Nếp việc hằng ngày của trẻ ở nông trang: sáng nhặt trứng, chiều tưới rau, ngày nghỉ

Việc vườn thành nếp khi gắn vào một giờ cố định trong ngày, ngắn (khoảng mười lăm đến ba mươi phút với trẻ tiểu học), có điểm bắt đầu và kết thúc rõ ràng, và có ngày nghỉ. Ví dụ quen thuộc: sáng trước khi đi học nhặt trứng và thay nước máng gà, chiều sau khi tan học tưới luống rau của mình, cuối tuần cả nhà làm một việc lớn hơn.

Bài này nói về cách sắp nếp ấy: chọn giờ hợp với lịch học, chia việc giữa anh chị em không thành chuyện tranh cãi, đổi việc theo mùa mưa nắng, xử lý những hôm con quên, và nhận ra lúc nào nên bớt việc. Mục tiêu là việc vườn thành một phần đời sống của con như đánh răng, ăn cơm, chứ không phải nhiệm vụ con phải trả nợ cho nhà.

Vì sao việc nhỏ đều đặn hơn việc lớn thất thường

Nhiều gia đình bắt đầu bằng một ngày cuối tuần hăng hái: cả nhà ra vườn từ sáng tới trưa, con được giao xách nước, nhổ cỏ, gieo hạt. Đến tuần sau con đã ngại, tuần sau nữa thì quên hẳn. Lý do đơn giản là việc dài làm trẻ mệt và nhớ cảm giác mệt, trong khi việc ngắn lặp lại mỗi ngày dễ trở thành thói quen gắn với một giờ, một chỗ, như con quen đánh răng sau khi rửa mặt.

Việc nhỏ đều đặn còn có ưu điểm là kết quả gắn với hành động rất gần. Sáng nhặt trứng thì bữa sáng có trứng; chiều tưới rau thì sáng hôm sau thấy lá căng. Trẻ dưới mười tuổi hiểu chuỗi nguyên nhân kết quả ngắn tốt hơn nhiều so với lời hứa "ba tháng nữa có bí ăn".

Tuần đầu tiên nên chỉ có một việc. Người lớn làm cùng con mỗi ngày, cùng giờ, cùng chỗ, nói to từng bước: mở chốt, nhìn ổ, đỡ trứng bằng cả bàn tay, đặt vào rổ lót rơm, đóng chốt. Tuần thứ hai người lớn đứng nhìn, con làm. Tuần thứ ba con làm, người lớn kiểm lại sau. Chỉ khi việc thứ nhất đã trơn tru mới thêm việc thứ hai. Cách lên bậc chậm này nghe tốn thời gian, nhưng nó tránh được cảnh giao năm việc cùng lúc rồi con bỏ cả năm.

Một nếp tốt cũng giảm bớt việc nhắc. Ba mẹ không cần mỗi chiều phải nghĩ "hôm nay giao con việc gì", con không phải đoán ba mẹ đang muốn gì. Khi việc đã có chỗ trong ngày, chỉ cần một câu hỏi nhẹ "luống rau của con tưới chưa?" là đủ, thay cho cả chuỗi dặn dò.

Một ngày mẫu cho gia đình có con đi học

Ví dụ giả định cho một nhà có hai con, bảy tuổi và mười tuổi, nông trang có mười mấy con gà, vài luống rau, một ao nhỏ đã rào. Giờ giấc chỉ để tham khảo; mỗi nhà xếp theo giờ học, giờ xe đưa đón và thời tiết vùng mình.

Tổng việc mỗi ngày của con trong ví dụ trên chừng nửa giờ, chia làm nhiều mẩu ngắn. Trẻ nhỏ hơn làm ít hơn và luôn làm cùng người lớn.

Lưu ý giờ đóng chuồng: chồn, cáo, rắn hay ra lúc nhá nhem. Việc đếm gà có thể giao con, nhưng chốt chuồng và kiểm lại là việc của người lớn, vì quên một lần là mất cả đàn.

Chia việc giữa anh chị em mà không thành tranh cãi

Chia theo việc, không chia theo "ai giỏi hơn". Mỗi con có phần việc riêng hợp tuổi: đứa lớn thay nước máng, đứa nhỏ nhặt trứng cùng mẹ. Tránh câu "chị làm nhanh hơn, em làm chậm quá" vì nó biến việc vườn thành cuộc so tài.

Đổi việc theo tuần. Một số việc hấp dẫn (nhặt trứng) và một số việc chán (nhặt sâu). Luân phiên theo tuần giúp không ai thấy mình bị thiệt mãi, và đứa nào cũng biết làm đủ việc.

Ghi việc bằng hình, không bằng điểm. Một tấm bảng gỗ treo móc với hình quả trứng, cái bình tưới, con sâu, mỗi con một cái móc. Bảng chỉ cho biết ai làm gì tuần này, không đánh dấu ai làm tốt hơn.

