Lịch trồng rau theo mùa mưa, mùa khô: miền Nam, Tây Nguyên và duyên hải miền Trung

Ở Nam Bộ và Tây Nguyên, vườn rau gia đình dễ nhất vào cuối mùa mưa sang đầu mùa khô (khoảng tháng mười đến tháng một), khi trời còn ẩm mà bớt mưa dầm; mùa khô trồng được nhiều thứ nếu đủ nước; còn đầu và giữa mùa mưa hợp với rau chịu ướt như rau muống, mồng tơi, rau lang, rau dền, rau ngót. Ở duyên hải Nam Trung Bộ, mùa mưa lệch về cuối năm, khoảng tháng chín đến tháng mười hai, nên lịch phải lùi theo.

Khác với miền Bắc, nhiệt độ ở những vùng này chênh nhau không nhiều trong năm; thứ quyết định rau lên hay hỏng là mưa và nước tưới. Bài này đi theo từng vùng, nêu những tháng nên gieo nhiều, những tháng chỉ nên giữ rau lâu năm, và cách xoay xở với hai thời điểm khó nhất là đầu mùa mưa và cuối mùa khô.

Hai mùa ở ba vùng: khung lịch để bắt đầu

Tháng mưa, tháng khô dưới đây là mức thường gặp; mỗi năm có thể sớm hoặc muộn vài tuần, nên dựa vào trận mưa thật chứ không dựa vào ngày trên lịch.

Vùng khô hạn nhất nước quanh Phan Rang (nay thuộc Khánh Hòa) và vùng ven biển Phan Thiết (nay thuộc Lâm Đồng) có mùa mưa ngắn, lượng mưa thấp; vườn rau ở đây phụ thuộc gần hoàn toàn vào nước giếng, nước chứa, nên tính chuyện nước trước khi tính chuyện giống.

Nam Bộ: cuối mùa mưa là mùa rau

Từ khoảng tháng mười, mưa ở Nam Bộ thưa dần, nắng nhiều hơn mà đất vẫn còn ẩm. Đây là lúc gieo rau ăn lá phong phú nhất: cải ngọt, cải xanh, cải bẹ, xà lách, rau dền, mồng tơi, cùng rau ăn quả như dưa leo, đậu bắp, khổ qua, đậu que, bí, mướp, cà. Rau thơm như húng quế, ngò rí, tía tô, kinh giới, rau răm cũng lên đẹp nhất trong những tháng nắng mà chưa gắt này. Nhiều nhà ở miền Tây gọi đây là mùa ăn rau ngon nhất năm, vì rau lớn đều, ít sâu, lá dày và giòn.

Sang mùa khô từ tháng mười hai, trời nóng dần và không mưa, vườn vẫn trồng được gần như mọi loại rau nhiệt đới nếu có nước. Lúc này gieo theo đợt ngắn, phủ rơm, lục bình phơi khô hay lá khô lên mặt luống để giữ ẩm và chống nứt đất. Tháng ba, tháng tư là đỉnh nóng; cải, xà lách nên che lưới khoảng một nửa ánh nắng, tưới hai lần trong ngày vào sáng sớm và chiều tối.

Ở những vùng ven biển và cửa sông đồng bằng sông Cửu Long, cuối mùa khô còn có nước mặn lấn sâu vào kênh rạch. Nước tưới nhiễm mặn làm rau cháy mép lá, còi rồi chết. Nhà có vườn ở vùng này nên trữ nước mưa trong lu, bồn từ cuối mùa mưa, theo dõi thông tin độ mặn của địa phương và chỉ lấy nước kênh khi đã biết là ngọt. Khi nước ngọt hiếm, ưu tiên tưới cho rau lâu năm và vài luống rau ăn lá thiết yếu, thu nhỏ vườn lại vài tuần chờ mưa.

Đầu mùa mưa: thời điểm dễ mất vườn nhất

Những trận mưa đầu mùa ở Nam Bộ và Tây Nguyên thường dữ, đổ nhiều trong thời gian ngắn, kèm giông. Rau cải, xà lách đang lớn dễ bị dập lá, văng đất lên lá rồi thối nhũn; đất đã nén chặt sau mùa khô thấm chậm, nước đọng trên mặt luống. Đây là lúc nhiều vườn mất gần hết rau ăn lá trong một hai tuần.

Cách chuẩn bị là nâng luống trước khi mưa về, khơi rãnh thoát nước quanh vườn, và chuyển cơ cấu rau sang nhóm chịu ướt: rau muống, rau lang, mồng tơi, rau dền, rau ngót, cải xanh lá dày, đậu bắp, mướp, bầu bí trên giàn. Các luống rau mềm lá nên có mái che mưa đơn giản bằng ni lông trong suốt trên khung tre, để hở hai bên cho thoáng, chỉ cần che đỉnh mưa chứ không cần kín.

