Nhà có trẻ thì mọi loại thuốc bảo vệ thực vật, thuốc thú y, phân bón hoá học, vôi, xăng dầu phải nằm trong tủ có khoá, đặt cao, giữ nguyên bao bì gốc và tuyệt đối không sang chiết vào chai nước, lon nước ngọt hay chén bát; dao, liềm, rựa treo lên vách, cuốc cào dựng đứng hoặc treo, không bao giờ để ngửa răng trên đất. Cách an toàn nhất vẫn là dùng ít thuốc nhất có thể: phòng sâu bệnh bằng cách trồng xen, bắt tay, lưới che, chỉ dùng thuốc khi thật cần và đúng nhãn.
Bài này dành cho người lớn trong một nông trang gia đình có trẻ con: cách dựng góc kho an toàn, những thói quen vô tình đẩy trẻ tới gần chất độc, thời gian cách ly và chuyện trẻ chơi gần chỗ vừa phun, cùng những việc cần làm ngay khi trẻ lỡ uống, lỡ dính thuốc hay bị đứt tay.
Vì sao ngộ độc ở trẻ thường xảy ra ngay trong nhà
Trẻ từ khoảng một đến năm tuổi khám phá thế giới bằng tay và miệng. Một chai nhựa đựng chất lỏng màu xanh nhạt trông chẳng khác gì chai nước giải khát; một gói bột trắng có thể là sữa, có thể là thuốc diệt chuột. Những ca ngộ độc hoá chất nông nghiệp ở trẻ em mà các bệnh viện nhi hay kể lại thường có chung một điểm: chất độc được để trong vật đựng quen thuộc, ở tầm với của trẻ, ngay trong nhà hoặc sân.
Người lớn quen việc nên coi nhẹ. Bình thuốc pha dở để ở góc vườn "lát nữa phun tiếp", chai thuốc chiết bớt sang chai nước suối cho tiện mang ra ruộng, gói phân bón mở miệng để dưới gầm cầu thang. Mỗi thói quen ấy đều có lý do, nhưng với trẻ nhỏ thì đều là cơ hội.
Trẻ lớn hơn lại bị hấp dẫn bởi việc của người lớn. Thấy ông phun thuốc, cháu bảy tám tuổi muốn thử bơm bình; thấy bố pha thuốc cho gà, con muốn khuấy. Lời "không được đụng vào" không đủ nếu bình và gói thuốc vẫn nằm ở chỗ con với được khi người lớn quay đi.
Dựng một góc kho an toàn
Không cần nhà kho riêng; một góc hiên, một cái tủ là đủ, miễn làm theo các bước dưới đây. Làm một lần, giữ nếp lâu dài.
- Gom hết thuốc bảo vệ thực vật, thuốc thú y, thuốc diệt chuột, thuốc diệt côn trùng, phân bón hoá học, vôi, xăng dầu ở mọi nơi trong nhà, chuồng, vườn về một chỗ.
- Bỏ những thứ đã hết hạn, không rõ là gì, không còn nhãn. Mang tới điểm thu gom bao bì thuốc bảo vệ thực vật của thôn xã nếu có; không đổ xuống ao, mương hay chôn cạnh giếng.
- Đặt một tủ có cửa và có khoá, chân tủ cao hoặc treo lên vách, đáy tủ cao hơn tầm với của trẻ đứng trên ghế. Tủ đặt ở chỗ thoáng, khô, xa bếp, xa giếng nước và xa chỗ để thức ăn của người và gia súc.
- Giữ mọi thứ trong bao bì gốc, đóng kín. Không chiết, không đổ sang chai lọ khác, không để chung với thức ăn.
- Để chìa khoá ở một chỗ cố định ngoài tầm trẻ, người lớn đều biết. Đừng cắm sẵn chìa ở ổ khoá "cho tiện".
- Dụng cụ pha, bình phun, găng tay, khẩu trang dùng riêng cho thuốc, rửa ở chỗ riêng, cất cùng góc kho. Không dùng xô pha thuốc để xách nước tưới hay cho gà uống.
