Rau dễ nhất cho người mới là những loài lớn nhanh, ít sâu và hái được nhiều lứa: rau muống cạn, rau lang lấy ngọn, mồng tơi, rau dền, cải ngọt, cải xanh, xà lách lá, đậu đũa, đậu bắp, mướp. Nhóm này cho rau ăn sau ba đến sáu tuần, chịu được những sai sót tưới bón thường gặp, và nếu hái đúng cách thì một lần gieo cho nhiều lần thu.
Cái khó của người mới không nằm ở kỹ thuật mà ở việc chọn rau quá kén ngay vụ đầu, như súp lơ, cà chua trái mùa, cà rốt trên đất nặng, rồi nản khi thất bại. Phần dưới chia rau dễ trồng theo nhóm, nêu cách hái để cây ra lứa mới, và những loài nên để lại cho vụ thứ hai, thứ ba khi tay đã quen.
Thế nào là một loài rau dễ cho vụ đầu
Rau dễ trồng không phải là rau mọc ở đâu cũng được, mà là rau tha thứ cho sai sót. Một loài dễ thường hội đủ bốn điều: hạt to, nảy mầm nhanh và đều nên dễ gieo; lớn nhanh nên chưa kịp bị sâu bệnh nặng đã thu được; chịu được khi tưới hơi thiếu hoặc hơi thừa; và cho thu nhiều lần chứ không chỉ một lần. Rau muống, mồng tơi, rau dền, đậu đũa, mướp đáp ứng gần đủ bốn điều này ở hầu hết các vùng trong mùa nóng.
Ngược lại, những rau cần thời gian dài, thời tiết hẹp và chăm kỹ như súp lơ, bắp cải cuộn chặt, cà chua, dưa lưới, cà rốt củ dài nên để đến khi đã qua một vụ. Không phải vì chúng không trồng được, mà vì một lần thất bại ở vụ đầu dễ làm cả nhà mất hứng với vườn, nhất là khi đã bỏ nhiều công làm đất, dựng giàn và chờ đợi hơn hai tháng. Thắng vài lứa rau muống, cải ngọt trước sẽ cho người mới nhịp tay quen: thấy được đất mình giữ nước ra sao, góc nào nắng, sâu nào hay đến.
Mùa cũng quyết định độ dễ. Cải ngọt dễ trong mùa mát, khó giữa hè miền Bắc; rau muống dễ trong mùa nóng, gần như đứng im giữa đông. Vì thế danh sách rau dễ luôn phải đi kèm mùa: chọn loài ưa đúng thời tiết đang tới ở vùng mình.
Rau ngắn ngày dễ trồng: gieo bao lâu thì hái
Thời gian dưới là mức khoảng trong mùa thuận; mùa lệch, đất nghèo có thể chậm hơn vài tuần.
| Rau | Mùa thuận | Từ gieo đến lứa đầu | Cách thu |
|---|---|---|---|
| Rau muống cạn | nóng, ẩm | khoảng 3–4 tuần | cắt ngọn, chừa gốc, thu nhiều lứa |
| Cải ngọt, cải xanh | mát; có giống chịu nóng | khoảng 3–5 tuần | tỉa cây, hoặc nhổ cả cây |
| Rau dền | nóng | khoảng 3–4 tuần | nhổ tỉa, sau đó cắt ngọn |
| Mồng tơi | nóng, ẩm | khoảng 4–5 tuần | cắt ngọn, ra nhánh mới |
| Xà lách lá | mát | khoảng 4–6 tuần | hái lá ngoài dần |
| Đậu đũa | nóng | khoảng 6–8 tuần đến quả đầu | hái quả non 2–3 ngày một lần |
| Đậu bắp | nóng | khoảng 7–8 tuần | hái quả non mỗi ngày |
| Mướp | nóng | khoảng 7–9 tuần | hái quả non, cả ngọn và hoa |
Các loài này phần lớn cũng để giống được nếu là giống thụ phấn tự do: để vài cây khoẻ nhất già hẳn trên luống, lấy hạt phơi khô cất cho vụ sau. Một vụ thành công thường tự trả cho vụ tiếp theo bằng chính hạt của nó.
Khi tính lượng gieo, nhớ rằng rau cắt nhiều lứa như rau muống, mồng tơi chỉ cần một khúc luống nhỏ cho cả mùa, còn rau thu một lần như cải, rau dền nhổ cả cây thì cần gieo nối tiếp nhiều đợt nhỏ.
