Phần lớn vườn rau gia đình chỉ cần một bộ khung vòm thấp bằng tre hoặc ống nhựa trên mỗi luống, lúc nắng gắt phủ lưới che khoảng ba mươi đến năm mươi phần trăm ánh nắng, lúc rét đậm phủ ni lông trắng ban đêm, lúc mưa dầm phủ ni lông chỉ ở đỉnh vòm để hở hai bên. Kèm theo là lớp phủ gốc bằng rơm, lá khô quanh năm và một hàng rào chắn gió ở phía gió mạnh.
Che đúng giúp rau ăn lá đi qua những tuần khắc nghiệt; che sai, che quá lâu hay che kín lại làm rau vống, bệnh và hỏng nhanh hơn không che. Bài này nói về cách dựng, khi nào che, khi nào gỡ, và cách dọn vườn sau một trận mưa bão để vài tuần sau đã có rau trở lại.
Nóng, rét và mưa gây hại cho rau theo cách nào
Nắng gắt làm hại rau qua hai đường. Thứ nhất là mất nước: lá thoát hơi nước nhanh hơn rễ hút vào, rau héo vào giữa trưa, kéo dài vài ngày thì còi hẳn. Thứ hai là nhiệt độ đất: mặt luống trần dưới nắng hè có thể nóng tới mức làm chết rễ non sát mặt đất và làm hạt mới gieo không nảy mầm. Rau ăn lá họ cải, xà lách còn có phản ứng riêng với nóng là ra ngồng sớm, lá đắng, cứng.
Rét đậm không làm phần lớn rau ăn lá chết ngay, nhưng làm chúng gần như ngừng lớn; cây con non mới trồng, rau ăn quả như cà chua, dưa leo, bầu bí thì dễ bị tổn thương hơn. Sương muối ở vùng núi phía Bắc mới là thứ đáng sợ: những tinh thể băng đóng trên lá làm tế bào vỡ, lá thâm đen sau khi nắng lên.
Mưa lớn gây hại bằng sức nặng và bằng nước đọng. Hạt mưa to làm dập lá, bắn đất có mầm bệnh lên mặt dưới lá; mưa dầm nhiều ngày làm đất ngạt, rễ thối; nước đọng kèm trời nóng ẩm tạo điều kiện cho nấm bệnh lan cả luống trong vài ngày. Hiểu cơ chế giúp biết nên che để chặn cái gì: chặn bớt nắng, giữ nhiệt ban đêm, hay chỉ cần chặn hạt mưa rơi thẳng xuống.
Dựng khung vòm thấp dùng được cả năm
Khung vòm thấp là món đồ đa năng nhất của vườn rau nhà, làm một lần dùng nhiều năm:
- Chuẩn bị nan tre chẻ dài khoảng hai mét, rộng hai ba phân, hoặc ống nhựa mềm. Tre già, phơi khô, đã ngâm nước càng bền.
- Cắm hai đầu nan xuống hai mép luống, uốn cong thành vòm cao khoảng sáu mươi đến tám mươi phân ở đỉnh. Cách nhau khoảng một mét một vòm.
- Buộc một nan dọc chạy suốt đỉnh vòm để cả dãy vòm đứng vững, không đổ nghiêng khi gió.
- Chuẩn bị hai tấm phủ: lưới che nắng và ni lông trắng trong, mỗi tấm dài hơn luống khoảng nửa mét mỗi đầu để có chỗ chằng.
- Kẹp tấm phủ vào khung bằng kẹp nhựa, dây thun cắt từ săm xe cũ hoặc dây buộc; đầu tấm chằng xuống cọc hoặc đè bằng gạch.
- Cuối mùa, tháo tấm phủ, giặt, phơi khô và cuộn cất trong chỗ râm. Nắng làm ni lông và lưới giòn nhanh khi để ngoài trời lúc không dùng.
Vòm thấp hợp cho rau ăn lá và cây con. Rau ăn quả trên giàn thì không cần che toàn bộ; chỉ che phần gốc cây con trong hai tuần đầu và che quả khi có mưa đá hoặc đợt nắng nóng rất gay gắt.
Che nắng mùa hè: che bao nhiêu và che lúc nào
Lưới che nắng có nhiều mức che; cho rau ăn lá trong mùa hè, mức khoảng ba mươi đến năm mươi phần trăm thường là đủ. Che dày hơn, rau thiếu sáng sẽ vống, thân mảnh, lá nhạt, dễ bệnh. Cây con mới trồng, hạt mới gieo thì có thể che dày hơn trong vài ngày đầu, sau đó chuyển sang lưới thưa.
Không cần che cả ngày. Buổi sáng trước khoảng chín giờ và chiều sau khoảng bốn giờ, nắng dịu, rau cần ánh sáng để quang hợp. Khung vòm có ưu điểm là tấm lưới kéo lên kéo xuống trong một phút; những ngày nắng gắt nhất, kéo che từ giữa buổi sáng đến giữa chiều, ngày dịu thì để mở.
