Một mét vuông mái nhà gặp một trận mưa một milimét cho khoảng một lít nước. Nhờ phép tính đơn giản đó, gia đình có thể biết mái nhà mình hứng được bao nhiêu: mái sáu mươi mét vuông, mỗi năm mưa khoảng một nghìn rưỡi milimét, về lý thuyết hứng được chừng chín mươi khối nước, trừ hao do bay hơi, tràn, bỏ nước đầu trận thì còn khoảng bảy mươi khối (ví dụ giả định). Đó là lượng nước đáng kể cho một vườn rau gia đình, nếu có chỗ chứa và biết dùng dần.
Vấn đề không nằm ở lượng mưa mà ở chỗ mưa dồn vào vài tháng, còn vườn cần nước cả năm. Vì vậy hứng nước mưa là chuyện của ba việc: dẫn nước từ mái xuống, chứa đủ để qua những tuần không mưa, và giữ nước trong chỗ chứa sạch, không thành ổ lăng quăng. Bài này đi qua từng việc ở mức gia đình tự làm.
Tính nhanh: mái nhà mình hứng được bao nhiêu
Công thức thô: lượng nước (lít) bằng diện tích mặt bằng mái (mét vuông) nhân lượng mưa (milimét) nhân hệ số hứng. Diện tích tính theo hình chiếu của mái xuống đất, không phải diện tích nghiêng của tấm lợp. Hệ số hứng thường lấy khoảng 0,7 đến 0,8 cho mái ngói, mái tôn, vì một phần nước bắn ra ngoài, bay hơi, thấm vào ngói hoặc bị bỏ đi ở đầu trận.
Lượng mưa mỗi năm ở phần lớn Việt Nam vào khoảng từ một nghìn rưỡi đến hơn hai nghìn milimét, nhưng phân bố rất khác nhau. Vùng khô nhất ở Nam Trung Bộ (Ninh Thuận cũ, nay thuộc Khánh Hoà) có nơi chỉ khoảng bảy tám trăm milimét; một số vùng miền Trung và Tây Nguyên mưa rất nhiều nhưng dồn vào vài tháng. Muốn chính xác cho nơi mình, hỏi trạm khí tượng gần nhất hoặc tra số liệu khí hậu của tỉnh.
Điều quan trọng hơn tổng năm là lượng mưa của tháng khô nhất và độ dài mùa khô. Nếu mùa khô kéo dài bốn tháng, vườn rau cần bao nhiêu nước mỗi tuần nhân với mười sáu tuần là lượng gia đình cần dự trữ trước khi mưa tạnh hẳn. Thường con số này lớn hơn sức chứa của vài cái lu, nên gia đình phải chọn: chứa thêm, thu nhỏ vườn mùa khô, hoặc kết hợp với ao và giếng.
Các kiểu chỗ chứa nước mưa cho gia đình
Mỗi loại có điểm mạnh, điểm yếu riêng. Nhiều nhà kết hợp: vài lu sành nhỏ cho nước sinh hoạt, một bể lớn hoặc bồn nhựa cho nước tưới.
| Loại | Sức chứa thường gặp | Điểm mạnh | Điểm yếu |
|---|---|---|---|
| Lu sành, khạp, chum | Vài trăm lít mỗi cái | Bền, mát, quen thuộc, dễ đặt từng cái dưới máng | Nặng, dễ vỡ, nhiều cái thì tốn chỗ, hay quên đậy |
| Bồn nhựa, bồn kim loại | Từ khoảng nửa khối đến vài khối | Lắp nhanh, có nắp, có van xả đáy | Bồn nhựa để nắng lâu giòn, nước trong bồn sáng màu dễ đóng rêu |
| Bể xây gạch, bể bê tông nổi | Vài khối đến vài chục khối | Sức chứa lớn, bền nhiều năm | Tốn công xây, cần chống thấm, nứt thì khó sửa |
| Bể ngầm dưới sân | Vài khối đến vài chục khối | Không chiếm chỗ, nước mát | Phải bơm lên, khó vệ sinh, nguy hiểm nếu nắp hở, dễ nhiễm bẩn nếu nứt |
| Ao, mương lót bạt | Lớn | Chứa nhiều nhất cho tưới | Bay hơi nhiều, nước chỉ dùng tưới, phải rào an toàn |
Với vườn rau gia đình, một hai bồn hoặc bể vài khối đặt sát nhà cộng vài lu nhỏ thường là điểm khởi đầu hợp lý. Sau một mùa khô, gia đình sẽ biết mình thiếu bao nhiêu để xây thêm.