Bộ rau dễ cho mùa nóng và mùa mát
Cùng là rau dễ, nhưng mỗi mùa có một bộ riêng. Chọn đúng bộ cho mùa sắp tới quan trọng hơn chọn đúng giống.
| Mùa | Rau ăn lá dễ | Rau ăn quả dễ | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Mùa nóng, ẩm (hè miền Bắc, mùa mưa miền Nam) | rau muống cạn, mồng tơi, rau dền, rau đay, ngọn rau lang | đậu đũa, đậu bắp, mướp, bầu, khổ qua | nâng luống, khơi rãnh, cắt ngọn đều tay |
| Mùa mát, khô (đông miền Bắc, cuối năm miền Nam) | cải ngọt, cải xanh, cải bẹ, xà lách lá, cải cúc, rau mùi | đậu cô ve, đậu Hà Lan, cà tím trồng từ cây con | tưới đều, phủ rơm, chú ý sâu tơ trên cải |
| Chuyển mùa | cải xanh lá dày, rau dền, rau muống gieo trong khay rồi trồng ra | giữ giàn mướp, bầu cũ đến khi tàn | ươm cây con trước để nối lịch |
Ở vùng cao mát quanh năm như Đà Lạt hay Sa Pa, bộ rau mùa mát kéo dài gần cả năm, còn bộ mùa nóng chỉ hợp vài tháng hè. Ở vùng nóng quanh năm như miền Tây Nam Bộ, bộ mùa nóng là chính, rau mùa mát chỉ trồng được ngon vào khoảng cuối năm.
Người mới nên chọn ba bốn loài từ đúng bộ của mùa sắp tới, gieo mỗi loài một hai khúc luống, thay vì gieo mười loài mỗi thứ một ít.
Cách hái để một lần gieo cho nhiều lần thu
Cắt ngọn chừa gốc với rau muống, mồng tơi, rau lang. Cắt cách gốc khoảng một gang tay, chừa lại hai đến ba mắt lá. Từ mỗi mắt sẽ mọc ra nhánh mới, sau hai ba tuần lại có lứa tiếp. Tưới nhẹ nước phân ủ loãng sau mỗi lứa cắt để cây lấy sức.
Hái lá ngoài với xà lách, cải bẹ, cải làn. Thay vì nhổ cả cây, bẻ dần những lá già phía ngoài, chừa lõi non ở giữa tiếp tục ra lá. Một luống xà lách lá hái theo cách này kéo dài thêm vài tuần so với nhổ một lần.
Tỉa thưa để ăn non với cải, rau dền. Gieo hơi dày, khi cây được hai tuần thì nhổ tỉa những cây chen chúc để ăn, chừa lại cây cách cây khoảng một gang tay cho lớn tiếp. Rau tỉa non chính là món canh đầu tiên của luống.
Hái quả non đều tay với đậu, đậu bắp, mướp, dưa leo. Quả để già trên cây làm cây ngừng ra hoa mới. Hái non đều, hai ba ngày một lần, cây sẽ tiếp tục ra quả lâu hơn hẳn. Quả nào lỡ già thì để làm giống, đừng để quá nhiều.
Ngắt ngồng hoa sớm với rau ăn lá. Khi rau muống, rau dền, húng bắt đầu ra hoa, ngắt bỏ ngồng để cây dồn sức ra lá. Chỉ để ngồng ở vài cây dành làm giống.
Hái vào sáng sớm. Rau hái lúc sáng sớm còn mát, lá căng nước, giữ tươi lâu hơn rau hái giữa trưa. Dùng dao hoặc kéo sắc cắt gọn, đừng giật tay làm dập gốc, xước thân, vì vết dập là chỗ nấm bệnh vào.
Gieo và chăm cho vụ đầu tiên
Đất cho vụ đầu chỉ cần tơi, sạch cỏ, trộn phân ủ hoặc phân chuồng đã hoai mục kỹ. Hạt nhỏ như cải, rau dền, xà lách thì trộn với ít cát hoặc tro cho dễ rải đều, gieo xong phủ một lớp đất mỏng hoặc trấu, rơm cắt vụn để giữ ẩm và che hạt khỏi kiến, chim. Hạt to như đậu, mướp, rau muống thì ngâm nước ấm vài giờ, gieo theo hốc, mỗi hốc hai ba hạt.
Tưới nhẹ bằng bình hoa sen vào sáng sớm và chiều mát cho đến khi hạt lên đều; tia nước mạnh làm trôi hạt và đánh dí đất. Khi cây đã có vài lá thật thì giảm tưới, tưới sâu hơn mà thưa hơn để rễ đi xuống. Cách thử đơn giản là thọc ngón tay xuống đất khoảng một đốt: còn ẩm thì chưa cần tưới.
Đi vườn mỗi sáng là việc quan trọng nhất của người mới, quan trọng hơn bón phân. Lật mặt dưới lá xem có trứng sâu, rệp; nhìn dấu ăn khuyết; bắt bằng tay ngay khi còn ít. Sau một mùa, mắt người làm vườn quen dần với từng dấu hiệu, và phần lớn vấn đề được xử lý từ khi còn là vài con sâu trên một hai cây.
