Nấu cùng con từ rau vườn nhà: bữa cơm giúp trẻ biếng rau chịu nếm thử

Trẻ biếng rau thường chịu nếm thử hơn khi được tham gia trọn đường đi của cây rau: hái từ luống, rửa, nhặt lá, trộn hay bày lên đĩa, rồi ngồi ăn cùng cả nhà mà không bị ép. Không phải đứa trẻ nào cũng đổi ý ngay, nhưng việc gặp lại một món rau nhiều lần trong không khí thoải mái là cách được nhiều nhà dinh dưỡng nhi khuyên dùng hơn là dỗ, ép hay thưởng.

Nông trang gia đình có lợi thế lớn: rau ngay ngoài cửa, trẻ thấy rau lớn lên từng ngày. Bài này nói về việc bếp hợp từng tuổi, những món rau đơn giản làm cùng con, cách rửa rau vườn nhà cho đúng (rau nhà trồng không tự nhiên sạch), an toàn trong bếp quê, và cách đặt rau lên mâm để con tự muốn thử.

Vì sao tự hái, tự nấu làm trẻ dễ nếm rau hơn

Trẻ nhỏ thận trọng với thức ăn mới hoặc có vị đắng, hăng, đó là phản ứng tự nhiên chứ không phải "hư". Nhiều loại rau xanh có vị đắng nhẹ, mùi hăng mà trẻ cảm nhận rõ hơn người lớn. Điều giúp trẻ vượt qua sự e dè không phải là ép, mà là sự quen thuộc: thấy món ấy nhiều lần, chạm vào, ngửi, thấy người khác ăn ngon miệng, rồi một ngày tự nếm.

Ở nông trang, sự quen thuộc ấy đến tự nhiên. Con thấy cây cải mọc từ hạt, tự tay tưới, tự tay nhổ. Khi cây cải lên mâm, nó là "cải của con" chứ không còn là thứ rau xanh lạ. Nhiều ba mẹ kể rằng con chê rau muống mua ở chợ nhưng lại ăn rau muống ở luống mình trồng, dù hai thứ có vị gần như nhau.

Việc nấu cùng cũng đổi vai của con trong bữa ăn. Thay vì là người bị mời, bị dỗ, con thành người làm ra món ăn và mời lại cả nhà. Một đứa trẻ sáu tuổi tự trộn đĩa dưa leo cà chua thường muốn biết ông bà có khen ngon không, và tự mình gắp một miếng để "kiểm tra". Cảm giác làm chủ ấy mạnh hơn nhiều so với một lời hứa thưởng.

Chuyên gia dinh dưỡng nhi người Mỹ Ellyn Satter đề xuất một cách chia trách nhiệm trong bữa ăn được nhiều nơi dùng: người lớn quyết định ăn gì, khi nào và ở đâu; trẻ quyết định có ăn hay không và ăn bao nhiêu. Cách chia này giúp bữa cơm bớt căng thẳng. Người lớn lo có rau ngon trên mâm, trẻ được tự chọn, và chính vì không bị ép, trẻ dễ thử hơn.

Việc bếp vừa sức theo tuổi

Trẻ ở bếp luôn cần người lớn ở cạnh. Bếp củi, bếp than ở nông thôn có lửa trần, nồi nặng, nên khu vực đứng của trẻ cần tách xa bếp. Bảng dưới là gợi ý chung.

Đặt cho trẻ một ghế đứng vững hoặc một bàn thấp riêng, xa bếp. Trẻ có chỗ làm của mình thì bớt chen vào khu lửa của người lớn.

Rửa rau vườn nhà cho đúng: rau nhà trồng không tự nhiên sạch

Rau tự trồng không phun thuốc vẫn có thể dính đất, phân gà vịt, phân ủ, trứng giun sán và vi khuẩn. Đặc biệt rau sát đất (xà lách, rau mùi, rau thơm) và rau ăn sống cần được rửa kỹ. Rửa tốt nhất là dưới vòi nước chảy, tách từng lá, rửa nhiều lần cho tới khi nước trong và không còn đất cát. Ngâm nước muối loãng không thay được việc rửa dưới nước chảy.

Trẻ rửa rau là việc rất hợp: con thích nghịch nước, và việc rửa kỹ từng lá là bài học vệ sinh tự nhiên. Chỉ cần nhắc con rửa tay bằng xà phòng trước khi rửa rau, nhất là sau khi vừa ở chuồng gà về. Dùng chậu và rổ riêng cho rau ăn sống, không dùng chung chậu rửa chân hay chậu giặt.

