Khi nước khan trong mùa khô, nông trang gia đình nên chia nước theo một thứ tự ưu tiên rõ ràng: nước ăn uống và sinh hoạt cho người trước hết, sau đó là nước uống cho gà vịt, rồi tới cây con và rau sắp thu hoạch, sau đó mới đến cá trong ao và cây ăn trái lâu năm đã bén rễ sâu. Luống mới gieo, rau chưa cần gấp có thể hoãn tới mùa mưa.
Việc quan trọng hơn cả là chuẩn bị từ trước: trữ nước ngọt khi còn mưa, thu bớt cá trước khi ao cạn, phủ kín luống, và ở vùng ven biển thì theo dõi tin xâm nhập mặn để đóng cống, ngừng lấy nước sông kịp lúc. Bài này đi qua lịch chuẩn bị, cách chia nước, cách giữ ao và vườn qua những tuần khó nhất.
Mùa khô ở từng vùng không giống nhau
Ở miền Bắc, mùa khô trùng mùa đông, trời hanh, lạnh, ít bốc hơi hơn nên áp lực nước thường không gay gắt như phía Nam, nhưng có năm hạn kéo dài làm ao hồ xuống thấp, kênh mương không có nước tưới. Ở Nam Trung Bộ và Tây Nguyên, mùa khô nắng gió kéo dài nhiều tháng; nhiều nông trang trên đất đồi phụ thuộc hoàn toàn vào ao trữ và giếng.
Ở đồng bằng sông Cửu Long, mùa khô còn đi kèm xâm nhập mặn: nước biển theo các nhánh sông lấn sâu vào đất liền khi lượng nước thượng nguồn về ít. Các mùa khô 2015–2016 và 2019–2020 được ghi nhận là những đợt hạn mặn rất nặng, nhiều hộ gia đình thiếu nước ngọt cho sinh hoạt, vườn cây ăn trái bị thiệt hại. Với nông trang ở những vùng này, mặn đáng sợ hơn hạn, vì có nước mà không dùng được.
Vì vậy, lịch chuẩn bị cần theo vùng của mình: hỏi người lớn tuổi trong xóm mùa khô thường cạn tới tháng nào, năm nào nặng nhất, mặn thường vào tới đâu. Ghi lại để mỗi năm so sánh.
Điểm chung của mọi vùng là mùa khô thường đến đúng lúc vườn đang cần nước nhất: rau vụ đông xuân đang lớn, cây ăn trái ra hoa, gà vào mùa đẻ. Gia đình nào bắt đầu lo nước khi giếng đã yếu thì thường đã muộn; lo từ cuối mùa mưa thì gần như năm nào cũng qua được mà không mất nhiều.
Chuẩn bị từ cuối mùa mưa
Phần lớn việc giúp nông trang qua mùa khô phải làm khi trời còn mưa. Danh sách việc nên làm trong những tuần cuối mùa mưa:
- Kiểm tra và vệ sinh lại bể, lu, bồn; hứng đầy nước mưa ở những trận cuối mùa; thêm chỗ chứa nếu năm trước thiếu.
- Kiểm tra bờ ao, lấp hang rò để giữ nước; nếu ao nhận nước kênh, lấy đầy nước ngọt trước khi mặn về.
- Thu hoạch bớt cá lớn trong ao, chỉ để lại số cá vừa với lượng nước dự kiến còn lại giữa mùa khô.
- Gom rơm, lá khô, cỏ cắt để phủ luống; mùa khô vật liệu phủ khan hơn.
- Lên kế hoạch thu nhỏ vườn rau: trồng nhiều hơn những loại chịu hạn, chịu mặn nhẹ; giảm rau ăn lá cần nhiều nước.
- Sửa máng xối, ống dẫn, vòi rò rỉ; một vòi nhỏ giọt suốt mùa khô mất rất nhiều nước.
- Ở vùng ven biển: chuẩn bị dụng cụ đo độ mặn đơn giản, biết vị trí cống, mương nhà mình lấy nước.
Một sổ tay nhỏ ghi lượng nước trong bể đầu mùa khô, mực nước ao, mực nước giếng mỗi tuần giúp gia đình biết còn bao lâu và quyết định sớm thay vì đợi tới lúc cạn hẳn.
Thứ tự ưu tiên khi chia nước
Khi không đủ nước cho mọi thứ, chia theo thứ tự dưới đây giúp tránh mất những thứ khó lấy lại. Mỗi gia đình có thể chỉnh theo hoàn cảnh, nhưng nước ăn uống cho người luôn đứng đầu.
| Thứ tự | Dùng cho | Nguồn nước nên dùng | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| 1 | Ăn uống, nấu nướng, vệ sinh cá nhân | Nước máy, giếng đạt chuẩn, nước mưa trữ sạch | Giữ lượng dự trữ riêng, không đụng vào để tưới |
| 2 | Nước uống cho gà vịt | Nước mưa, giếng | Gia cầm thiếu nước vài giờ trong nắng nóng là yếu, có thể chết |
| 3 | Cây con mới trồng, rau sắp thu hoạch | Nước mưa, giếng, ao | Tưới gốc, buổi sáng sớm, phủ kín |
| 4 | Cá trong ao | Giữ mực nước tối thiểu | Thu bớt cá để số cá còn lại đủ nước |
| 5 | Cây ăn trái lâu năm | Nước ao, nước tái sử dụng | Cây đã bén rễ sâu chịu được thưa tưới |
| 6 | Rau mới gieo, luống chưa cần | Hoãn | Phủ kín đất, gieo lại khi có mưa |
Nước tái sử dụng như nước vo gạo, nước rửa rau không xà phòng dồn cho cây ăn trái và giàn leo. Nước có xà phòng, chất tẩy rửa không tưới rau.