Từ mái xuống bể: máng xối, lưới chắn và bỏ nước đầu trận
Nước mưa sạch hay bẩn phụ thuộc nhiều vào đoạn đường từ mái xuống bể. Trình tự lắp đặt cơ bản:
- Vệ sinh mái: quét lá, rêu, phân chim, cắt bớt cành cây chìa ra trên mái.
- Lắp máng xối dọc mép mái, dốc nhẹ về phía ống xuống; máng tôn, máng nhựa đều được.
- Đặt lưới chắn lá ở miệng ống xuống hoặc trên máng để lá, côn trùng không trôi vào bể.
- Làm bộ bỏ nước đầu trận: một đoạn ống đứng hoặc một cái thùng nhỏ nhận nước đầu tiên, đầy rồi nước mới tràn sang bể. Sau trận mưa mở nút đáy cho xả hết.
- Ống dẫn vào bể đi từ trên xuống, có lưới ở miệng vào; bể có ống tràn đưa nước dư ra rãnh, ra ao, không để tràn chảy vào móng nhà.
- Lắp vòi lấy nước cách đáy bể một khoảng để không hút cặn, và một van xả đáy để xả cặn khi vệ sinh.
Mấy trận mưa đầu mùa thường rửa trôi bụi, phân chim, lá mục tích lại cả mùa khô. Nhiều nhà để xả bỏ hẳn những trận này, chỉ bắt đầu hứng khi mái đã sạch. Mái tôn mới cũng nên để mưa rửa vài trận trước khi hứng, vì còn dầu và bụi từ lúc sản xuất, lắp đặt.
Chặn lăng quăng: lu, bể không được thành ổ muỗi
Muỗi vằn truyền sốt xuất huyết đẻ trứng chủ yếu trong các dụng cụ chứa nước sạch quanh nhà: lu, khạp, chum, bể, vỏ lốp xe, chai lọ đọng nước. Ở Việt Nam, đây là lý do mà ngành y tế hằng năm vận động người dân đậy kín dụng cụ chứa nước và diệt lăng quăng. Một nông trang có hàng chục lu, bể hứng nước mưa mà không đậy là một xưởng sản xuất muỗi ngay cạnh nhà.
Cách chặn đơn giản nhất là đậy kín: lu có nắp nặng hoặc căng lưới mịn buộc chặt quanh miệng; bể, bồn có nắp khít, ống thông hơi bọc lưới. Lưới phải đủ mịn để muỗi không chui qua, kiểm tra thường xuyên vì chuột, gió, trẻ con hay làm rách.
Với lu, bể chỉ dùng tưới, nhiều nhà thả vài con cá nhỏ ăn lăng quăng như cá bảy màu, cá lia thia; đây là cách đã được dùng trong các chương trình phòng sốt xuất huyết ở nhiều địa phương. Cá không thay thế nắp đậy, nhưng giúp đỡ khi nắp lỏng. Không thả cá vào lu nước dùng để nấu ăn, uống.
Mỗi tuần một lần, đi một vòng quanh nhà soi các lu, bể, xô, máng xối bị tắc đọng nước, vỏ dừa, chai lọ trong vườn. Thấy lăng quăng thì đổ bỏ nước hoặc xử lý ngay. Việc này mất mười phút nhưng tránh được một mùa muỗi.
Nước mưa dùng vào đâu trong nông trang
Tưới rau và cây con. Nước mưa mềm, gần như không có muối khoáng hay phèn, rất hợp với rau ăn lá, khay ươm, rau mầm và cây trồng chậu. Ở vùng giếng nhiễm phèn hoặc mặn nhẹ, nước mưa là nguồn tưới quý nhất cho luống rau sống.
