Nhiều rau quen thuộc của vườn nhà không trồng bằng hạt mà bằng thân, hom, gốc hoặc củ: khoai lang trồng bằng dây, rau ngót bằng hom, sả và hẹ bằng gốc tách bụi, gừng, nghệ bằng củ, hành hương, hành tím bằng củ con, khoai môn, khoai sọ bằng củ con, lá lốt, diếp cá, rau má bằng đoạn thân bò. Giữ giống nhóm này là giữ cho một phần cây luôn sống: một luống nhỏ khoai lang để cắt dây, vài bụi rau ngót già để cắt hom, một rổ củ gừng, hành cất khô qua mùa.
Cây nhân bằng thân, củ là bản sao của cây mẹ, nên giữ đúng giống rất dễ; nhưng chính vì là bản sao, bệnh trong cây mẹ (nhất là bệnh virus) cũng đi theo. Bí quyết của nhóm này là chọn cây mẹ sạch bệnh và thay vùng giống khi thấy cây suy. Phần dưới đi qua từng loại, mùa cắt, cách cất qua mùa khô hoặc mùa lạnh, và những lỗi hay gặp.
Vì sao giống trồng bằng thân, củ cần chăm theo kiểu khác
Khi gieo hạt, mỗi cây con là một tổ hợp mới; khi giâm dây hay tách củ, cây con chính là một phần cơ thể của cây mẹ. Ưu điểm lớn là cây con giữ nguyên mọi đặc điểm: củ khoai lang ruột tím vẫn tím, rau ngót lá to vẫn to. Không lo lai, không lo phân ly như hạt.
Nhược điểm cũng từ đó mà ra: nếu cây mẹ mang virus, cây con mang theo. Nhiều bệnh virus ở khoai lang, gừng, hành làm cây còi dần, lá xoăn khảm, củ nhỏ qua mỗi vụ mà người trồng không nhận ra ngay. Sau vài năm cắt dây từ chính ruộng nhà, gia đình hay thấy "giống thoái hoá", thật ra là bệnh tích luỹ.
Vì vậy cách giữ giống nhóm này xoay quanh ba việc: chọn cây mẹ khoẻ, không triệu chứng bệnh; lấy phần non, sạch (ngọn dây khoai thay vì đoạn gốc già); và thỉnh thoảng làm mới bằng giống sạch từ một nguồn tin cậy, như vườn hàng xóm cây khoẻ hoặc trạm khuyến nông địa phương nếu có.
Một điểm khác nữa là giống thân, củ phải được giữ sống hoặc ngủ đúng cách. Hạt có thể nằm im trong lọ, còn dây khoai phải sống trên đất, củ gừng phải cất ở chỗ không quá khô cũng không quá ẩm.
Khoai lang: nuôi một luống giống để cắt dây
Gia đình trồng khoai lang thường chừa một luống nhỏ không đào củ, chỉ để dây phát triển làm nguồn giống. Luống này đặt ở chỗ đất cao, tưới được trong mùa khô. Dây lấy giống tốt nhất là đoạn ngọn bánh tẻ, dài khoảng một gang tay đến hơn một chút, có vài đốt, lá xanh, không bị khảm.
Cắt dây vào buổi sáng mát, bó lại, để nơi râm ẩm một hai ngày cho dây "se" rồi mới trồng; nhiều người cho rằng dây để qua đêm ra rễ đều hơn. Trồng nằm nghiêng, vùi vài đốt dưới đất, để ngọn trên mặt, tưới đủ ẩm cho đến khi dây bén rễ.
Không nên lấy dây từ ruộng có cây lá xoăn, khảm, vàng loang hoặc củ bị sùng nhiều. Sùng khoai lang (một loài bọ cánh cứng nhỏ) có thể đi theo đoạn dây gốc, vì vậy dùng đoạn ngọn an toàn hơn. Luân phiên chỗ trồng, không trồng khoai lang liên tục nhiều vụ trên cùng một luống.
Ở vùng có mùa khô dài hoặc mùa đông lạnh, có thể giữ giống bằng củ: chọn vài củ nhỏ khoẻ, vùi vào cát ẩm hoặc đặt vào khay đất, để nảy mầm thành dây non rồi cắt dây trồng. Đây cũng là cách giữ một giống khoai quý khi luống giống bị ngập úng.
