Những cây nên trồng trước trong nông trang gia đình là loại trồng một lần mà cho ăn nhiều năm, ra sản phẩm sớm và ít đòi chăm: chuối, đu đủ, chanh, ổi trong nhóm cây ăn trái; rau ngót, sả, lá lốt, gừng, nghệ, mồng tơi, rau lang trong nhóm rau và gia vị lâu năm. Nhóm này lấp khoảng trống những tuần vườn rau ngắn ngày chưa kịp thu, và vẫn cho ăn khi gia đình bận không gieo được.
Cây ăn trái lớn như xoài, mít, nhãn, vải, sầu riêng cũng đáng trồng nhưng cho trái chậm và chiếm nhiều chỗ, nên đặt sau khi đã quan sát mảnh đất đủ lâu. Phần dưới giải thích vì sao nhóm cây "trồng trước" này quan trọng, đặt chúng ở đâu, trồng bao nhiêu cho một nhà bốn người và những lỗi thường gặp.
Vì sao cây lâu năm là "xương sống" của bữa ăn
Vườn rau ngắn ngày cho nhiều nhưng đòi gieo liên tục. Chỉ cần một đợt mưa dài, một tuần ốm hay một chuyến đi xa là có khoảng trống không rau. Cây lâu năm thì khác: rau ngót, sả, lá lốt, mồng tơi tự mọc lại; chuối, đu đủ ra buồng, ra trái theo nhịp riêng mà không cần gieo lại mỗi tháng.
Với gia đình mới bắt đầu, nhóm cây này có thêm hai lợi ích. Thứ nhất, chúng tha thứ cho sai sót: lỡ quên tưới vài ngày, bụi sả hay hàng rau ngót vẫn sống. Thứ hai, chúng cho cảm giác "vườn đã thành hình" từ năm đầu, điều rất quan trọng để giữ hứng khởi khi luống rau mới còn chập chững.
Trong vòng tuần hoàn của nông trang, cây lâu năm còn làm nhiều việc khác: lá chuối, thân chuối già băm cho gà ăn hoặc vào đống ủ; bụi sả, hàng rau ngót làm hàng rào mềm ngăn gà vào luống; tán chuối che bớt nắng gắt cho chuồng gà mùa hè; rễ giữ đất ở bờ ao, bờ mương.
Tuy vậy, cây lâu năm cũng là thứ khó dời nhất. Đặt sai một cây chuối thì vài tháng đã thấy và đào đi được; đặt sai một cây xoài thì năm năm sau mới thấy, và lúc đó không ai muốn chặt. Vì thế cây cho sản phẩm sớm, dễ dời được trồng trước, cây sống lâu, tán to trồng sau. Thứ tự này cũng khớp với nhịp học của người mới: chăm chuối, đu đủ, rau ngót vài năm là đã quen với đất, nước, sâu bệnh của vườn, trước khi phải chăm những cây đòi kỹ thuật hơn.
Nhóm cây nên có trong năm đầu
Thời gian cho sản phẩm dưới đây là khoảng thường gặp ở vùng khí hậu thuận, cây khoẻ, chăm vừa phải; vùng lạnh hoặc đất nghèo sẽ lâu hơn. Đây là khung để chọn, không phải cam kết.
| Cây | Bắt đầu cho ăn sau khoảng | Chỗ hợp | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Rau ngót | Vài tuần đến vài tháng | Hàng rào, rìa vườn | Cắt ngọn thường xuyên để ra nhánh non; phụ nữ mang thai nên hỏi bác sĩ về việc ăn nhiều rau ngót |
| Sả, gừng, nghệ | Vài tháng | Góc nắng, quanh chuồng, bờ ao | Sả giữ đất bờ tốt; gừng nghệ chịu bóng nhẹ |
| Lá lốt, rau má | Vài tuần | Dưới bóng cây, chỗ ẩm | Lan nhanh, nên khoanh vùng |
| Mồng tơi, rau lang | Vài tuần | Hàng rào, giàn, đất trống | Tự gieo lại, cắt ngọn liên tục |
| Đu đủ | Khoảng 8–12 tháng | Chỗ nắng, cao ráo, thoát nước | Rất sợ úng; sống vài năm rồi trồng thay |
| Chuối | Khoảng 10–15 tháng | Chỗ ẩm, giàu mùn, gần góc ủ hoặc ao | Mỗi bụi nên giữ vài cây ở tuổi khác nhau để ra buồng nối tiếp |
| Chanh, tắc | Vài năm tuỳ cây giống | Chỗ nắng gần bếp | Cây chiết, ghép thường cho trái sớm hơn cây hạt |
| Ổi, khế | Vài năm | Rìa vườn, sân gà | Giữ tán thấp bằng cách tỉa để hái từ mặt đất |
Với một nhà bốn người, khởi đầu hợp lý có thể là một hàng rau ngót dài vài mét, hai ba bụi sả, một khóm lá lốt, ba bốn bụi chuối, hai ba cây đu đủ, một hai cây chanh. Đây là ví dụ giả định, tuỳ khẩu vị và diện tích.