Tưới luống rau ăn sống. Vì không đi qua ao hay chuồng, nước mưa từ mái sạch là lựa chọn tốt cho các luống rau ăn sống, rau gia vị đặt gần nhà.
Pha nước tưới phân ủ loãng. Nước ngâm phân ủ hoai, nước ngâm cỏ để tưới gốc nên pha bằng nước mưa. Lưu ý chỉ tưới vào gốc, không tưới lên lá rau sắp hái.
Cho gà vịt uống. Nước mưa đã lắng trong, thay mỗi ngày, máng uống rửa thường xuyên là nước uống tốt cho đàn gà nhỏ. Không để máng uống đọng nước bẩn nhiều ngày.
Sinh hoạt và ăn uống. Nhiều vùng ven biển, vùng nhiễm mặn ở đồng bằng sông Cửu Long vẫn dùng nước mưa trữ trong lu cho ăn uống. Nếu dùng, mái phải sạch, bỏ nước đầu trận, lu đậy kín, múc bằng gáo sạch, và đun sôi trước khi uống. Mái tấm xi măng cũ, mái có lớp sơn bong tróc, mái gần nơi đốt rác thì không nên dùng nước cho ăn uống.
Dùng dần nước dự trữ qua mùa khô
Bể đầy vào cuối mùa mưa chưa chắc đủ dùng tới mùa mưa năm sau nếu tiêu xài như lúc nước còn dư. Cách đơn giản là chia lượng nước trong bể cho số tuần mùa khô còn lại, rồi giữ mức dùng mỗi tuần không vượt con số đó. Đánh một vạch đo bằng sơn bên trong thành bể hoặc thả một cây sào có khắc nấc giúp nhìn nhanh còn bao nhiêu nước.
Ưu tiên dùng nước mưa cho những việc chỉ nước mưa làm tốt: tưới rau ăn sống, khay ươm, cây con, nước uống cho gà. Những việc khác như tưới cây ăn trái, rửa chuồng dùng nước ao hoặc nước giếng trước. Khi bể còn khoảng một phần ba, bắt đầu thu hẹp vườn rau, giữ lại những luống quan trọng nhất.
Ghi lại ngày bể đầy, ngày bể cạn và lượng mưa cảm nhận được mỗi năm. Sau hai ba mùa, gia đình sẽ biết bể nhà mình đủ cho mấy tuần, có cần xây thêm hay chỉ cần dùng khéo hơn.
Vệ sinh bể, lu mỗi năm
Dù có lưới chắn, sau một năm đáy bể vẫn có lớp cặn mịn, rêu bám quanh thành. Thời điểm vệ sinh tốt nhất là cuối mùa khô, khi bể đã gần cạn và trước trận mưa lớn đầu tiên. Xả hết nước còn lại để tưới vườn, cạo cặn, cọ thành bằng bàn chải và nước sạch, để khô thoáng một hai ngày rồi đậy lại.
Không nên dùng hoá chất tẩy rửa mạnh cho bể chứa nước sinh hoạt; nếu cần khử trùng, theo hướng dẫn của cán bộ y tế xã về loại và liều lượng, sau đó tráng kỹ. Với bể ngầm, không cho một người xuống bể một mình: khí trong bể kín lâu ngày có thể thiếu ôxy. Mở nắp cho thoáng một thời gian, có người đứng trên miệng bể, có dây buộc.
Kiểm tra luôn máng xối, lưới chắn, ống xuống, bộ bỏ nước đầu trận. Máng bị võng giữ nước là chỗ muỗi đẻ; lưới rách là đường vào của lá, chuột, thằn lằn. Sửa những thứ này trước mùa mưa đỡ hơn rất nhiều so với lúc nước đã đầy bể.