Về phía vườn, có vài nguyên tắc giúp rau sạch từ đầu. Không bón phân chuồng tươi, phân gà tươi cho rau ăn sống; dùng phân đã ủ hoai và bón sớm trước khi trồng. Không tưới rau ăn sống bằng nước ao có vịt bơi hay nước mương nhiễm bẩn; tưới bằng nước giếng, nước mưa. Rau vừa phun thuốc, kể cả thuốc sinh học, phải chờ đủ thời gian cách ly trên nhãn mới hái.

Rau luộc, xào, nấu canh thì nhiệt độ đã diệt phần lớn vi khuẩn, nhưng vẫn nên rửa sạch đất cát trước. Với trẻ nhỏ dưới hai ba tuổi, ưu tiên rau đã nấu chín.

Những món rau dễ làm cùng con

Rau muống luộc chấm trứng dầm. Con nhặt rau, người lớn luộc. Con dầm trứng luộc với nước mắm pha nhạt làm nước chấm. Món quen thuộc nhưng có nhiều việc cho trẻ làm.

Canh rau ngót, canh mồng tơi. Trẻ tuốt lá rau ngót khỏi cành, vò nhẹ lá. Canh mềm, ngọt, hợp với trẻ mới tập ăn rau. Rau ngót nên nấu chín, không ăn sống nhiều.

Trứng chiên lá hẹ hoặc rau thơm. Con cắt hẹ bằng kéo, đập trứng, khuấy đều. Rau lẫn trong trứng giúp trẻ biếng rau làm quen dần với mùi vị.

Dưa leo, cà chua trộn. Con rửa, gọt vỏ dưa leo bằng nạo, xếp lên đĩa. Món không cần lửa, trẻ sáu bảy tuổi làm được gần như từ đầu tới cuối.

Bí đỏ hấp, khoai lang luộc. Không phải rau lá, nhưng vị ngọt dễ ăn, màu đẹp. Trẻ rửa củ, xếp vào xửng. Bí đỏ trong vườn nhà là thứ trẻ rất thích theo dõi từ hoa tới quả.

Bánh xèo, bánh khọt kèm rau vườn. Bữa cả nhà quây quần, trẻ được tự cuốn rau với bánh. Rau sống phải rửa thật kỹ. Phần đổ bánh trên chảo nóng để người lớn làm.

Mời rau lên mâm mà không ép

Cách đặt rau lên mâm ảnh hưởng nhiều tới việc trẻ có thử hay không. Một đĩa rau nhỏ, có món quen bên cạnh, con được tự gắp một ít, thường hiệu quả hơn một bát rau to bắt con ăn hết. Với món mới, cho con một vài miếng nhỏ, không bình luận nhiều. Nếu con không ăn, lần sau lại đặt lên mâm. Trẻ có khi cần gặp một món nhiều lần, chục lần trở lên, mới chịu thử.

Tránh các câu "ăn hết rau mới được ăn thịt", "không ăn rau thì không được xem ti vi", "ăn rau đi mẹ cho kẹo". Những câu đó biến rau thành thứ phải chịu đựng để đổi lấy phần thưởng, và kẹo trở thành thứ đáng quý hơn. Cũng tránh khen quá mức khi con ăn rau, vì con có thể ăn để được khen chứ không phải vì thích.

Điều có tác dụng là người lớn ăn rau ngon miệng trước mặt con, nói chuyện về rau như chuyện thường ngày: "Hôm nay cải luống của con ngọt quá." "Đậu cove này vừa hái sáng nay, giòn ghê." Trẻ học khẩu vị từ người lớn nhiều hơn từ lời khuyên. Một bữa cơm không vội, không mở ti vi, mọi người ngồi cùng nhau và kể chuyện vườn, là khung cảnh dễ để con thử món mới nhất.

Nếu con vẫn ăn rất ít rau trong thời gian dài, chậm tăng cân, táo bón kéo dài, hoặc chỉ ăn vài món đếm trên đầu ngón tay, nên đưa con tới khám dinh dưỡng. Biếng ăn rau nhẹ là bình thường; kén ăn mức độ nặng cần được đánh giá bởi người có chuyên môn.

Mỗi mùa một món rau của con

Vườn nhà đổi theo mùa, mâm cơm cũng đổi theo. Đây là điều trẻ ở phố ít thấy, vì chợ và siêu thị có gần như đủ loại rau quanh năm. Ở nông trang, con biết mồng tơi, rau đay, mướp là của mùa hè; cải, su hào, xà lách là của mùa thu đông ở miền Bắc; còn ở Nam Bộ, mùa mưa có rau muống, rau dền, bông điên điển ở vùng nước nổi, mùa khô có bầu bí, dưa leo trên giàn.