Làm xong, thử nhìn góc kho từ tầm mắt một đứa trẻ bốn tuổi: ngồi xuống, nhìn quanh. Thấy được cái gì, với được cái gì là còn phải sửa.
Dao, liềm, cuốc, cào và máy móc
Treo lên, lưỡi quay vào trong. Dao, liềm, rựa, kéo cắt cành treo trên móc ở vách cao, lưỡi hướng vào tường. Không cắm dao vào cột nhà, không giắt liềm lên mái hiên thấp.
Cuốc, cào, xẻng không nằm trên đất. Cào để ngửa răng trên đất, trẻ dẫm vào làm cán bật lên đập vào mặt là tai nạn quen thuộc ở nông thôn. Dựng đứng sát vách, răng quay vào trong, hoặc treo.
Cất ngay sau khi dùng. Nhiều tai nạn đến từ dụng cụ "để tạm" giữa buổi. Tập thói quen dùng xong cất ngay, kể cả khi chiều còn làm tiếp.
Máy có động cơ và lưỡi quay. Máy cắt cỏ, máy xới, máy bơm: rút chìa hoặc ngắt nguồn sau khi dùng, cất xăng dầu trong can có nắp ở góc kho. Không chạy máy cắt cỏ khi trẻ đang ở vườn, vì đá văng có thể bay xa.
Dạy trẻ lớn dùng dụng cụ nhỏ đúng cách. Trẻ từ khoảng bảy tám tuổi có thể dùng kéo đầu tròn, xẻng tay nhỏ, cào tay. Dạy cầm lưỡi hướng ra ngoài, đặt xuống khi đi lại, đưa cho người khác bằng cán. Dụng cụ lớn để dành cho người lớn.
Phun thuốc, thời gian cách ly và trẻ chơi ngoài vườn
Gia đình tự trồng để ăn có lợi thế là có thể dùng rất ít thuốc. Trồng xen nhiều loại, che lưới chống côn trùng, bắt sâu bằng tay buổi sáng sớm, nhặt ốc sên buổi tối, cắt bỏ lá bệnh, luân canh trong vườn nhỏ: những cách này đủ cho phần lớn vườn rau gia đình. Khi phải dùng thuốc, kể cả thuốc sinh học, đọc kỹ nhãn, dùng đúng liều, đúng cây, mặc đồ bảo hộ, và đưa trẻ đi chỗ khác.
Mỗi loại thuốc có thời gian cách ly ghi trên nhãn: số ngày từ lần phun cuối tới lúc được thu hoạch. Đây cũng là khoảng thời gian trẻ không nên vào luống đó hái, ăn hay chơi. Cắm một cọc có buộc dải vải màu đỏ ở đầu luống vừa phun, dặn cả nhà và trẻ rằng luống có cọc đỏ thì không được hái. Đến ngày hết cách ly mới nhổ cọc.
Phun vào sáng sớm hoặc chiều mát khi trời lặng gió, lúc trẻ không ở ngoài vườn. Sau khi phun, người lớn tắm, thay quần áo, giặt riêng đồ phun thuốc trước khi bế con. Không phun gần giếng, ao, bể nước, chuồng gà và khu trẻ chơi. Bao bì rỗng không dùng lại để đựng bất cứ thứ gì, không đốt trong vườn, gom về điểm thu gom.
Thuốc thú y cũng vậy: thuốc tiêm, thuốc pha nước uống cho gà phải cất trong tủ khoá, kim tiêm đã dùng bỏ vào chai nhựa cứng có nắp. Trứng và thịt gà đang dùng thuốc cần chờ đủ thời gian ngừng thuốc ghi trên nhãn mới ăn.
