Khoảng trống thu hoạch là những tuần vườn chưa có gì ăn: rau gieo đợt đầu chưa lớn, gà chưa đẻ, cây ăn trái còn nhỏ, hoặc mùa mưa bão vừa phá hết luống. Cách lấp là trồng ngay từ tuần đầu những cây sống lâu, hái lai rai như rau ngót, khoai lang lấy ngọn, mồng tơi, sả, chuối, đu đủ; xen thêm rau ăn lá thật ngắn ngày; biết vài loại rau dại quen thuộc; phơi trữ khi dư và đổi rau với hàng xóm.
Năm đầu, khoảng trống này gần như chắc chắn xảy ra, có khi vài lần. Nó không phải dấu hiệu thất bại mà là đặc điểm của một vườn còn non. Phần dưới đi qua từng cách lấp, xếp theo thời gian từ nhanh nhất đến lâu dài nhất.
Vì sao năm đầu luôn có những tuần trống
Một vườn đã chạy nhiều năm có nhiều lớp cây chồng lên nhau theo thời gian: cây lâu năm cho trái theo mùa, rau ăn lá gieo nối tiếp, rau gia vị mọc lại quanh năm, gà đẻ đều. Khi một lớp hụt thì lớp khác bù vào. Vườn năm đầu chỉ có một lớp mỏng: mấy luống rau gieo cùng đợt và một đàn gà mới. Lớp ấy hụt là trống hoàn toàn.
Thời điểm trống hay gặp nhất là sáu tám tuần đầu sau khi về, vì đất mới làm, rau mới gieo. Tiếp theo là sau mỗi đợt thời tiết xấu như mưa bão, rét đậm, nắng hạn kéo dài, khi rau ngoài luống bị hỏng cùng lúc. Thứ ba là lúc chuyển mùa, rau mùa cũ tàn mà rau mùa mới chưa kịp lớn.
Gà cũng có khoảng trống riêng. Gà con mới nhận phải chừng năm sáu tháng tuổi mới bắt đầu đẻ, tuỳ giống. Gà đang đẻ cũng có lúc nghỉ đẻ khi thay lông, khi ấp, khi trời quá rét hoặc quá nóng. Biết trước điều này giúp gia đình không hoảng lên khi một tuần không có quả trứng nào, và có sẵn kế hoạch mua thêm ngoài chợ khi cần.
Rau nhanh nhất: ăn được sau vài tuần
Để có rau sớm nhất, gieo ngay những loại ăn lá ngắn ngày. Số tuần trong bảng là khoảng tham khảo trong điều kiện thời tiết thuận; đất mới, trời rét hoặc nắng gắt có thể chậm hơn.
| Loại rau | Ăn được sau khoảng | Ghi chú cho người mới |
|---|---|---|
| Rau mầm (cải, rau muống, đậu) | Một đến hai tuần | Gieo khay trong nhà, cắt khi có hai lá mầm, không cần đất vườn |
| Cải ngọt, cải xanh, cải mầm tỉa | Ba đến năm tuần | Tỉa cây non ăn dần, để lại cây cách đều lớn tiếp |
| Rau muống gieo hạt | Bốn đến năm tuần | Hợp mùa nóng ẩm, cắt ngọn chừa gốc cho mọc lại nhiều lứa |
| Rau dền | Bốn đến sáu tuần | Chịu nóng tốt, tự rơi hạt mọc lại |
| Xà lách | Bốn đến sáu tuần | Hợp mùa mát, mùa nóng cần che bớt nắng |
| Hành lá trồng từ củ | Ba đến bốn tuần | Cắt lá chừa gốc, cho thu nhiều lần |
Mẹo cho tuần đầu: gieo rau mầm trong khay ngay khi về, trước cả khi làm luống. Chỉ vài ngày đã có rổ rau đầu tiên, vừa có cái ăn vừa là niềm vui để cả nhà có thêm sức cho những việc nặng hơn.
Rau mầm cần hạt sạch dành riêng để làm mầm, khay và nước sạch, thay nước hoặc tưới phun đều, để chỗ thoáng; mầm có mùi chua, nhớt hoặc mốc trắng xám ở gốc thì bỏ cả khay. Rửa kỹ và nấu chín là cách ăn an toàn hơn cho trẻ nhỏ và người lớn tuổi.
Cây trồng một lần, hái suốt nhiều tháng
Rau ngót. Giâm cành vào đầu mùa mưa là sống, sau một hai tháng có ngọn hái, rồi hái lai rai nhiều năm. Trồng thành hàng rào thấp quanh vườn vừa có rau vừa chắn gà.
Khoai lang lấy ngọn. Cắm dây là lên, bò kín đất giúp giữ ẩm, ngăn cỏ, cứ vài ngày hái một rổ ngọn non. Cuối vụ còn có củ.
Mồng tơi. Leo giàn, hợp mùa nóng mưa, hái ngọn liên tục nhiều tháng, rơi hạt tự mọc lại năm sau.