Đặt cây lâu năm ở đâu
Quy tắc chung là đặt cây lâu năm ở rìa và ở những chỗ khó dùng cho rau ngắn ngày: dọc hàng rào, quanh chuồng gà, bờ ao, góc khuất nắng, chỗ đất dốc. Phần đất phẳng, nắng tốt ở giữa vườn để dành cho luống rau.
Tính bóng của cây khi trưởng thành chứ không tính lúc trồng. Một bụi chuối ba năm sau có thể rộng vài mét, cao quá đầu người; đu đủ cao vượt mái nhà. Đặt chúng ở phía bóng rơi ra ngoài vườn rau, thường là phía Tây hoặc phía Bắc của luống, tuỳ hướng mảnh đất.
Chuối thích ẩm và mùn, nên trồng gần góc ủ phân, gần chỗ đổ nước rửa rau hoặc bờ ao là hợp. Đu đủ thì ngược lại, rễ rất sợ úng; trồng chỗ cao ráo, đất thoát nước, nếu đất thấp thì đắp ụ cao. Chanh và cây có múi ưa nắng, thoát nước tốt, đặt gần bếp để tiện hái.
Quanh chuồng gà, cây lâu năm có tán thưa giúp che nắng trưa cho gà mùa hè. Gà lại bón phân, nhặt sâu dưới gốc. Nhưng gà cũng bới gốc cây non, nên khi trồng mới cần quây lưới hoặc hàng tre quanh gốc đến khi cây cứng cáp.
Không trồng cây lớn sát nhà, sát giếng hay sát bể phốt: rễ có thể làm nứt móng, nứt thành giếng, cành gãy khi gió bão rơi trúng mái.
Góc rau và gia vị lâu năm sát bếp
Nếu chỉ làm được một việc với cây lâu năm trong tháng đầu, hãy làm một góc rau gia vị lâu năm ngay cạnh cửa bếp. Vài bụi sả, một khóm lá lốt, một khóm hẹ, vài gốc tía tô, kinh giới, húng, một hai cây ớt, vài củ gừng, nghệ vùi xuống đất là đủ cho phần lớn bữa ăn hằng ngày của gia đình Việt.
Phần lớn những cây này nhân giống rất dễ mà không cần mua: sả tách bụi, lá lốt và rau ngót giâm cành, gừng nghệ vùi củ đã nảy mầm, húng và tía tô giâm ngọn vào đất ẩm. Đây là thứ hàng xóm sẵn lòng cho nhất; một buổi sang xin vài nhánh có khi đủ dựng cả góc gia vị.
Thu hái đúng cách giúp các khóm này sống lâu và dày lên: cắt ngọn chứ không nhổ cả cây, cắt sả sát gốc từng nhánh già, hái lá lốt từ những ngọn vươn dài. Rau thơm ngắt ngọn thường xuyên sẽ đẻ nhánh, ít ra hoa sớm. Mỗi vài tháng rải một lớp phân ủ mỏng và phủ rơm quanh góc, tưới khi đất khô. Khi khóm quá dày, tách bớt để trồng sang chỗ khác hoặc cho hàng xóm.
Góc này đặc biệt hữu ích với người mới, vì nó cho cảm giác thành công gần như ngay lập tức và dạy cách quan sát cây mỗi ngày: lá vàng vì úng, lá cháy vì nắng gắt, sâu ăn lá non vào đầu mùa mưa.
Những cây lớn để dành cho năm thứ hai
Xoài, mít, nhãn, vải. Đây là những cây cho trái ngon, sống lâu nhưng tán rộng, cho trái sau vài năm. Mỗi cây trưởng thành có thể che vài chục mét vuông. Chọn một hai cây hợp vùng và khẩu vị nhà mình, đặt ở rìa đất hoặc chỗ mà bóng tán của nó có ích.
Bưởi, cam, quýt. Hợp nhiều vùng nhưng dễ gặp sâu bệnh và cần chăm kỹ hơn chanh. Nếu muốn trồng, chọn cây giống sạch bệnh từ nơi đáng tin, bắt đầu với số ít.
Dừa, cau. Ở Nam Bộ và duyên hải, dừa là cây quen của vườn nhà, thân cao, tán gọn trên ngọn. Cần tính khoảng cách với mái nhà và lối đi vì trái, tàu lá rụng có thể gây nguy hiểm.
Cây bản địa của vùng. Mỗi vùng có những cây ăn trái, cây gia vị địa phương quen đất, quen khí hậu, ít sâu bệnh. Hỏi hàng xóm cây nào lâu năm trong vườn họ vẫn khoẻ mà ít phải chăm, đó thường là gợi ý tốt nhất.