Những thứ "không phải thuốc" nhưng vẫn độc
Ngoài thuốc bảo vệ thực vật, nông trang còn nhiều thứ độc mà người lớn ít để ý. Vôi bột, nước vôi dùng rải chuồng, khử ao có thể gây bỏng mắt, bỏng da và bỏng miệng; cất trong bao kín, rải khi trẻ không ở gần. Xăng dầu cho máy, dầu hoả thắp đèn hay mồi bếp: trẻ uống phải dù một ngụm cũng có thể bị tổn thương phổi do sặc. Cất trong can có nắp, để trong góc kho.
Thuốc diệt chuột thường được rải ở chuồng gà, kho thóc: đây là nhóm rất nguy hiểm vì có dạng hạt, viên, bả trộn thức ăn hấp dẫn trẻ. Nếu phải dùng, đặt trong hộp bả kín mà trẻ và gia cầm không thò tay, mỏ vào được, và ghi nhớ vị trí từng hộp. Một số gia đình chọn bẫy cơ học hoặc nuôi mèo thay vì bả.
Trong vườn cũng có cây độc: hạt củ đậu, hạt thầu dầu, lá và hoa trúc đào, cà độc dược, khoai mì sống, mầm khoai tây đã xanh. Trẻ cần biết tên những cây này và luật chung "không ăn gì trong vườn khi chưa hỏi người lớn". Với trẻ dưới ba tuổi, nên nhổ bỏ cây độc ở khu trẻ chơi hoặc rào riêng.
Dạy trẻ nhận biết nguy hiểm mà không làm con sợ hãi
Rào chắn và tủ khoá là lớp bảo vệ chính, nhưng trẻ lớn dần sẽ đi xa hơn khu nhà mình: sang vườn hàng xóm, ra đồng cùng bạn, theo ông bà ra ruộng. Con cần mang theo trong đầu vài hiểu biết đơn giản. Cách dạy hiệu quả là gắn với vật thật, nói ngắn, lặp lại khi có dịp, thay vì một buổi giảng dài về hoá chất.
Với trẻ bốn năm tuổi, một câu là đủ: "Chai lạ, gói lạ, bình lạ thì không mở, không ngửi, không nếm; gọi người lớn." Mỗi lần thấy bình phun ở vườn ai đó, chỉ cho con và nhắc lại. Với trẻ bảy tám tuổi, có thể dẫn con tới góc kho, mở tủ cho con xem từng loại, giải thích vì sao để trên cao, vì sao khoá, vì sao người lớn đeo găng khi pha. Hiểu lý do giúp con giữ luật cả khi không có ai nhìn.
Tránh dọa quá mức kiểu "đụng vào là chết ngay", vì trẻ có thể hoảng sợ vô cớ với mọi chai lọ, hoặc lớn lên thấy người lớn nói quá và thôi tin. Cũng tránh để con thấy người lớn làm ngược lời dặn: tay không bốc phân bón, phun thuốc không đeo khẩu trang, hút thuốc lá trong lúc pha thuốc. Trẻ học theo việc làm nhiều hơn theo lời nói.
Cuối cùng, dạy con một việc cụ thể khi thấy bạn lỡ uống, lỡ dính thứ gì lạ: chạy đi gọi người lớn ngay, mang theo chai hoặc gói nếu cầm được. Trẻ biết mình có việc để làm thì bình tĩnh hơn trẻ chỉ biết sợ.
Khi trẻ lỡ uống, lỡ dính hoá chất: làm gì ngay
Bảng dưới là những việc ban đầu trong lúc chờ nhân viên y tế. Với mọi trường hợp nghi trẻ đã nuốt hoá chất, gọi cấp cứu 115 hoặc đưa tới cơ sở y tế gần nhất ngay, mang theo bao bì sản phẩm.