Giữ cá khi ao xuống thấp
Ao nhỏ trong mùa khô vừa mất nước do bốc hơi, vừa bị lấy nước tưới. Mực nước thấp làm nước nóng nhanh ban ngày, lạnh nhanh ban đêm, ôxy dao động mạnh; cá dễ nổi đầu, dễ bệnh. Cách giữ cá hiệu quả nhất không phải là tìm thêm nước mà là giảm số cá: thu dần cá lớn để ăn, phơi một nắng, cấp đông, hoặc biếu hàng xóm, chỉ để lại một ít cá giống làm đàn cho năm sau.
Nếu ao có một chỗ sâu hơn, khi mực nước xuống thấp cá sẽ dồn về đó. Giữ chỗ sâu này không bị khuấy bùn, che một phần bằng giàn lá hoặc lưới để nước bớt nóng trưa. Giảm hoặc ngưng cho ăn cám khi nước thấp, vì thức ăn thừa làm thiếu ôxy nhanh hơn.
Khi ao gần cạn hẳn, tát luôn để thu hết cá thay vì để cá chết dần. Đáy ao cạn phơi nắng vài tuần là dịp tốt để vét bùn, diệt mầm bệnh, sửa bờ trước mùa mưa. Ở vùng có mặn, không lấy nước sông nhiễm mặn vào ao cá nước ngọt; nhiều loài cá nuôi gia đình chịu mặn kém.
Xâm nhập mặn: những điều gia đình ven biển cần biết
Theo dõi tin mặn. Cơ quan khí tượng thuỷ văn và ngành nông nghiệp các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long thường thông báo dự báo xâm nhập mặn mỗi mùa khô qua đài, loa xã, tin nhắn. Gia đình nên theo dõi để biết khi nào mặn vào tới gần.
Đo trước khi lấy nước. Dụng cụ đo độ mặn cầm tay khá dễ tìm, nhiều hội nông dân, hợp tác xã có cho mượn. Đo nước sông, kênh trước mỗi lần lấy vào bể, ao, tưới vườn. Lấy nước khi triều xuống, nước nhạt hơn, và ngưng khi độ mặn tăng.
Không tưới nước mặn cho rau. Phần lớn rau, cây ăn trái chịu mặn kém. Tưới nước nhiễm mặn làm cây cháy lá, rụng quả, đất mặn dần và khó cải tạo. Thà để rau tạm ngưng còn hơn tưới nước mặn.
Rửa mặn khi có mưa. Đất đã bị nhiễm mặn có thể được rửa bằng nước mưa đầu mùa hoặc nước ngọt đủ nhiều, cho thoát ra mương. Thêm phân ủ, phủ gốc giúp đất phục hồi nhanh hơn.
Nước ăn uống. Nước mặn không làm nước uống được bằng cách đun sôi hay lọc cát. Gia đình vùng mặn cần trữ đủ nước mưa hoặc nước máy cho ăn uống suốt mùa khô, lu đậy kín, chặn muỗi.
Cứu vườn trong những tuần khó nhất
Khi nước chỉ còn đủ cho một phần vườn, gom nước vào những luống quan trọng nhất và chấp nhận bỏ những luống còn lại. Tưới đều mỗi chỗ một ít thường khiến cả vườn cùng héo. Luống bỏ thì phủ kín rơm lá, để đất không bị nắng nung chai, đến mùa mưa trồng lại nhanh hơn.
Che nắng cho rau còn giữ bằng lưới, lá dừa, phên tre trong những giờ nắng gắt. Tưới vào sáng sớm, tưới gốc, tưới sâu thưa thay vì tưới lướt nhiều lần. Với cây ăn trái non mới trồng một hai năm, làm bồn quanh gốc, phủ dày, tưới chậm bằng chai nhỏ giọt hoặc chum đất vùi gốc.
Không bón phân hoá học đậm đặc lúc cây đang thiếu nước, vì dễ làm cháy rễ. Bón nhẹ phân ủ hoai, phủ gốc, đợi có nước rồi mới bón thêm.
Gà vịt trong nắng hạn cần bóng mát, nước uống thay nhiều lần một ngày, máng uống để trong bóng râm. Nếu thấy gà há mỏ thở, xoè cánh, đứng im một chỗ là dấu hiệu nóng quá, cần cho vào chỗ mát, thêm nước.
