Tận dụng bờ ao và mặt ao: giàn bầu bí, rau muống, chuối, khoai môn quanh ao gia đình

Bờ ao là phần đất ẩm nhất của nông trang, nhận nước thấm từ ao và bùn vét mỗi năm, nên trồng gì ở đó cũng tốt. Cách dùng phổ biến và hợp lý là: giàn leo như bầu, bí, mướp, su su chìa một phần ra mặt nước; khoai môn, chuối, rau gia vị ưa ẩm ở mép bờ; cỏ và cây bụi rễ sâu giữ bờ khỏi sạt; và một khung rau muống, rau nhút thả trên một góc mặt ao.

Giới hạn quan trọng là đừng che quá nhiều nắng của ao. Cá và tảo cần ánh sáng; mặt ao bị giàn và cây phủ kín thì nước lạnh, thiếu ôxy, lá rụng mục đáy. Bài này đi qua từng vị trí quanh ao, nên trồng gì, che bao nhiêu là vừa, và những thứ không nên trồng sát bờ.

Vì sao bờ ao là đất quý của nông trang

Đất bờ ao thường được đắp bằng chính đất đào ao, sau đó mỗi năm được bồi thêm một lớp bùn vét đã phơi. Sau vài năm, đây là dải đất nhiều mùn nhất vườn. Nước từ ao thấm ngang vào chân bờ giữ ẩm cho rễ cây suốt mùa khô, nên cây trồng ở đây cần tưới ít hơn hẳn cây trồng giữa vườn.

Bờ ao còn là chỗ tiện tay nhất: múc nước tưới ngay tại chỗ, vét bùn xong đắp ngay vào gốc, cỏ lá cắt ở bờ thả luôn cho cá. Rau quả trồng ở bờ ao thường là thứ được chăm đều nhất vì người trong nhà đi qua ao mỗi ngày để cho cá ăn.

Nhưng bờ ao cũng là chỗ yếu: đất đắp dễ sạt khi mưa lớn, chuột, cua đào hang làm rò nước, cỏ rậm là chỗ rắn trú. Trồng đúng cây ở bờ ao vừa có thêm rau quả vừa giữ bờ chắc hơn; trồng sai thì vừa làm bờ yếu đi vừa làm ao thiếu nắng.

Giàn leo chìa ra mặt ao

Chọn cây. Bầu, bí xanh, mướp, su su ở vùng mát, đậu rồng, khổ qua là những cây leo hợp với giàn bờ ao. Quả treo dưới giàn, sạch, không chạm đất, dễ hái. Ngọn bí, ngọn su, lá khổ qua non nấu canh là rau ăn thêm.

Dựng giàn. Cọc tre cắm ở bờ, một phần giàn chìa ra mặt nước khoảng một hai mét, buộc chắc vì giàn đầy quả rất nặng và gặp gió dễ đổ xuống ao. Giàn thấp vừa tầm với, người đứng trên bờ hái được, không phải lội.

Che bao nhiêu là vừa. Nhiều người nuôi cá ao nhỏ giữ phần mặt ao bị giàn và tán cây che không quá khoảng một phần ba. Phần che tạo bóng mát cho cá trú nắng trưa hè; phần trống để ánh sáng xuống nuôi tảo, giữ ôxy cho ao.

Lợi cho cá. Côn trùng rơi từ giàn xuống là mồi cho cá. Hoa đực, quả hỏng, lá già cắt tỉa thả xuống cho trắm, rô phi ăn, nhưng không thả quá nhiều một lúc.

Ong và thụ phấn. Bầu bí, mướp cần côn trùng thụ phấn; ong và các loài côn trùng ghé giàn thường xuyên. Không phun thuốc trừ sâu lên giàn đang ra hoa, vừa hại côn trùng thụ phấn vừa có thể trôi xuống ao làm chết cá.

Rau muống, rau nhút và bèo trên mặt ao

Một khung tre hoặc ống nhựa ghép thành hình vuông thả nổi ở một góc ao, bên trong cắm rau muống nước hoặc rau nhút, là cách có rau xanh gần như quanh năm mà không cần tưới. Rau lấy dinh dưỡng từ nước ao, giúp nước bớt xanh đặc. Rễ rau là chỗ trú của cá con và sinh vật nhỏ, cũng là thức ăn cho cá.

Khung giữ cho rau không lan khắp ao. Rau muống, bèo, lục bình nếu không quây lại sẽ phủ kín mặt ao rất nhanh trong mùa nóng, làm ao thiếu ánh sáng và ôxy. Lục bình không nên thả vào ao gia đình vì phát triển quá mạnh, khó kiểm soát.

Rau muống, rau nhút mọc trên ao luôn ăn chín: xào, luộc, nấu canh. Không dùng làm rau sống vì nước ao có thể mang vi khuẩn, ký sinh trùng. Nếu ao có vịt thì khung rau cần quây lưới để vịt không ăn sạch, và càng phải nấu chín kỹ.