| Tình huống | Làm ngay | Không làm |
|---|---|---|
| Nghi trẻ đã uống, nuốt thuốc, hoá chất | Gọi 115, đưa đi viện, mang theo chai, gói, nhãn; lấy phần còn trong miệng trẻ ra | Không tự gây nôn khi chưa được nhân viên y tế hướng dẫn; không cho uống sữa, nước chanh theo mách bảo |
| Hoá chất dính da | Cởi quần áo dính thuốc, rửa da dưới vòi nước sạch nhiều phút | Không chà xát mạnh; không dùng xăng dầu để lau |
| Hoá chất, vôi bắn vào mắt | Rửa mắt dưới vòi nước sạch chảy nhẹ liên tục nhiều phút, rồi đi khám | Không dụi; không nhỏ bất cứ thứ gì khác vào mắt |
| Hít phải khi đang phun gần | Đưa trẻ ra chỗ thoáng, nới lỏng áo, theo dõi thở | Không để trẻ ở lại khu vừa phun |
| Trẻ có dấu hiệu lạ sau khi chơi ở vườn: nôn, chảy nước dãi, co giật, lơ mơ | Gọi 115, kể rõ trẻ đã ở đâu, có thể đã đụng gì | Không chờ xem có đỡ không |
Dán sẵn một tờ giấy nhỏ ghi số 115 và những điều cần nói (tuổi trẻ, cân nặng, nghi uống gì, lúc nào) ở bên trong cánh tủ thuốc hoặc cạnh điện thoại bàn, để lúc hoảng không phải nghĩ.
Câu hỏi thường gặp
Nhà chỉ dùng thuốc sinh học thì có cần khoá tủ không?
Vẫn nên. Thuốc sinh học thường ít độc hơn với người, nhưng nhiều sản phẩm vẫn có chất phụ gia, dung môi, hoặc vi sinh vật không nên để trẻ nuốt. Thói quen cất mọi loại thuốc vào tủ khoá cũng giúp tránh nhầm lẫn khi có thêm loại thuốc khác về sau.
Có nên tự pha thuốc trừ sâu từ ớt, tỏi, thuốc lá cho an toàn hơn không?
Dịch ớt tỏi pha loãng có thể giúp xua một số côn trùng, nhưng vẫn cay, gây bỏng mắt, bỏng da ở trẻ. Dịch ngâm thuốc lá chứa nicotine, rất độc với trẻ nếu nuốt phải, không nên làm. Mọi dung dịch tự pha cũng phải ghi rõ, cất như thuốc.
Trẻ chơi ở vườn hàng xóm vừa phun thuốc thì làm sao biết?
Nhiều nơi có thói quen cắm cờ, cắm cọc báo vừa phun, nhưng không phải ai cũng làm. Nói chuyện với hàng xóm để biết lịch phun, nhắc con không vào vườn người khác khi chưa được phép, và rửa tay chân, thay đồ cho con nếu con vừa chơi ở chỗ nghi có thuốc.
Bao bì thuốc đã hết dùng đựng hạt giống được không?
Không. Bao bì thuốc dù đã rửa vẫn có thể còn tồn dư, và việc dùng lại làm trẻ quen thấy vật đựng ấy là an toàn. Gom bao bì rỗng về điểm thu gom của thôn xã. Hạt giống đựng trong lọ thuỷ tinh, túi giấy hay hộp sạch riêng.
Có nên cho trẻ lớn học cách pha, phun thuốc để biết việc không?
Trẻ lớn có thể đứng xa xem và nghe người lớn giải thích: đọc nhãn, đồ bảo hộ, thời gian cách ly. Nhưng việc pha và phun thuốc nên để cho người trưởng thành. Kiến thức an toàn hữu ích cho con; tiếp xúc trực tiếp thì không cần ở tuổi đó.
Trẻ bị đứt tay vì liềm, dao trong vườn thì sơ cứu thế nào?
Ấn chặt vết thương bằng khăn sạch để cầm máu, rửa sạch dưới vòi nước, băng lại. Vết cắt sâu, dài, máu không cầm, hay dính đất bẩn cần đưa đi khám. Vết thương dính đất có nguy cơ uốn ván; kiểm tra sổ tiêm chủng và hỏi nhân viên y tế về mũi nhắc.