Trồng một cây lâu năm cho đúng từ đầu
Cây lâu năm sống với vườn nhiều năm, nên công sức bỏ ra lúc trồng đáng giá hơn bất cứ lúc nào sau đó. Trình tự cơ bản như sau:
- Chọn cây giống khoẻ, không sâu bệnh, rễ không bị cuộn tròn trong bầu; ưu tiên nguồn giống rõ ràng hoặc cây con từ vườn hàng xóm có cây mẹ tốt.
- Đào hố rộng và sâu hơn bầu cây nhiều lần, để riêng lớp đất mặt.
- Trộn lớp đất mặt với phân ủ hoai, lấp lại phần đáy hố, để cổ rễ cây ngang hoặc hơi cao hơn mặt đất (đặc biệt với đu đủ, cây có múi sợ úng).
- Đặt cây, lấp đất, nén nhẹ, tưới đẫm. Cắm cọc và buộc lỏng để gió không lay gốc.
- Phủ rơm, lá khô quanh gốc thành vòng rộng, cách thân một khoảng để thân không bị ẩm thối.
- Quây lưới hoặc tre quanh gốc nếu có gà, dê, chó thả trong vườn.
- Tưới đều trong những tuần đầu, nhất là mùa khô; sau khi cây bén rễ, giảm dần.
Không bón phân tươi hay phân hoá học đậm đặc sát gốc cây mới trồng vì dễ cháy rễ. Phân hoai bón rải quanh tán, và tăng dần khi cây lớn.
Những sai lầm thường gặp với cây lâu năm
Trồng quá nhiều, quá dày. Hào hứng năm đầu khiến nhiều người trồng cả chục loại cây ăn trái sát nhau. Vài năm sau, tán chen tán, cây nào cũng còi, vườn rau mất nắng. Ít cây, đúng chỗ cho trái nhiều và dễ chăm hơn.
Đặt cây lớn ở giữa vườn. Cây xoài giữa vườn rau là ví dụ điển hình: năm đầu không sao, năm thứ năm vườn rau dưới tán chỉ còn rau chịu bóng.
Quên rằng đu đủ, chuối có tuổi thọ. Đu đủ thường cho trái tốt vài năm rồi suy; chuối mỗi cây chỉ ra một buồng. Nên trồng thay đu đủ định kỳ và giữ bụi chuối có cây ở nhiều tuổi để luôn có buồng nối tiếp.
Để rau lâu năm lan khắp nơi. Rau má, lá lốt, rau lang, sả có thể lấn sang luống rau khác. Khoanh vùng bằng rãnh, gạch chắn hoặc trồng ở chỗ riêng.
Dùng thuốc không đúng. Cây ăn trái có lúc gặp sâu bệnh; nếu phải dùng thuốc bảo vệ thực vật, đọc kỹ nhãn, chọn đúng loại cho đúng cây, tuân thủ thời gian cách ly trước khi hái và cất thuốc xa tầm tay trẻ em. Nhiều trường hợp chỉ cần tỉa cành thông thoáng, dọn lá rụng, bao trái là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Trồng chuối trong vườn nhà bao lâu thì có buồng?
Tuỳ giống, vùng và cách chăm, chuối thường trổ buồng sau khoảng một năm từ khi trồng cây con, rồi thêm vài tháng để buồng già. Giữ mỗi bụi vài cây ở tuổi khác nhau thì sau đó có buồng nối tiếp quanh năm.
Đu đủ trồng bằng hạt có cây đực không?
Đu đủ có cây đực, cây cái và cây lưỡng tính; trồng từ hạt thì khó biết trước. Nhiều người trồng vài cây cùng hố hoặc gần nhau, đợi ra hoa để nhận biết rồi giữ cây cho trái, chặt bớt cây đực, chỉ chừa một cây nếu cần thụ phấn.
Rau ngót trồng hàng rào có bị gà ăn trụi không?
Gà có thể mổ lá non ở tầm thấp. Có thể trồng hàng rau ngót bên trong hàng rào lưới, hoặc để gà ăn phần thấp như một nguồn rau xanh cho gà, còn phần trên để người hái. Cắt ngọn thường xuyên giúp hàng rau ngót dày và nhiều chồi.
Có nên trồng cây ăn trái từ hạt cho nhanh rẻ không?
Cây từ hạt thường cho trái muộn hơn và có thể không giống cây mẹ. Với cây ăn trái chính, cây chiết, ghép từ cây mẹ tốt cho trái sớm và đúng giống hơn. Cây từ hạt vẫn có thể dùng làm gốc ghép hoặc để thử nghiệm.
Cây lâu năm có cần bón phân không?
Có, nhưng nhẹ và đều. Phân ủ hoai, bùn ao, tro bếp lượng vừa phải rải quanh tán và phủ rơm thường đủ cho cây trong vườn gia đình. Bón vào đầu mùa mưa hoặc sau thu hoạch, tránh bón đậm sát gốc.