Mùa mưa cũng là mùa của ốc sên, sên trần, nấm bệnh và cỏ dại. Đi vườn vào chiều tối hoặc sáng sớm để bắt ốc, sên bằng tay; giữ mặt luống thông thoáng; không để rau đổ rạp nằm trên mặt đất ướt. Trồng thưa hơn mùa khô một chút sẽ giảm hẳn bệnh vì lá khô nhanh sau mưa.

Tây Nguyên: mùa khô hanh và lợi thế của vùng cao

Tây Nguyên có mùa khô dài, gió đông bắc thổi mạnh và hanh vào khoảng tháng mười một đến tháng ba. Gió làm đất mất nước rất nhanh, rau non bị rát lá dù nhiệt độ không cao. Vườn nhà ở đây nên có hàng rào chắn gió bằng cây bụi, chuối, dứa, hoặc phên tre ở phía hướng gió; phủ gốc dày; và gom nước mưa từ mái nhà vào bể từ trong mùa mưa để dành cho mùa khô.

Bù lại, những vùng cao trên khoảng một nghìn mét như quanh Đà Lạt, Lạc Dương, Đơn Dương (thuộc Lâm Đồng) mát gần quanh năm, trồng được rau ôn đới như bắp cải, súp lơ, cà rốt, khoai tây, xà lách, cải thảo, đậu Hà Lan vào hầu hết các tháng. Vấn đề ở đây là mưa dầm và nấm bệnh vào giữa mùa mưa, nên nhiều vườn dựng mái che mưa cho luống rau ăn lá trong những tháng ấy.

Ở các vùng thấp hơn của Tây Nguyên như quanh Buôn Ma Thuột, Pleiku, khí hậu gần với Đông Nam Bộ nhưng mát hơn về đêm. Rau họ cải trồng được trong mùa khô nếu có nước; mùa mưa dựa vào rau muống, rau lang, bí, mướp, đậu, cải xanh. Đất đỏ bazan tơi và giữ nước tốt, nhưng dễ bị rửa trôi trên đất dốc, nên làm luống ngang dốc và giữ cỏ trên bờ.

Duyên hải miền Trung: mùa lũ cuối năm và mùa nắng dài

Ở duyên hải Nam Trung Bộ, mùa mưa đến muộn và dồn vào khoảng tháng chín đến tháng mười hai, thường có lũ, áp thấp và bão. Những vườn ở vùng trũng gần sông có thể ngập vài ngày; rau gần như mất trắng. Cách giữ là trong mùa này chỉ trồng ít rau ngắn ngày ở chỗ cao nhất của vườn, trồng rau trong thùng xốp, chậu, bao đất đặt trên kệ hoặc trên hiên nhà, và dựa vào rau lâu năm ở bờ cao.

Sau lũ, khoảng tháng một đến tháng tư là thời điểm vàng: đất được phù sa bồi, trời mát nhẹ, ít mưa. Đây là lúc gieo nhiều rau ăn lá, rau ăn củ như cải, xà lách, củ cải, hành, rau thơm và rau ăn quả như dưa leo, bí, khổ qua, đậu. Nên nhớ đất sau lũ có thể lẫn rác, bùn bẩn từ nơi khác trôi về; dọn sạch, phơi đất vài ngày, bón phân hoai rồi mới gieo.

Từ tháng năm đến tháng tám, nắng dài, ít mưa, phía Bắc Trung Bộ còn có gió Tây khô nóng. Vườn chuyển sang rau chịu hạn và chịu nóng như rau muống cạn, rau lang, mồng tơi, rau dền, đậu bắp, mướp, bầu, và tưới nhỏ giọt hoặc tưới gốc có phủ rơm dày để tiết kiệm nước giếng.

Một năm vườn rau ở Đông Nam Bộ: ví dụ giả định

Để dễ hình dung, dưới đây là nhịp một năm của một vườn rau khoảng mười luống ở vùng ven TP.HCM, trong một năm mưa nắng bình thường. Đây là ví dụ giả định, mỗi nhà chỉnh theo đất, nước và khẩu vị riêng:

1. Tháng mười – tháng mười một: mưa thưa dần. Gieo đợt lớn cải ngọt, cải xanh, xà lách, rau dền; trồng dưa leo, đậu que, khổ qua lên giàn; trồng mới rau thơm. Ươm cây con cà, ớt.
2. Tháng mười hai – tháng một: trời mát và khô nhất năm. Thu rộ rau ăn lá, gieo nối tiếp mỗi hai tuần; trồng cà, ớt, bí đỏ; thử vài gốc bắp cải, su hào giống chịu nhiệt. Bắt đầu trữ đầy lu, bồn nước.
3. Tháng hai – tháng ba: nóng dần. Phủ rơm dày mọi luống, chuyển xà lách vào dưới lưới che; tăng rau muống cạn, mồng tơi, đậu bắp. Tưới sáng sớm và chiều tối.
4. Tháng tư: nóng nhất. Thu nhỏ diện tích rau ăn lá còn vài luống có che; giữ rau lâu năm và giàn mướp, bầu. Dọn luống trống, ủ phân, chuẩn bị nâng luống.
5. Tháng năm – tháng sáu: mưa đầu mùa. Nâng luống, khơi rãnh, dựng mái che mưa; gieo rau muống, rau lang, mồng tơi, rau dền, đậu bắp; trồng bầu, bí, mướp mới lên giàn.
6. Tháng bảy – tháng chín: mưa dầm. Duy trì rau chịu ướt, bắt ốc sên chiều tối, tỉa lá cho thoáng; gieo cải xanh lá dày dưới mái che; ươm cây con cho đợt cuối mùa mưa.