Ngoài lưới, có những cách che rẻ tiền khác: cắm tàu lá chuối, lá dừa, cành tre có lá ở phía tây luống để che nắng chiều; trồng giàn mướp, đậu leo ở phía tây vườn để vài tuần sau có bóng mát tự nhiên cho luống thấp phía đông; tận dụng bóng của nhà, chuồng gà vào buổi chiều. Kết hợp với phủ gốc dày bằng rơm, lá khô, mặt đất mát hơn hẳn và lượng nước tưới giảm đáng kể.
Tưới trong những ngày nóng nên tưới gốc vào sáng sớm và chiều tối, không tưới lên lá giữa trưa. Nước đọng trên lá dưới nắng gắt không làm cháy lá như nhiều người nghĩ, nhưng tưới giữa trưa tốn nước vì bốc hơi nhanh, và đất nóng gặp nước lạnh đột ngột không tốt cho rễ.
Chắn rét mùa đông và đêm sương muối
Ở miền Bắc và vùng núi, khi dự báo có đợt rét đậm, rét hại hoặc sương muối, phủ ni lông trắng lên khung vòm vào chiều tối, chằng kín hai đầu và mép để giữ hơi ấm của đất trong đêm. Sáng hôm sau, khi nắng lên và nhiệt độ ấm dần, mở hai đầu cho thoáng; ngày nắng ấm thì mở hẳn, vì bên trong vòm kín dưới nắng nóng lên rất nhanh và hơi nước ngưng tụ làm rau dễ thối.
Phủ gốc bằng rơm dày giữ nhiệt cho đất, giảm chênh lệch nhiệt giữa ngày và đêm. Cây con rau ăn quả trồng sớm đầu xuân có thể che từng gốc bằng chai nhựa cắt đáy hoặc ống giấy, mở nắp ban ngày. Không dùng bạt, ni lông màu đen để che rét vì chặn hết ánh sáng; nếu chỉ có loại này thì gỡ ra ngay khi trời sáng.
Với sương muối, nhiều nhà ở vùng núi tưới phun nước nhẹ lên luống vào sáng sớm trước khi nắng chiếu, giúp băng trên lá tan dần thay vì để nắng làm tan đột ngột. Đất ẩm cũng giữ nhiệt tốt hơn đất khô, nên trước đêm dự báo rét mạnh, tưới ẩm luống vào buổi chiều có ích hơn để luống khô. Rau họ cải chịu được rét nhẹ khá tốt, thậm chí ngọt hơn sau vài đợt lạnh; người làm vườn chủ yếu lo cho cây con và rau ăn quả.
Giữ luống qua mưa dầm và giông lớn
Mái che mưa không cần kín. Phủ ni lông trong chỉ ở phần đỉnh vòm, để hở hai bên khoảng hai ba gang tay cho gió lùa qua; như vậy hạt mưa không rơi thẳng lên lá, đất trong luống không bị đánh dí, còn rau vẫn thoáng, ít nấm. Ở miền Nam và Tây Nguyên, nhiều vườn dựng một mái che cao ngang đầu người bằng ni lông trên khung tre phủ chung vài luống rau ăn lá, dùng suốt mùa mưa.
Rãnh thoát nước quan trọng không kém mái che. Trước mùa mưa, khơi rãnh giữa các luống sâu thêm, nối ra mương hoặc chỗ thấp ngoài vườn; kiểm tra sau trận mưa đầu tiên xem nước chảy đi đâu, chỗ nào còn đọng. Mặt luống phủ rơm, lá khô giúp hạt mưa không bắn đất lên lá, giảm hẳn bệnh lá do đất mang lên.
Trước khi giông bão đến, buộc lại giàn, hạ thấp hoặc tháo tấm phủ trên vòm để gió không lật cả khung, thu hoạch sớm những rau đã ăn được và quả gần chín. Cây cao như cà, ớt, đậu bắp cắm thêm cọc. Đồ đạc, chậu, tấm tôn lỏng quanh vườn cần cất gọn, vì gió mạnh biến chúng thành vật bay nguy hiểm cho người hơn là cho rau.
Chắn gió và phủ gốc: hai lớp bảo vệ dùng quanh năm
Gió ít được để ý nhưng gây hại không kém nắng. Gió khô mùa hanh ở Tây Nguyên, gió Tây khô nóng ở Bắc Trung Bộ, gió biển mặn ở vùng ven biển làm lá rau rách, mép lá khô cháy, đất mất nước nhanh gấp nhiều lần so với ngày lặng. Gió mùa đông bắc lạnh còn hạ nhiệt độ quanh luống xuống thấp hơn ở chỗ kín gió vài độ.