Sả, gừng, nghệ, riềng, lá lốt. Rau gia vị lâu năm, trồng một lần ở góc ẩm, dùng dần quanh năm. Lá lốt ưa bóng, trồng dưới tán cây.
Chuối và đu đủ. Chuối cho buồng sau khoảng một năm, đu đủ có trái xanh làm rau sau vài tháng. Cả hai cần đất thoát nước và chỗ đủ nắng.
Khoai môn, khoai sọ. Trồng ở chỗ ẩm, đất nhiều mùn, vừa có dọc vừa có củ khi thu. Một vài khóm là đủ cho bữa canh.
Rau má, rau răm, rau thơm. Mọc lan ở chỗ ẩm, cắt rồi mọc lại. Rau thơm trồng chậu gần bếp tiện hái mỗi bữa.
Chùm ngây, bồ ngót rừng và các cây rau thân gỗ quen thuộc ở địa phương. Nhiều vùng có những cây rau lâu năm riêng, trồng làm hàng rào, cắt ngọn ăn quanh năm. Hỏi hàng xóm xem vùng mình quen trồng cây nào, xin cành về giâm là có rau sau vài tháng.
Đậu leo lâu năm và bầu bí. Một khóm bí đỏ bò ở góc vườn cho ngọn non, bông bí, rồi trái già để được lâu trong nhà. Đậu ván, đậu rồng leo hàng rào cho trái nhiều tháng khi đã bén.
Rau dại quanh vườn: chỉ hái loại đã chắc chắn nhận ra
Vườn quê thường có sẵn những loại rau mọc tự nhiên mà nhiều gia đình vẫn ăn: rau sam mọc bò dưới đất ẩm, rau dền cơm ven bờ, rau má ở chỗ ẩm, rau đắng đất ven ruộng, ngọn rau muống đồng, bông điên điển mùa nước ở miền Tây. Trong những tuần vườn trống, đây là nguồn rau bổ sung có giá trị.
Nhưng nguyên tắc an toàn phải rất chặt: chỉ hái loại đã được người lớn tuổi trong xóm chỉ tận tay và mình nhận ra chắc chắn. Nhiều cây độc trông giống cây ăn được, và ngộ độc thực vật có thể rất nặng. Không hái rau ở ven đường xe chạy, gần bãi rác, gần ruộng vừa phun thuốc, mương nước thải, vì cây có thể nhiễm bụi chì, hoá chất, vi khuẩn.
Rau dại hái về rửa kỹ nhiều lần nước, ngâm, nấu chín là cách an toàn nhất trong năm đầu; chỉ ăn sống những loại đã quen và hái ở nơi sạch. Một cách hay là đề nghị một bà cụ hay ông cụ trong xóm dắt đi một vòng quanh vườn nhà mình, chỉ cây nào ăn được, cây nào không. Một buổi như vậy vừa an toàn hơn mọi bức ảnh trên mạng, vừa là cơ hội làm quen.
Phơi trữ, muối dưa khi dư để dành cho khi thiếu
Khoảng trống thu hoạch thường đi sau một đợt thừa: luống cải lên cùng lúc, mướp ra rộ, ớt chín đỏ cây. Thay vì để già hoặc bỏ, phần dư có thể chuyển thành đồ trữ cho những tuần trống: phơi khô ớt, măng, củ cải; muối dưa cải, dưa cà; luộc rồi cấp đông một ít rau trong ngăn đá; giữ bí đỏ, bí đao, khoai ở nơi thoáng mát. Bí đỏ già và bí đao để nơi khô thoáng có thể giữ được nhiều tuần.
Đồ phơi phải khô hẳn, cất trong lọ kín, nơi khô ráo; mùa nồm ẩm nên kiểm thường xuyên, vì đồ khô hút ẩm lại rất dễ mốc. Đồ đã có đốm mốc, đổi màu, có mùi lạ thì bỏ cả mẻ, không cắt bỏ chỗ mốc rồi ăn phần còn lại, vì độc tố nấm mốc có thể đã lan vào bên trong. Dưa muối chỉ làm từng mẻ nhỏ, dụng cụ rửa sạch tráng nước sôi; dưa có váng nhầy, mùi thối, màu lạ thì bỏ.
Không nên tự làm đồ hộp, đồ đóng kín ít chua như măng, nấm, rau ngâm dầu, thịt đóng lọ để dành lâu, vì môi trường kín, ít axit là điều kiện cho vi khuẩn sinh độc tố botulinum phát triển, một loại ngộ độc rất nguy hiểm. Đồ trữ ở nông trang gia đình nên giữ ở mức đơn giản: khô hẳn, chua rõ, lạnh, hoặc củ quả còn nguyên.
Đổi với hàng xóm và mua thêm mà không thấy mình thất bại
Không vườn gia đình nào tự lo được mọi thứ quanh năm, nhất là năm đầu. Lấp khoảng trống bằng trao đổi và mua thêm là chuyện bình thường:
- Đổi rau nhà mình đang thừa lấy rau nhà bên đang có; mỗi nhà trồng ít loại hơn mà bữa ăn nhiều loại hơn.