Nhìn tổng thể, vườn có hai đợt rộ (cuối mưa đầu khô, và đầu mưa với rau chịu ướt) và hai đợt thu hẹp (cao điểm nắng tháng tư, giữa mùa mưa dầm). Biết trước nhịp ấy, nhà làm vườn chủ động muối dưa, phơi khô lúc rộ, và không nản khi vườn thưa lúc khó.

Năm việc giúp vườn rau đi qua đầu mưa và cuối khô

Trữ nước từ mùa mưa cho mùa khô. Một lu, một bồn hứng nước mái nhà có nắp đậy kín chống muỗi, đặt cạnh vườn, là nguồn tưới quý nhất vào tháng cuối mùa khô, nhất là ở vùng có nguy cơ nhiễm mặn.

Có sẵn mái che di động. Khung tre hoặc ống nhựa uốn vòm, phủ ni lông khi mưa dầm, đổi sang lưới che nắng khi nắng gắt. Một khung dùng được cả hai mùa.

Đổi cơ cấu rau theo mùa thay vì cố trồng một kiểu. Mùa mưa nhiều rau muống, rau lang, mồng tơi; mùa khô nhiều cải, xà lách, rau thơm. Cố giữ xà lách giữa mùa mưa là cách nhanh nhất để bỏ cuộc.

Ươm cây con trong khay trước khi thời tiết đổi. Khi mưa vừa thưa dần, đã có sẵn cây con ba tuần tuổi để trồng ngay, rút ngắn khoảng trống giữa hai mùa.

Giữ một nhóm rau lâu năm vững chắc. Rau ngót, lá lốt, sả, rau má, diếp cá, ngò gai, rau lang sống qua cả mưa lẫn nắng, là phần bảo đảm khi rau ngắn ngày hỏng vì thời tiết.

Câu hỏi thường gặp

Ở miền Nam có trồng được bắp cải, su hào không?

Trồng được ở mức vườn nhà vào những tháng mát nhất, khoảng tháng mười một đến tháng một, với giống chịu nhiệt và tưới đủ nước. Bắp thường nhỏ hơn vùng lạnh. Nếu muốn ít công hơn, cải bẹ, cải ngọt, cải xanh cho lượng rau ổn định hơn nhiều.

Mùa mưa có nên tưới thêm cho rau không?

Chỉ tưới khi đất mặt đã khô, kiểm tra bằng cách bóp một nắm đất: còn kết lại và ẩm tay thì không cần tưới. Mùa mưa cái hại thường là thừa nước chứ không phải thiếu nước, nên ưu tiên khơi rãnh, nâng luống hơn là tưới.

Nước giếng khoan tưới rau có sao không?

Đa số dùng được, nhưng ở một số vùng nước giếng có thể nhiễm phèn, mặn hoặc sắt. Nếu tưới xong rau còi, mép lá cháy, đất đóng váng vàng nâu thì nên cho kiểm tra mẫu nước, để lắng hoặc trộn với nước mưa trước khi tưới.

Vùng hay ngập lũ thì làm vườn rau thế nào?

Chọn chỗ cao nhất trong vườn làm luống chính, trồng một phần rau trong thùng, chậu đặt trên kệ để dời được khi nước lên. Trước mùa lũ thu hoạch sớm những gì có thể, sau lũ dọn sạch bùn rác, phơi đất rồi gieo lại rau ngắn ngày.

Có cần lưới che nắng quanh năm ở miền Nam không?

Không cần quanh năm. Lưới có ích vào cuối mùa khô cho rau ăn lá non và cây con mới trồng. Rau ăn quả như dưa, đậu, bầu bí, ớt cần nắng đầy đủ mới ra hoa đậu quả, che lâu ngày cây vống, ít quả.

Vì sao rau ở vùng cao Tây Nguyên hay bị bệnh vào giữa mùa mưa?

Trời mát, mưa dầm, độ ẩm cao kéo dài là điều kiện lý tưởng cho nấm và vi khuẩn trên lá. Che mưa phía trên, trồng thưa, tưới gốc, nhổ bỏ cây bệnh sớm và luân canh giữa các họ rau giúp giảm đáng kể so với chỉ trông vào thuốc.