Những rau nên để dành cho vụ thứ hai, thứ ba
Sau khi đã có vài lứa rau ăn lá và một giàn đậu thành công, người làm vườn có thể thêm dần những loài khó hơn. Cà tím, ớt là bước kế tiếp hợp lý: sống lâu, cho quả nhiều tháng, chỉ cần ươm cây con cẩn thận và bón đủ. Dưa leo, khổ qua, bí đỏ cần giàn và hay gặp ruồi đục quả, bệnh sương mai, nhưng không quá khó nếu trồng đúng mùa.
Cà chua, bắp cải, su hào, súp lơ, cà rốt đòi đúng thời vụ và đất tốt hơn. Ở miền Bắc nên thử vào vụ đông khi trời mát; ở miền Nam vào những tháng mát nhất cuối năm với giống chịu nhiệt. Khoai tây, hành tỏi, gừng nghệ cần thời gian dài nhưng ít chăm; hợp với người đã quen nhịp vườn và có luống dư.
Mỗi vụ chỉ thêm một hai loài mới, giữ phần lớn diện tích cho những loài đã trồng quen. Cách mở rộng chậm như vậy giúp vườn luôn có rau ăn, còn loài mới có thất bại cũng không làm thiếu bữa. Mỗi loài mới nên thử ở đúng mùa thuận nhất của nó trước, rồi mới thử kéo sang mùa lệch; biết cây trông thế nào khi khoẻ thì mới nhận ra nó đang gặp khó khi trái mùa.
Những sai lầm hay gặp ở vụ rau đầu tiên
Phần lớn người mới gặp cùng một nhóm lỗi; biết trước sẽ tránh được nhiều tuần công:
- Gieo quá dày rồi không nỡ tỉa, cây chen nhau vống cao, thân mảnh, dễ đổ, dễ bệnh.
- Tưới quá nhiều vì sợ rau héo, đất sũng, rễ thối, lá vàng từ dưới lên.
- Bón phân tươi hoặc nước tiểu chưa pha loãng sát gốc, cháy rễ cây con, lại mang mầm bệnh cho rau ăn sống.
- Gieo hạt quá sâu; hạt nhỏ như cải, xà lách chỉ cần phủ một lớp đất mỏng bằng độ dày của hạt hai ba lần.
- Để rau quá lứa trên luống vì chưa kịp ăn, rau già, xơ, đắng, cây ra hoa tàn lụi.
- Bỏ qua mấy ngày không đi vườn giữa lúc rau đang lớn; sâu, rệp nhân lên rất nhanh trong vài ngày nóng ẩm.
- Trồng ở chỗ thiếu nắng sát tường, dưới tán cây; rau vống, lá mỏng, nhạt màu dù tưới bón đủ.
Tất cả những lỗi này đều sửa được ngay trong vụ. Cây rau ngắn ngày là người thầy dễ tính: sai một lứa thì ba tuần sau đã có cơ hội làm lại. Ghi lỗi của vụ này vào sổ để vụ sau khỏi lặp lại, rồi tiếp tục gieo đợt mới.
Câu hỏi thường gặp
Rau muống trồng bằng hạt hay bằng ngọn tốt hơn?
Cả hai đều được. Gieo hạt cho luống đều và rễ khoẻ hơn, thu nhiều lứa lâu hơn; cắm ngọn mua ở chợ nhanh có rau hơn nhưng dễ mang sâu bệnh từ nơi khác về và gốc kém bền. Nhiều nhà gieo hạt cho luống chính và cắm ngọn để lấp chỗ trống.
Một luống rau muống cắt được bao nhiêu lứa?
Nếu đất tốt, tưới đủ và bón nhẹ sau mỗi lứa, luống rau muống cạn có thể cắt nhiều lứa trong suốt mùa nóng, cách nhau vài tuần. Khi thân gốc già, ngọn mới nhỏ, xơ thì nên nhổ, làm đất và gieo lại.
Trồng rau trong chậu ở sân thượng thì loài nào dễ nhất?
Rau muống, cải ngọt, xà lách lá, rau thơm như húng, tía tô, hành lá là dễ nhất trong chậu, thùng. Chậu khô nhanh hơn đất vườn nên cần tưới đều hơn, đặt nơi đủ nắng nhưng tránh tường nóng hắt nắng chiều.
Rau dền đỏ và rau dền xanh loại nào dễ trồng hơn?
Cả hai dễ như nhau và cùng chịu nóng. Rau dền tự rơi hạt rất nhiều, vụ sau thường mọc lại ở luống cũ và quanh vườn; nhổ bớt chỗ không mong muốn, để lại vài chỗ làm rau ăn không cần gieo.
Có cần mua đất trồng rau đóng bao không?
Với vườn có đất, không cần. Đất vườn trộn phân ủ, phân chuồng hoai là đủ cho rau ăn lá. Đất đóng bao tiện cho chậu, thùng ở nơi không có đất, nhưng vẫn nên trộn thêm phân ủ nhà làm để tăng mùn và giữ ẩm.