đỏ, bí xanh, khoai lang, khoai môn, hành tím. Những thứ này cất được vài tuần đến vài tháng nếu để nơi khô, thoáng, nên có thể trồng vào mùa thuận để bù cho mùa khó trồng. Khi tính, ghi riêng một dòng “để dành” trong bảng, đừng cộng lẫn vào phần ăn tươi kẻo tưởng mình trồng thừa.
Khi đất ít hơn nhu cầu: chọn gì trồng trước
Trồng thứ ăn mỗi ngày và hỏng nhanh khi mua. Rau thơm, hành lá, rau ăn lá mềm héo nhanh sau khi hái, mua ở chợ thì hay úa. Đây là nhóm đáng giữ đất nhất, vì rau nhà hái xong vào nồi ngay.
Trồng thứ cho nhiều trên ít đất. Giàn leo cho bí, mướp, mồng tơi, đậu dùng khoảng không phía trên; hàng rào rau ngót tận dụng ranh đất. Một mét đất làm giàn thường cho nhiều bữa hơn một mét luống phẳng.
Để thứ cần nhiều đất cho chợ. Bắp cải, su hào, khoai tây, ngô cần diện tích và thời gian dài so với lượng nhà ăn. Đất nhỏ thì cứ để những thứ này ra chợ mua, dành đất cho rau tươi hằng ngày.
Ưu tiên thứ nhà thích mà khó mua. Mỗi gia đình đều có vài loại rau quê ít thấy ngoài chợ: rau dền đỏ, rau đay, cải mầm đá, bầu nậm. Chúng mang lại nhiều niềm vui cho bữa cơm hơn số đất bỏ ra.
Kiểm tra lại sau sáu tuần
Kế hoạch trên giấy chỉ là phỏng đoán đầu tiên. Sau khoảng sáu tuần trồng theo kế hoạch, đặt sổ ghi chép cạnh bảng tính và hỏi ba câu: loại nào tuần nào cũng thừa, loại nào tuần nào cũng thiếu, loại nào nhà không động tới.
Loại thừa thì giảm diện tích hoặc giãn đợt gieo. Loại thiếu thì tăng hoặc thêm một đợt. Loại không ai ăn thì bỏ, nhường đất cho thứ nhà thích. Ba điều chỉnh nhỏ như thế qua hai ba mùa sẽ đưa vườn tới gần mức vừa đủ hơn mọi bảng tính lý thuyết.
Một cách kiểm nhanh khác là nhìn thùng rác hữu cơ và máng ăn của gà. Nếu tuần nào gà cũng được ăn cả rổ rau còn tươi, hoặc thùng ủ phân đầy lá cải vàng, đó là dấu hiệu vườn đang ra quá mức nhà ăn. Ngược lại, nếu người nấu thường ra vườn rồi quay vào tay không, đó là lúc cần thêm một đợt gieo hoặc một loại rau hái nhiều lần. Hai dấu hiệu này không cần sổ cũng thấy, nhưng ghi lại thì mùa sau không lặp lại.
Cần nói rõ một điều: vườn gia đình hiếm khi thay được hoàn toàn chợ quanh năm, nhất là mùa mưa bão hay rét đậm. Mục tiêu hợp lý là phần lớn rau của phần lớn tuần trong năm đến từ vườn, còn những tuần trống thì đi chợ mà không thấy áy náy.
Câu hỏi thường gặp
Một nhà bốn người cần bao nhiêu mét vuông đất trồng rau?
Không có con số chung vì phụ thuộc đất, giống, mùa và thói quen ăn. Nhiều gia đình đồng bằng có rau ăn phần lớn các tuần với vài chục mét vuông luống, cộng thêm giàn leo và hàng rào rau ngót. Cách đáng tin hơn là đếm bữa rau rồi tính ngược, sau đó chỉnh theo sổ.
Có nên trồng thật nhiều cho chắc ăn rồi cho bớt không?
Trồng dư một phần nhỏ để phòng sâu bệnh, thời tiết là hợp lý. Trồng gấp đôi gấp ba thì công tưới, nhổ cỏ, bắt sâu cũng tăng theo, trong khi phần dư thường héo trước khi kịp cho ai. Thừa ít và đều dễ xử lý hơn thừa nhiều một lúc.
Rau nào ít công nhất cho người bận?
Những loại hái nhiều lần như rau ngót, rau lang, mồng tơi, rau muống, cùng vài gốc bí, mướp trên giàn thường tốn ít công nhất so với lượng ăn được. Cải và xà lách phải gieo lại liên tục nên tốn công hơn, nên để ở mức vài đợt nhỏ.
Gieo cuốn chiếu cách nhau bao lâu là hợp?
Với cải và rau ăn lá thu một lần, khoảng mười đến mười bốn ngày một đợt thường giữ được nhịp ăn đều. Mùa rau lớn nhanh có thể rút ngắn, mùa lạnh rau chậm thì giãn ra. Ghi ngày gieo và ngày bắt đầu hái của từng đợt vào sổ để tìm nhịp hợp với vườn nhà.
Làm sao biết lượng rau nhà mình thật sự ăn khi bữa nào cũng mua lẫn?
Trong một tuần đếm thử, ghi mọi món rau xuất hiện trên mâm và món nào còn thừa, bất kể rau mua hay rau nhà. Lượng ăn không phụ thuộc nguồn rau, nên kết quả vẫn dùng được để tính diện tích vườn.
Trẻ nhỏ trong nhà có cần tính riêng phần rau không?
Thường không cần tính riêng, cứ đếm theo bữa của cả nhà. Có điều trẻ hay thích một hai loại rau nhất định, như bí, mướp hay rau ngót nấu canh. Ưu tiên trồng đủ những loại trẻ chịu ăn thì lượng rau thật sự vào bữa của cả nhà sẽ tăng.