Giữ giống các loại rau thân, củ, gốc khác
Bảng dưới tóm tắt cách giữ giống những rau trồng bằng thân, củ, gốc thường gặp trong vườn gia đình. Mùa trồng tuỳ từng vùng; cột "lưu ý" ghi những điểm hay làm hỏng giống.
| Rau | Phần làm giống | Cách giữ | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Rau ngót | Hom thân bánh tẻ dài khoảng một gang tay | Giữ vài bụi già làm nguồn hom, cắt hom khi cần | Hom quá non dễ thối, quá già chậm nảy chồi |
| Sả | Gốc tách từ bụi, cắt bớt lá | Bụi sả sống quanh năm, tách khi cần | Bụi quá dày thì tách bớt để không thối giữa bụi |
| Gừng, nghệ | Củ có mắt mầm | Cất chỗ khô thoáng, mát; hoặc để nguyên trong đất | Củ thối nhũn, có mùi hôi thì bỏ, không trồng |
| Hành hương, hành tím, tỏi | Củ con, tép | Phơi khô lá, treo bó nơi thoáng gió | Củ mọc rễ, mốc thì loại; đất trồng luân phiên |
| Khoai môn, khoai sọ | Củ con chọn từ khóm khoẻ | Cất nơi khô, mát, rải trên sàn | Củ đã có đốm thối, mềm thì bỏ |
| Lá lốt, diếp cá, rau má, rau muống | Đoạn thân bò có rễ hoặc ngọn | Giữ một góc vườn ẩm luôn có cây | Mùa khô giữ ẩm, mùa mưa tránh úng ngập kéo dài |
Với nhóm củ như gừng, nghệ, khoai môn, tách và trồng lại vào đầu mùa mưa thường thuận nhất vì đất đủ ẩm để củ mọc mầm. Với nhóm thân bò như lá lốt, rau má, chỉ cần một góc vườn ẩm luôn có cây là không bao giờ mất giống.
Gừng, nghệ, khoai môn: cất củ giống qua mùa khô
Gừng, nghệ, riềng là cây thân rễ: phần củ ăn được cũng chính là phần làm giống. Gia đình hay để giống theo hai cách. Cách thứ nhất là không đào hết, để lại vài khóm trong đất qua mùa khô; khi mưa xuống, mầm mới mọc lên từ củ cũ, lúc đó đào tách ra trồng. Cách này đơn giản và củ ít hao, chỉ cần đất chỗ đó không úng nước và đánh dấu khóm giống để không ai đào nhầm.
Cách thứ hai là đào củ khi lá đã vàng úa, chọn những nhánh củ chắc, mập, vỏ căng, nhiều mắt mầm, không có vết thối. Rũ đất, để ráo trong bóng râm vài ngày cho vỏ se lại, rồi cất trong rổ thưa hoặc thùng có lớp cát khô, trấu khô ở chỗ mát, tối, thoáng. Không rửa củ giống bằng nước rồi cất ngay, không bọc kín trong túi nilon vì củ hô hấp, đọng hơi nước sẽ thối.
Khoai môn, khoai sọ cũng làm tương tự như gừng, nghệ: chọn củ con cỡ vừa từ khóm khoẻ, rải trên sàn khô hoặc trong rổ, không chồng dày. Kiểm tra mỗi vài tuần, nhặt bỏ ngay củ nào mềm nhũn, chảy nước, vì thối lan rất nhanh sang củ bên cạnh.
Trước khi trồng, củ gừng lớn có thể bẻ thành đoạn có một hai mắt mầm, để mặt cắt khô một ngày. Nhựa và nước khoai môn sống gây ngứa da, nên đeo găng tay khi tách củ và nhắc trẻ nhỏ không cầm chơi.
Hành, tỏi, hẹ: giữ củ con và tách bụi
Hành hương (hành lá trồng bằng củ), hành tím và tỏi ở vườn gia đình thường được giữ giống bằng củ con. Khi lá hành ngả vàng và đổ gục, đó là lúc củ đã già, nhổ vào ngày nắng ráo, rũ đất, phơi cả cây cho lá héo khô. Bó thành từng bó nhỏ, treo dưới mái hiên thoáng gió. Củ hành, củ tỏi giống phải khô vỏ, chắc tay, không mềm; củ bị mốc ở cổ, mọc rễ, hoặc có mùi hôi thì loại.
Hành và tỏi cất qua mùa mưa dễ mọc mầm hoặc thối. Nhiều nhà ở vùng ẩm chọn trồng nối tiếp: luôn giữ một vài khóm hành sống trong vườn hoặc trong chậu, để khi cần chỉ việc nhổ, tách củ con trồng lại. Hành lá ăn hằng ngày cũng làm được như vậy: cắt phần lá ăn, để phần gốc có rễ trong đất cho mọc lại.
Hẹ thì giữ giống dễ nhất trong nhóm này: bụi hẹ sống nhiều năm, khi bụi dày quá thì đào lên, tách thành từng nhúm vài cây, cắt bớt lá và rễ dài, trồng lại. Hẹ cũng ra hoa trắng và cho hạt đen nhỏ, nhưng hạt hẹ mau yếu, gia đình thường giữ giống bằng tách bụi cho chắc.
Hành, tỏi, hẹ nên trồng luân phiên chỗ, không trồng mãi một luống, vì các bệnh thối củ, thối gốc trong đất tích tụ qua nhiều vụ.
Giâm hom rau ngót đúng cách
Rau ngót là loại rau được giâm hom nhiều nhất trong vườn nhà, và cũng là loại mà nhiều người giâm hỏng vì chọn sai hom. Trình tự dưới giúp tỉ lệ sống cao.
- Chọn cành từ bụi khoẻ, lá xanh đậm, không sâu bệnh. Phần làm hom là đoạn bánh tẻ: không xanh non, không già hoá gỗ nâu sẫm.