Cắt rau thường xuyên giữ cho rau non, ngon và không quá dày. Phần già, phần thừa cho cá trắm, cho gà vịt, hoặc bỏ vào hố ủ phân.

Khung rau nên đặt ở góc ao xa chỗ lấy nước và xa chỗ trẻ hay đi qua, buộc dây neo vào cọc ở bờ để gió không đẩy trôi. Khi kéo lưới bắt cá, kéo khung sang một bên trước cho đỡ vướng.

Khoai môn, rau ưa ẩm ở chân bờ

Dải đất sát mép nước, lúc ngập lúc cạn theo mùa, là chỗ khó trồng nhất với phần lớn rau nhưng lại hợp với một nhóm cây ưa ẩm. Khoai môn nước, môn ngọt cho củ và dọc môn nấu canh chua; rau ngổ, rau cần, cải xoong mọc tốt ở chỗ đất bùn; ngải, lá lốt, diếp cá ưa đất ẩm hơi râm ở chân bờ phía có bóng cây.

Một số loại khoai môn, dọc mùng có chất gây ngứa, phải nấu chín kỹ hoặc chế biến đúng cách mới ăn; người chưa quen nên hỏi người trong vùng cách làm. Rau ngổ, rau cần, cải xoong mọc ven nước đều ăn chín vì nguy cơ ấu trùng sán lá gan lớn bám trên lá.

Chân bờ có trồng cây còn giúp giảm xói khi mực nước lên xuống, và là nơi ếch nhái, chuồn chuồn sống, những loài ăn sâu bọ và lăng quăng quanh vườn. Giữ một đoạn chân bờ có cây mọc tự nhiên, không phát quang hết, là cách đơn giản để vườn có thêm thiên địch.

Trồng gì ở từng vị trí quanh ao

Mỗi vị trí quanh ao có độ ẩm, độ nắng khác nhau. Bảng dưới là gợi ý chung, chỉnh theo vùng và theo thói quen ăn của gia đình.

Trồng cây cao ở phía bắc và phía tây của ao giúp che nắng chiều gắt mà vẫn để ánh nắng buổi sáng chiếu xuống mặt nước. Đây cũng là cách bố trí giúp ao đỡ nóng vào những ngày hè oi bức.

Giữ bờ ao không sạt, không rò

Bờ ao đất đắp mới thường sạt ở mùa mưa đầu tiên. Cách giữ bờ hiệu quả và đơn giản nhất là phủ xanh mái bờ ngay: cỏ có rễ chùm dày, rễ sâu như cỏ hương bài được nhiều nơi dùng để chống xói, hoặc các loại cỏ bản địa mọc sẵn ở vùng mình. Cắt cỏ cho thấp, không nhổ trơ đất.

Ở đoạn bờ hay bị sóng gió đánh hoặc nước tràn qua, đóng một hàng cọc tre sát chân bờ, đan phên tre hoặc xếp bao đất phía sau để chắn. Đoạn bờ lấy nước nhiều nên kè đá hoặc lát gạch thành bậc để không bị dẫm nát.

Chuột, cua, lươn đào hang làm bờ rò nước, có khi rò sang đất hàng xóm. Đi một vòng bờ sau mỗi trận mưa lớn, tìm lỗ hang, chỗ nước rỉ, lấp lại bằng đất sét nện chặt. Phát quang cỏ quanh bờ vừa phải để dễ phát hiện hang và để rắn ít chỗ trú; nhưng không cuốc trơ đất vì bờ sẽ xói.

Cây chuối trồng quanh ao giữ ẩm và cho quả, lá, thân làm thức ăn cho cá, gà, nhưng rễ chuối không giữ bờ dốc tốt bằng cỏ. Nên trồng chuối trên mặt bờ, lùi vào trong, mái bờ để cho cỏ.

Những thứ không nên trồng hoặc để sát bờ ao

Một số cây, vật dụng ở sát bờ có thể làm hại cá, hại nước, hoặc làm bờ nguy hiểm hơn cho trẻ:

• Cây phải phun thuốc bảo vệ thực vật thường xuyên. Thuốc theo gió, theo mưa trôi xuống ao có thể làm chết cá. Những cây này trồng xa ao, và khi phun thì chọn ngày lặng gió, không mưa, tránh hướng ao.
• Cây tán lớn rụng lá nhiều ngay trên ao. Lá mục dưới đáy làm thiếu ôxy, nước có màu nâu đen. Nếu đã có cây to sẵn, tỉa bớt cành chìa ra ao và vớt lá thường xuyên trong mùa lá rụng.
• Đống phân tươi, hố rác, chuồng sát bờ. Nước mưa rửa trôi chất bẩn xuống ao. Đặt chuồng và hố ủ phân lùi xa, có gờ chặn nước.
• Giàn quá rậm che tầm nhìn. Giàn leo, bụi chuối dày dọc hết bờ khiến người lớn đứng trong nhà không nhìn thấy mặt ao. Nhà có trẻ nhỏ nên chừa một khoảng nhìn thẳng từ nhà ra ao.
• Bình phun, can thuốc, bao phân đặt ở bờ. Đổ là xuống ao ngay. Không rửa bình phun thuốc ở ao.