Chăm người trong mùa khô nóng
Mùa khô nóng là mùa người làm vườn dễ say nắng, mất nước, nhất là ông bà lớn tuổi và người quen làm việc văn phòng mới về quê. Làm việc nặng vào sáng sớm và chiều muộn, nghỉ trưa trong bóng mát, đội nón rộng vành, mặc áo dài tay sáng màu, uống nước thường xuyên dù chưa thấy khát.
Gánh nước, xách thùng nặng nhiều lần trong ngày dễ gây đau lưng, đau vai. Chia nhỏ lượng nước mỗi lần xách, dùng xe đẩy, đặt thùng chứa rải rác gần các khu luống. Nếu thấy chóng mặt, buồn nôn, da nóng khô, ngưng làm, vào chỗ mát, uống nước, và đi khám nếu không đỡ.
Cuối cùng, mùa khô cũng là mùa nên chậm lại: ít rau hơn, ít cá hơn, nhiều đồ khô, đồ trữ hơn. Một nông trang gia đình sống được lâu là nhờ biết co lại trong mùa khó và nở ra trong mùa thuận, không phải nhờ giữ năng suất như nhau quanh năm.
Trẻ em trong nhà cũng cần được để ý: không cho trẻ chơi ngoài nắng giữa trưa, nhắc uống nước, và không để trẻ lại gần ao đang cạn có bùn lầy sâu, nơi chân có thể bị lún giữ lại.
Sau mùa khô: ghi lại để năm sau đỡ hơn
Khi trận mưa lớn đầu mùa về, đừng vội quên mùa khô vừa qua. Đây là lúc có thông tin quý nhất: bể cạn vào tuần nào, ao xuống thấp nhất bao nhiêu, giếng có yếu không, mặn vào tới đâu, luống nào giữ được, cây nào chết. Ghi những điều đó vào sổ vườn ngay khi còn nhớ rõ.
Từ ghi chép, gia đình có thể quyết định cho năm sau: xây thêm một bể hay chỉ cần dùng khéo hơn; đào ao sâu thêm một chút; thu cá sớm hơn hai tuần; giảm diện tích rau ăn lá trong ba tháng cuối mùa khô; trồng thêm cây chịu hạn; chuyển luống rau sống lại gần bể nước mưa. Mỗi năm chỉnh một vài điểm, sau ba bốn mùa khô nông trang sẽ chịu hạn tốt hơn hẳn mà không tốn nhiều.
Cũng nên hỏi hàng xóm họ đã làm gì. Trong cùng một xóm, có nhà qua mùa khô nhẹ nhàng hơn nhờ một cách làm nhỏ mà nhà mình chưa nghĩ ra.
Câu hỏi thường gặp
Nước sông nhiễm mặn bao nhiêu thì không nên tưới rau?
Mức chịu mặn khác nhau theo loại cây và giai đoạn sinh trưởng, phần lớn rau rất nhạy với mặn. Cách an toàn là hỏi cán bộ nông nghiệp xã hoặc hội nông dân về ngưỡng khuyến cáo ở địa phương cho từng nhóm cây, và khi không chắc thì không tưới nước có vị mặn cho rau.
Ao cá sắp cạn thì nên làm gì với cá?
Thu dần cá lớn trước khi ao cạn để ăn hoặc cấp đông, giữ lại một ít cá giống ở chỗ sâu nhất. Ngưng cho ăn cám, che bớt nắng. Khi nước quá thấp, tát ao thu hết cá, phơi đáy, vét bùn và sửa bờ chuẩn bị cho mùa mưa.
Có nên khoan giếng sâu hơn để qua mùa khô không?
Khoan sâu hơn có thể gặp tầng nước khác, có khi nhiễm mặn, phèn hoặc asen, và việc khai thác nước ngầm nhiều ở vùng đồng bằng góp phần làm sụt lún đất. Trước khi khoan, nên hỏi ủy ban xã về quy định và hỏi thợ khoan địa phương về tầng nước, ưu tiên trữ nước mưa trước.
Rau nào chịu hạn tốt để trồng trong mùa khô?
Một số rau, cây gia vị chịu hạn khá tốt khi đã bén rễ như khoai lang lấy ngọn, rau dền, mồng tơi, đậu đũa, đậu bắp, sả, ớt, lá lốt. Vẫn cần tưới gốc, phủ kín. Rau ăn lá non như cải, xà lách nên giảm trong những tuần khan nước nhất.
Gà vịt cần bao nhiêu nước mỗi ngày trong mùa nắng?
Nhu cầu tăng mạnh khi trời nóng, thường cao hơn nhiều so với ngày mát. Thay vì tính chính xác, nên để nước uống sạch luôn có sẵn, thay nhiều lần mỗi ngày, máng đặt trong bóng râm. Vịt cần nước để rửa mỏ, mắt, nên có chậu nước nông riêng.
Mặn vào rồi thì đất vườn có trồng lại được không?
Thường trồng lại được sau khi rửa mặn. Đến mùa mưa, để nước mưa thấm và thoát qua mương nhiều lần, thêm phân ủ, phủ gốc. Đo độ mặn đất hoặc trồng thử vài cây trước khi trồng lại cả vườn. Vùng bị mặn lặp lại nhiều năm nên ưu tiên cây chịu mặn khá.