Một hàng rào thưa ở phía gió chính là giải pháp bền nhất. Hàng chuối, hàng dứa, bụi cây thấp, phên tre đan thưa hoặc lưới cũ căng trên cọc đều được; hàng rào nên để gió lọt qua khoảng một nửa, vì gió đi qua rào thưa chậm lại êm, còn tường kín làm gió cuộn xoáy phía sau. Vùng được che phía sau hàng rào thường kéo dài gấp vài lần chiều cao của rào, nên rào cao ngang ngực đủ che cho một khoảng vườn khá rộng.
Lớp phủ gốc là lớp bảo vệ thứ hai, dùng quanh năm chứ không chỉ mùa nào. Rơm, lá khô, cỏ cắt phơi héo không có hạt, vỏ trấu, lục bình phơi khô đều dùng được, phủ dày vài phân quanh gốc, chừa một khoảng nhỏ sát thân để gốc không bị ẩm thối. Mùa nắng lớp phủ giữ mát và giữ ẩm; mùa rét giữ ấm cho đất; mùa mưa đỡ hạt mưa, chống bắn đất. Cuối vụ lớp phủ mục dần, vùi vào đất thành mùn, tiết kiệm được một phần phân ủ cho vụ sau.
Dọn vườn sau mưa bão để sớm có rau lại
Đợi đất ráo mới bước vào luống. Giẫm lên đất sũng nước làm nén chặt đất, mất cấu trúc nhiều tuần. Đi trên lối đi, ván kê hoặc đợi một hai ngày nắng.
Dọn cây đổ, lá dập và rác trôi vào. Cắt bỏ lá dập, nhổ cây thối gốc, đưa ra khỏi vườn chứ không để lại trên luống. Rác, bùn bẩn trôi từ nơi khác vào cần dọn sạch trước khi gieo.
Dựng lại giàn và cây đổ còn sống. Cây ăn quả ngã nhưng rễ còn bám chắc thì dựng lên, cắm cọc, vun gốc. Cây đã đứt rễ thì bỏ, tận dụng quả còn ăn được.
Gieo ngay một đợt rau ngắn ngày. Cải ngọt, rau muống, rau dền gieo ngay sau khi đất ráo cho rau ăn trong ba bốn tuần, trong lúc chờ phục hồi các luống khác.
Rửa kỹ rau thu sau lũ. Rau ở vùng vừa ngập nước bẩn cần rửa kỹ, nấu chín; rau đã ngập trong nước lũ bẩn nhiều ngày, nhất là rau ăn sống, nên bỏ đi.
Ghi lại chỗ nào hỏng nặng nhất. Luống nào ngập lâu, giàn nào đổ, rãnh nào tắc là thông tin quý cho mùa mưa năm sau. Ghi vào sổ vườn ngay trong tuần, kèm cách sửa định làm, như nâng luống ở góc trũng hay dời giàn sang chỗ kín gió hơn.
Câu hỏi thường gặp
Dùng lưới che nắng màu đen hay màu khác?
Lưới đen phổ biến và rẻ, đủ dùng cho vườn nhà. Một số màu khác tán ánh sáng đều hơn nhưng không cần thiết cho rau ăn lá thông thường. Điều quan trọng hơn màu là mức che: chọn mức vừa, không che quá dày làm rau thiếu sáng.
Che ni lông kín ban ngày khi trời rét có được không?
Ngày rét mà âm u thì có thể để che, nhưng mở hai đầu cho thoáng. Ngày có nắng thì phải mở, vì bên trong vòm kín nóng lên rất nhanh, hơi nước đọng nhiều, rau dễ bị bỏng và nhiễm nấm, nhất là xà lách và cây con.
Rau bị héo giữa trưa có cần tưới ngay không?
Chưa chắc. Rau ăn lá thường héo nhẹ vào giữa trưa nắng và tươi lại khi chiều mát, đó là phản ứng tự nhiên. Nếu sáng sớm rau vẫn héo, đất khô khi thọc tay xuống thì mới là thiếu nước thật và cần tưới sâu vào chiều.
Hàng rào chắn gió nên trồng cây gì?
Tuỳ vùng, có thể dùng chuối, dứa, cây bụi thấp, hàng rào tre hoặc phên tre đan. Hàng rào nên cho gió lọt qua một phần, không xây kín như tường, vì tường kín tạo xoáy gió ở phía sau, còn hàng rào thưa làm gió chậm lại êm hơn.
Sau bão có nên bón phân ngay cho rau phục hồi?
Không nên bón nhiều ngay khi đất còn sũng nước và rễ đang yếu. Đợi đất ráo, cây ra lá mới, mới bón nhẹ phân ủ hoai hoặc tưới nước phân pha loãng. Bón đạm mạnh lúc này làm cây ra lá non mềm, dễ nhiễm nấm hơn.