Một cách giữ hứng thú của con là mỗi mùa chọn một món rau "của con": con trồng, con hái và con góp tay nấu trong suốt mùa đó. Mùa hè có thể là canh mồng tơi nấu với tôm khô hay cua đồng giã; mùa đông là cải luộc chấm trứng hay su hào xào. Khi mùa sang, cả nhà cùng chọn món mới. Trẻ học được rằng rau có mùa, ăn đúng mùa thì rau ngon và dễ trồng hơn, không cần giảng giải.

Phần rau dư cuối mùa cũng là dịp cho con thấy cách người lớn giữ rau qua mùa: phơi khô một ít, muối một vại dưa, đem biếu hàng xóm. Trẻ có thể phụ nhặt, rửa, xếp rau ra nong phơi. Những việc chế biến có nguy cơ về an toàn thực phẩm, như muối dưa, làm tương, người lớn làm và giải thích cho con vì sao phải rửa sạch dụng cụ, vì sao vại có váng mốc, mùi lạ thì phải bỏ.

An toàn trong bếp quê có trẻ

Bếp ở nhiều nông trang gia đình vẫn dùng bếp củi, bếp than, bếp ga đặt thấp, nồi lớn nấu cám cho gà vịt. Trẻ nhỏ chạy quanh khu bếp có thể va vào nồi nóng, chạm tay vào lửa, giẫm vào tro nóng. Nên có một ranh giới rõ ràng: vạch kẻ hoặc thanh chắn quanh khu bếp lửa, luật "trẻ không vào trong vạch khi bếp đang cháy".

Tay cầm của nồi, chảo quay vào trong, không chìa ra mép bếp. Nồi nước sôi, nồi cám nóng đặt ở chỗ trẻ không với tới, không đặt dưới đất. Bình ga, can dầu cất xa bếp. Dao để trên giá cao hoặc trong ngăn có cài, không để trên mặt bàn thấp trẻ với được.

Khi nấu cùng con, cho con làm phần việc ở bàn riêng, xa bếp, rồi mang thành phẩm tới cho người lớn bỏ vào nồi. Con được góp phần mà không phải đứng sát lửa. Trẻ lớn đứng nấu ở bếp thì mặc áo gọn, buộc tóc, không mặc áo rộng tay bằng vải dễ bắt lửa. Bếp nên có sẵn một chậu nước sạch để làm mát ngay khi lỡ bị bỏng.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ mấy tuổi có thể bắt đầu vào bếp cùng ba mẹ?

Từ khoảng hai ba tuổi, trẻ có thể làm những việc không dính lửa, dao như rửa rau, xé lá, bỏ rau vào rổ, với người lớn ở cạnh. Quan trọng là việc vừa sức, ngắn, và khu vực con đứng an toàn, xa lửa. Việc dùng dao, bếp tăng dần theo tuổi và sự khéo tay.

Con chỉ chịu ăn rau mình trồng, rau mua ngoài thì chê, có sao không?

Không sao, đó là bước đầu tốt. Dần dần có thể nấu rau mua ngoài theo cách giống rau nhà, hoặc cùng con chọn rau ở chợ, nói chuyện về nơi rau được trồng. Theo thời gian, sự quen thuộc với vị rau sẽ mở rộng sang rau từ nguồn khác.

Rau vườn nhà không phun thuốc thì có cần ngâm rửa kỹ không?

Có. Không phun thuốc không có nghĩa là không có vi khuẩn, trứng giun sán từ đất và phân. Rửa kỹ dưới vòi nước chảy, tách từng lá, nhất là rau ăn sống. Ngâm nước muối loãng không thay được việc rửa dưới nước chảy.

Có nên giấu rau vào món ăn để con ăn mà không biết?

Có thể thêm rau xay vào cháo, canh để tăng lượng rau, nhưng không nên chỉ dựa vào cách giấu. Con vẫn cần được gặp rau ở dạng nhìn thấy được để học cách ăn. Kết hợp cả hai: một món có rau rõ ràng, một món có rau lẫn bên trong.

Trẻ ăn dưa muối nhà làm có được không?

Trẻ lớn có thể ăn một lượng nhỏ dưa muối đã chua đều, kèm bữa cơm. Dưa còn hăng, chưa chua đủ, hoặc có váng mốc, mùi lạ, khú nhũn thì bỏ. Dưa muối nhiều muối nên không cho trẻ ăn nhiều, và trẻ nhỏ dưới hai ba tuổi chưa nên ăn.

Ông bà muốn ép cháu ăn rau, ba mẹ muốn để tự nhiên thì sao?

Nói chuyện riêng với ông bà về cách nhà mình định làm và lý do. Ông bà thường lo cháu thiếu chất. Có thể mời ông bà cùng tham gia phần tốt nhất: dẫn cháu ra vườn hái rau, dạy cháu nhặt rau. Những lúc đó thường giúp cháu chịu ăn hơn mọi lời ép.