Mỗi năm, sau mùa mưa, đi lại một vòng quanh ao xem cây nào đã lớn quá, che quá nhiều, cây nào chết, chỗ nào sạt, để chỉnh lại trước mùa nắng.

Lịch chăm bờ ao theo mùa

Bờ ao cần một ít việc đều đặn mỗi mùa. Lịch dưới đây là khung chung, chỉnh theo mùa mưa, mùa khô của từng vùng:

• Cuối mùa khô: tát ao hoặc vét bùn, phơi bùn trên bờ; sửa chỗ sạt, lấp hang; cắt tỉa cây che quá nhiều; dựng lại giàn leo trước khi gieo bầu bí.
• Đầu mùa mưa: gieo trồng giàn leo, khoai môn, rau ưa ẩm; phủ cỏ những đoạn mái bờ còn trống; kiểm tra cửa tràn và lưới chắn cá.
• Giữa mùa mưa: đi vòng bờ sau mỗi trận mưa lớn; vớt bớt rau muống, bèo nếu lan quá khung; thu hoạch giàn leo đều đặn.
• Cuối mùa mưa: cắt cỏ bờ, gom làm phủ luống mùa khô; dọn giàn đã tàn; bồi bùn đã phơi vào gốc chuối, cây ăn trái quanh ao.
• Giữa mùa khô: giữ phần che nắng cho ao khi nước xuống thấp; tưới cây bờ ao bằng nước ao; theo dõi hang rò khi mực nước hạ.

Ghi lại trong sổ vườn năm nào giàn gì cho nhiều quả, chỗ nào bờ hay sạt, để năm sau bố trí lại cho hợp hơn.

Câu hỏi thường gặp

Mặt ao bị giàn che bao nhiêu thì cá không bị ảnh hưởng?

Không có con số chính xác cho mọi ao, nhưng nhiều người nuôi cá ao nhỏ giữ phần bị che không quá khoảng một phần ba mặt ao. Nếu thấy nước ao nhạt màu, cá chậm lớn, hay nổi đầu lúc rạng sáng, nên cắt bớt giàn hoặc tỉa cây để thêm nắng xuống mặt nước.

Rau muống trên ao có hút chất bẩn làm rau độc không?

Rau muống hấp thụ dinh dưỡng từ nước, nên nếu ao nhận nước thải xưởng, nước từ ruộng phun thuốc nhiều thì rau có thể tích tụ chất độc. Ao gia đình chỉ nhận nước mưa, phụ phẩm vườn thì rau dùng được, nhưng luôn nấu chín kỹ, không ăn sống.

Có nên trồng sen, súng trong ao cá gia đình không?

Ao rộng có thể dành một góc nhỏ trồng sen, súng trong chậu hoặc quây lại để không lan khắp ao. Ao nhỏ vài chục mét vuông thì sen, súng dễ phủ kín mặt nước, cạnh tranh ánh sáng và làm khó kéo lưới. Lá sen già, cuống mục cần vớt thường xuyên.

Rắn hay ở bờ ao thì phải làm sao?

Phát quang cỏ ở lối đi và chỗ lấy nước, giữ bờ gọn, dọn đống gạch đá, củi mục sát ao, vì đó là chỗ rắn trú. Đi ra ao buổi tối mang đèn, đi ủng. Dạy trẻ không thò tay vào hang, bụi rậm. Bị rắn cắn thì giữ yên, đưa đi cơ sở y tế ngay.

Trồng chuối quanh ao có làm ao bị chua không?

Chuối không làm nước ao chua. Vấn đề là thân, lá chuối mục rơi xuống ao với lượng lớn có thể làm nước bẩn, thiếu ôxy. Trồng chuối lùi vào mặt bờ, dọn lá khô, thân chuối sau thu hoạch băm cho cá, cho heo hoặc đưa vào hố ủ phân.

Giàn bầu bí trên ao có thu hút muỗi không?

Giàn tạo bóng mát nên muỗi có thể trú, nhưng muỗi đẻ chủ yếu ở nước tù nhỏ như lu, vỏ đồ hộp, máng xối đọng nước. Ao có cá thì cá ăn lăng quăng. Nên chú ý dọn các vật chứa nước nhỏ quanh giàn và không để nước đọng trong các hốc bờ ao.