An toàn quanh bể và lu
Bể, lu nước mưa là nơi trẻ nhỏ có thể đuối nước. Trẻ dưới năm tuổi thò đầu vào lu nhìn nước, mất thăng bằng là chúi đầu xuống không tự lên được. Mọi bể, lu cao dưới tầm ngực người lớn đều phải có nắp nặng hoặc nắp có khoá, bể ngầm có nắp bê tông hoặc tấm đan chắc, không dùng tấm tôn, tấm gỗ mỏng che tạm.
Bồn đặt trên giá cao phải chắc chắn: một khối nước nặng một tấn, giá yếu đổ xuống rất nguy hiểm. Giá sắt nên sơn chống gỉ, kiểm tra chân giá mỗi năm, không để trẻ trèo. Với bể xây sát tường nhà, chú ý nước tràn và rò rỉ không ngấm vào chân tường gây nứt, ẩm mốc.
Khu đặt lu, bể thường ẩm và trơn, nhất là sân láng xi măng có rêu. Người lớn tuổi đi múc nước dễ trượt ngã. Nên cọ rêu định kỳ, làm sân có độ dốc thoát nước, đặt lu ở độ cao vừa tầm để không phải cúi sâu hay nhấc nặng. Gáo múc nước cho ăn uống treo lên móc riêng, không để chung với gáo tưới vườn hay gáo múc nước cho gà.
Cuối cùng, dạy trẻ trong nhà rằng lu, bể không phải chỗ chơi: không nghịch nước trong lu, không trèo lên nắp bể, không thả đồ chơi vào lu. Trẻ lớn hơn có thể được giao việc kiểm tra lưới chắn, đậy nắp lu mỗi chiều, vừa có ích vừa giúp trẻ hiểu vì sao phải đậy.
Câu hỏi thường gặp
Nước mưa có uống trực tiếp được không?
Không nên uống trực tiếp. Nước mưa rơi qua không khí, qua mái, máng và nằm trong lu nhiều ngày có thể mang bụi, vi khuẩn, phân chim. Nếu dùng nước mưa để uống, mái và lu phải sạch, bỏ nước đầu trận, đậy kín, và đun sôi trước khi uống. Nghi nước có vấn đề thì xét nghiệm.
Mái tôn hay mái ngói hứng nước tốt hơn?
Mái tôn trơn, nước chảy nhanh, ít bám rêu nên hứng được nhiều và sạch hơn sau khi đã được rửa vài trận đầu. Mái ngói thấm một ít nước, dễ đóng rêu nhưng vẫn dùng tốt cho tưới. Mái tấm xi măng cũ không nên dùng hứng nước ăn uống.
Nhà có cây to cạnh mái thì làm sao?
Cắt tỉa bớt cành chìa ra trên mái để giảm lá rụng và phân chim, chim dơi đậu. Lắp lưới chắn lá trên máng và ở miệng ống xuống, vệ sinh lưới thường xuyên trong mùa lá rụng. Nước từ mái dưới tán cây chỉ nên dùng tưới.
Thả cá vào lu nước mưa có làm nước bẩn không?
Vài con cá nhỏ ăn lăng quăng gần như không làm bẩn lu nước tưới. Chỉ thả vào lu, bể dùng tưới, không thả vào lu nước nấu ăn, uống. Nếu cá chết thì vớt ra ngay. Cá chỉ hỗ trợ, vẫn phải đậy nắp hoặc căng lưới kín.
Mùa khô dài thì có nên xây bể thật lớn không?
Nên tính từ nhu cầu tưới mỗi tuần nhân số tuần không mưa, rồi so với sức chứa có thể làm được. Bể quá lớn tốn công xây, nhiều năm không đầy. Thường cách hợp lý là vài bể vừa phải, kết hợp phủ gốc, tưới gốc để giảm nhu cầu nước, và thu nhỏ vườn trong mùa khô.
Bao lâu nên vệ sinh bể nước mưa một lần?
Ít nhất mỗi năm một lần vào cuối mùa khô trước trận mưa lớn đầu tiên. Lưới chắn, máng xối nên kiểm tra mỗi tháng trong mùa mưa và sau mỗi trận gió to. Nếu nước có mùi, có màu lạ hay nhiều cặn thì vệ sinh ngay, không đợi tới cuối mùa.