Đứa nhỏ được "phụ" đứa lớn, không bị sai. Cho chị dạy em cách cầm trứng là một việc tốt cho cả hai, nhưng chị không có quyền ra lệnh hay mắng em. Người lớn vẫn là người giao việc.

Việc chung thì làm chung. Những việc lớn như gieo cả luống, dọn chuồng nên cả nhà cùng làm, mỗi người một phần, rồi cùng nghỉ. Con thấy việc nhà nông là việc của cả nhà chứ không riêng ai.

Đổi việc theo mùa và theo thời tiết

Nếp việc nên đổi theo mùa của vùng mình. Ở miền Bắc, mùa đông lạnh và mưa phùn, buổi sáng trước giờ học còn tối, việc nhặt trứng có thể dời sang chiều, còn tưới rau giảm hẳn vì đất ẩm. Mùa hè nóng, việc ngoài trời dồn về sáng sớm và sau năm giờ chiều; giữa trưa con ở trong nhà.

Ở Nam Bộ, mùa khô từ khoảng tháng mười hai tới tháng tư là mùa tưới nhiều, việc của con có thể là múc nước ao vào thùng tưới với người lớn đứng cạnh, hoặc tưới bằng vòi ở luống gần nhà. Mùa mưa thì đổi sang việc khác: khơi rãnh thoát nước nhỏ quanh luống của mình, nhặt ốc sên ăn lá rau sau mưa, che lưới cho cây con khi mưa to.

Miền Trung có mùa mưa bão dồn vào khoảng tháng chín tới tháng mười hai tuỳ nơi. Những ngày có bão hay nước lên, mọi việc của trẻ ngoài vườn dừng lại, kể cả đi xem ao, xem mương. Đây là lúc nên giải thích cho con vì sao cả nhà phải buộc chặt chuồng gà, gặt rau sớm, chuyển gà lên chỗ cao: trẻ hiểu việc vườn đi theo trời chứ không theo lịch trên tường.

Theo tiết khí cũng là cách hay để trẻ lớn để ý mùa: lập xuân, thanh minh, hạ chí, thu phân là những mốc thời tiết người xưa đặt ra dựa vào chuyển động của mặt trời. Gắn một việc vườn với một tiết khí giúp con nhớ, như gieo đậu khi trời ấm lên hay ủ lá vào mùa lá rụng.

Những hôm con quên hoặc không muốn làm

Trẻ quên là bình thường, nhất là trong vài tháng đầu. Cách xử lý hữu ích là để hậu quả tự nhiên vừa phải dạy con, với người lớn đứng sau đỡ. Con quên tưới luống rau của mình một ngày nắng, chiều thấy lá rũ: đó là bài học. Nhưng nếu con quên thay nước cho gà ngày nóng, người lớn phải làm ngay, vì con vật không phải đồ dùng để dạy con.

Khi con nói "con không muốn làm", hãy hỏi lý do trước khi nhắc nghĩa vụ. Có thể con mệt, có thể có bài khó cần làm, có thể con sợ con gà trống mới mua về. Lý do chính đáng thì người lớn làm thay hôm đó hoặc đổi việc. Nếu chỉ là lười, có thể cho con chọn: "con tưới bây giờ hay sau bữa tối?" Quyền chọn giờ thường giải quyết được nhiều hơn mệnh lệnh.

Tránh phạt bằng việc vườn ("không ngoan thì ra nhổ cỏ cả buổi"). Khi việc vườn thành hình phạt, con sẽ ghét vườn. Tránh cả việc trả tiền cho từng việc; việc vườn là phần đóng góp của con với nhà, giống như ba mẹ không được trả tiền khi nấu cơm. Có gia đình cho con tiền tiêu vặt riêng, nhưng nên tách hẳn khỏi việc nhà.

Dấu hiệu nên bớt việc cho con

Nếp việc tốt là nếp mềm. Những dấu hiệu dưới đây cho thấy việc đang quá sức hoặc quá nhiều so với điều con cần lúc này.

• Con thường xuyên không còn thời gian làm bài, đọc sách hay chơi với bạn vì việc vườn.
• Con ngủ muộn hơn hoặc dậy quá sớm chỉ để kịp làm việc trước giờ học.
• Con kêu đau lưng, đau tay, hoặc bị trầy xước, côn trùng đốt liên tục.
• Con khóc, cáu, tìm cách trốn mỗi khi đến giờ, kéo dài nhiều tuần chứ không chỉ một hai hôm.
• Con phải làm thay việc của người lớn vì nhà thiếu người, như trông vườn một mình cả buổi.
• Việc giao cho con có yếu tố nguy hiểm: đứng gần ao không rào, cầm dao rựa, đụng thuốc.
• Mùa thi, mùa ốm, lúc trong nhà có chuyện buồn: con cần được nghỉ mà không phải xin.