- Cắt thành đoạn dài khoảng một gang tay, có vài mắt. Vết cắt dưới vát chéo để hom dễ hút nước và dễ cắm; vết cắt trên cắt ngang.
- Tuốt hết lá, chỉ chừa vài lá non ở ngọn nếu muốn. Lá nhiều làm hom mất nước.
- Cắm nghiêng hom xuống đất ẩm hoặc bầu đất ươm, vùi khoảng một nửa đến hai phần ba chiều dài hom, nén chặt đất quanh gốc.
- Che râm, tưới ẩm đều trong vài tuần đầu. Khi thấy chồi non ra đều và lá xanh tốt là hom đã bén rễ.
- Sau khi cây đã bén, bấm ngọn để cây đâm nhiều nhánh, làm thành bụi rau dày.
Một bụi rau ngót già vài năm có thể cung cấp hom cho cả vườn và cho hàng xóm. Nên trẻ hoá bụi bằng cách cắt sát gốc định kỳ, để bụi mọc lại nhánh mới khoẻ hơn.
Lỗi hay gặp khi giữ giống thân, củ
Các lỗi dưới đây hay khiến giống thân, củ mất dần sau vài năm mà gia đình không rõ lý do.
- Cắt dây khoai, hom rau từ cây bệnh, lá khảm, xoăn: bệnh đi theo vào vụ sau và lan cả luống.
- Cất củ gừng, khoai môn chỗ ẩm kín: củ thối nhũn; hoặc chỗ quá nắng nóng: củ teo, mắt mầm chết.
- Trồng mãi một giống trên một luống: sâu bệnh trong đất tích tụ, củ ngày càng nhỏ, bị sùng, thối.
- Không đánh dấu khóm giống: đến mùa đào hết củ ăn, không còn củ con để trồng lại.
- Để nước đọng quanh gốc sả, gừng, khoai môn mùa mưa: gốc thối, bụi chết.
- Dùng thuốc trừ sâu lên luống giống rồi lại cắt dây, hái lá ăn trong thời gian cách ly: nguy hiểm cho người ăn.
Với luống giống, ưu tiên phòng bằng biện pháp canh tác: luân canh, nhổ bỏ cây bệnh, giữ luống thoáng, bón phân ủ. Nếu buộc phải dùng thuốc bảo vệ thực vật, chọn loại sinh học, theo đúng nhãn, tuân thủ thời gian cách ly ghi trên bao bì và cất thuốc xa tầm tay trẻ em.
Câu hỏi thường gặp
Dây khoai lang mua ở chợ có trồng được không?
Dây khoai lang bán làm rau thường là đoạn ngọn non, có thể cắm cho ra rễ, nhưng không biết giống và tình trạng bệnh của ruộng gốc. Nếu muốn trồng lấy củ, nên xin dây từ ruộng có cây khoẻ, đã biết giống, hoặc ươm từ một củ khoai khoẻ mua về.
Gừng mua ở chợ có làm giống được không?
Được nếu củ còn tươi, chắc, có mắt mầm và không bị thối, không bị xử lý chống nảy mầm. Bẻ thành đoạn có một hai mắt, để khô mặt cắt một ngày rồi vùi vào đất ẩm. Củ teo, nhăn hoặc có đốm thối nên bỏ để tránh mang bệnh vào vườn.
Hành hương để giống có cần phơi không?
Có. Sau khi nhổ, phơi hành cho lá khô héo, củ se vỏ, rồi bó lại treo nơi thoáng gió, mát, tránh mưa. Hành để giống cất ẩm sẽ mọc rễ hoặc thối. Trước khi trồng tách thành củ con, chọn củ chắc, đều.
Rau ngót giâm mãi không ra rễ là do đâu?
Thường do chọn hom quá non hoặc quá già, đất quá ướt làm hom thối hoặc quá khô làm hom héo, hay cắm hom sai chiều. Chọn đoạn bánh tẻ, cắm nghiêng, đất ẩm vừa, che râm và kiên nhẫn vài tuần. Mùa mưa ấm thường ra rễ nhanh hơn mùa khô lạnh.
Có nên giữ mãi một giống khoai môn của bà để lại không?
Nên giữ nếu cả nhà thích, vì giống địa phương nhiều khi ngon và hợp đất. Chỉ cần mỗi vụ chọn củ con từ khóm khoẻ nhất, luân phiên chỗ trồng và bỏ khóm có biểu hiện bệnh. Nếu thấy củ nhỏ dần qua nhiều vụ, có thể xin thêm củ cùng giống từ nhà khác để làm mới.
Lá lốt, diếp cá có cần để giống riêng không?
Không cần luống riêng. Lá lốt và diếp cá mọc lan bằng thân ngầm, chỉ cần giữ một góc vườn râm ẩm luôn có cây. Khi cần trồng chỗ mới, cắt đoạn thân có rễ, cắm vào đất ẩm. Mùa khô nhớ tưới để khóm không chết khô.