- Xin hàng xóm vài hom rau ngót, dây khoai lang, khóm sả, cây chuối con để rút ngắn thời gian chờ.
- Mua trứng, rau ở chợ quê trong những tuần trống; tiền đó vẫn đến tay người trồng gần mình.
- Nhận lời giúp hàng xóm thu hoạch mùa rộ, thường được chia phần mang về.
- Ghi lại những tuần trống trong sổ để năm sau gieo thêm một đợt trước đó vài tuần.
Đếm những bữa có rau nhà, trứng nhà mỗi tuần sẽ thấy con số tăng dần qua các mùa. Đó là thước đo đúng của năm đầu, chứ không phải số ngày không phải đi chợ.
Với trứng, khi đàn gà nghỉ đẻ, có thể hỏi mua trứng của nhà hàng xóm có đàn đang đẻ rộ; khi đàn nhà mình đẻ rộ thì lại gửi sang. Một vòng trao đổi nhỏ như vậy giữa ba bốn nhà trong xóm làm khoảng trống của từng nhà ngắn lại rõ rệt.
Lập kế hoạch để năm sau ít trống hơn
Cuối năm đầu, ngồi với sổ ghi chép và làm vài bước sau để vườn năm thứ hai có nhiều lớp hơn:
- Đánh dấu trên lịch những tuần đã trống trong năm đầu và nguyên nhân: chưa gieo kịp, thời tiết, chuyển mùa.
- Với mỗi khoảng trống, xem cần gieo loại rau nào, trước bao nhiêu tuần, để có rau đúng lúc đó.
- Bổ sung cây lâu năm còn thiếu: thêm một hàng rau ngót, vài khóm chuối, một góc rau gia vị.
- Chọn sẵn một hai loại rau chịu mùa khó của vùng mình (chịu úng, chịu nóng, chịu rét) để gieo ngay trước mùa đó.
- Lên kế hoạch thay đàn gà dần, để luôn có gà ở tuổi đang đẻ, không phải cả đàn cùng già hoặc cùng nghỉ.
Sau hai ba năm, vườn sẽ có đủ lớp để khoảng trống ngắn lại, có khi chỉ còn vài ngày giữa hai lứa rau. Nhưng năm đầu thì chấp nhận nó, và coi mỗi tuần trống là dữ liệu cho năm sau.
Ví dụ giả định: một gia đình ghi được rằng năm đầu trống rau ăn lá gần một tháng ngay sau trận mưa lớn cuối hè. Năm sau họ gieo sẵn một khay cải con trong chỗ có mái che từ giữa hè, mưa xong là có cây ra luống, khoảng trống rút xuống còn chừng một tuần.
Câu hỏi thường gặp
Rau gì ăn được nhanh nhất khi vừa về quê?
Rau mầm gieo khay trong nhà cho ăn sau một đến hai tuần. Ngoài vườn, cải ngọt, cải xanh tỉa non, hành lá trồng từ củ, rau muống gieo hạt thường cho ăn sau ba đến năm tuần trong điều kiện thuận. Đồng thời nên cắm ngay rau ngót, dây khoai lang để có rau lai rai lâu dài.
Gà mới nuôi bao lâu thì đẻ trứng?
Tuỳ giống, gà mái thường bắt đầu đẻ khi khoảng năm đến sáu tháng tuổi; gà ta có thể muộn hơn gà chuyên trứng. Muốn có trứng sớm, có thể xin hoặc mua vài con gà mái đang đẻ từ người quen trong xóm, nhớ hỏi đàn đã tiêm phòng chưa và cách ly vài tuần trước khi thả chung.
Hái rau dại ăn có an toàn không?
An toàn khi chỉ hái loại đã được người có kinh nghiệm chỉ tận tay, mình nhận ra chắc chắn, hái ở nơi sạch xa đường xe, bãi rác, ruộng phun thuốc, và nấu chín. Không chắc chắn thì không hái. Ngộ độc thực vật có thể rất nặng, không nên thử bằng cách nếm.
Có nên cấp đông rau để dành cho những tuần trống không?
Một số rau như rau ngót, rau muống, cải chần sơ rồi để ráo, chia túi nhỏ, cấp đông được vài tuần cho các món canh, xào. Rau ăn sống như xà lách thì không hợp cấp đông. Ngăn đá gia đình nhỏ, nên ưu tiên phơi khô, muối chua đúng cách và giữ củ quả nguyên.
Mua rau ngoài chợ có làm mất ý nghĩa của nông trang gia đình không?
Không. Nông trang gia đình là để tăng dần phần tự làm được, không phải tự túc tuyệt đối. Mua rau, trứng ở chợ quê trong những tuần trống là cách hợp lý, giúp bữa ăn đủ chất trong khi vườn còn non, và cũng là ủng hộ người trồng ở gần mình.