Bớt việc không có nghĩa là bỏ hẳn. Giữ một việc nhỏ nhất, như nhặt trứng, để con vẫn còn sợi dây nối với vườn trong những tuần bận, rồi tăng lại khi con nhẹ nhõm hơn.

Ghi nhận phần góp của con mà không xếp hạng

Trẻ cần biết phần việc của mình có ý nghĩa. Cách ghi nhận tự nhiên nhất là nói rõ kết quả: "Sáng nay có sáu quả trứng con nhặt, mẹ luộc cho cả nhà đây." "Rau muống tối nay là luống của con." Câu nói gắn việc của con với bữa cơm của cả nhà, không cần khen "con giỏi quá".

Cũng có thể để con tự kể. Bữa tối, mỗi người nói một điều mình thấy ở vườn hôm nay: con gà mái mơ đã ra ổ, cây đậu leo tới đầu cọc, có con chim sâu làm tổ trong bụi chanh. Việc này giúp con nhìn vườn bằng mắt quan sát chứ không chỉ bằng mắt làm việc, và cho người lớn biết con đang để ý điều gì.

Thỉnh thoảng, nhất là cuối mùa, có thể cùng con nhìn lại: mùa này luống của con cho mấy lứa rau, đàn gà đẻ đều hay thưa, việc nào con thấy dễ, việc nào con muốn đổi. Cuộc nói chuyện ấy không nhằm chấm điểm mà để con thấy cả quãng đường mình đã đi, và để người lớn điều chỉnh nếp việc cho mùa tới.

Tránh dán sao, chấm điểm hay xếp hạng anh chị em theo số việc làm được. Cái con cần là cảm giác mình thuộc về nông trang, không phải điểm số. Với trẻ lớn, có thể cho con quyết một việc của cả nhà: chọn loại rau gieo cho mùa tới, đặt tên cho đàn gà con mới nở. Quyền quyết định là cách ghi nhận người lớn dành cho người đã góp sức.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ mấy tuổi thì nên có việc vườn riêng hằng ngày?

Từ khoảng bốn năm tuổi, trẻ có thể có một việc nhỏ hằng ngày làm cùng người lớn, như nhặt trứng hay tưới vài cây. Từ bảy tám tuổi, con có thể tự làm một việc quen thuộc ở chỗ an toàn và người lớn kiểm lại sau. Trước tuổi đó, ra vườn cùng người lớn là đủ, không cần thành nhiệm vụ.

Trẻ đi học bán trú, về nhà đã tối thì xếp việc thế nào?

Dồn việc của con vào sáng sớm hoặc cuối tuần. Một việc năm mười phút buổi sáng như nhặt trứng, cộng một việc chung dài hơn ngày thứ Bảy, vẫn đủ để con thấy mình có phần trong nông trang. Đừng bắt con tưới rau lúc trời đã tối, vừa khó nhìn vừa dễ gặp rắn, rết.

Có nên cho trẻ cho cá ăn một mình không?

Chỉ khi ao đã rào kín, con đứng trên bậc có lan can hoặc đổ thức ăn qua lưới rào, và con đủ lớn để hiểu luật không trèo qua. Với trẻ dưới khoảng mười tuổi, việc cho cá ăn nên làm cùng người lớn. Nhiều nhà làm máng hoặc ống dẫn thức ăn từ ngoài rào để con không phải lại gần mép nước.

Con nhặt trứng hay làm vỡ thì có nên để con làm tiếp?

Nên, sau khi chỉ cho con cách cầm: cả bàn tay đỡ trứng, đặt nhẹ vào rổ có lót rơm hoặc khăn, không bỏ trứng vào túi áo. Trứng vỡ là chuyện nhỏ. Rửa tay sau khi nhặt, và với trẻ nhỏ nên có người lớn đi cùng vì gà mái đang ấp có thể mổ.

Ông bà muốn giao cho cháu nhiều việc hơn ba mẹ muốn thì sao?

Nên nói chuyện riêng với ông bà về khung chung: con làm việc gì, khoảng bao lâu, việc nào tuyệt đối không giao. Ông bà thường có kinh nghiệm vườn tược quý và lý do riêng của mình. Thống nhất vài ranh giới chính quan trọng hơn thống nhất từng chi tiết nhỏ.

Nếu nông trang chỉ có người lớn làm, trẻ không làm gì, có sao không?

Không sao nếu trẻ vẫn được gần vườn: ra xem, hỏi, ăn rau nhà trồng. Nhưng một việc nhỏ đều đặn giúp con thấy mình là một phần của nhà và học được sự chăm chỉ không cần lời giảng. Bắt đầu bằng một việc con thích nhất, thêm dần khi con muốn.