Đất vườn rau để trần dưới nắng mưa mất mùn nhanh nhất: nắng làm khô cháy lớp mặt, mưa đánh dí hạt đất và cuốn trôi phân vừa bón, cỏ dại mọc kín trong vài tuần. Cách đơn giản nhất để giữ đất là không bao giờ để luống trần: khi có rau thì phủ rơm, lá khô quanh gốc; khi nghỉ giữa hai vụ thì gieo cây phân xanh như đậu, rồi cắt trả lại cho đất.
Bài này nói về luống rau trong vườn gia đình: chọn vật liệu phủ nào, phủ dày bao nhiêu, phủ lúc nào, các vấn đề như ốc sên, mối, nấm; và cách gieo cây phân xanh trong khoảng nghỉ một hai tháng giữa hai vụ rau để đất được bồi lại thay vì bị bào mòn.
Chuyện gì xảy ra với luống đất trần
Một luống vừa xới tơi, để trống dưới nắng gắt miền Nam hay gió Lào miền Trung, sau một tuần lớp mặt đã khô cứng như bánh, nứt chân chim. Vi sinh vật và giun ở lớp mặt chết hoặc rút xuống sâu, chất hữu cơ bị oxy hoá nhanh. Khi mưa rào đầu mùa đổ xuống, hạt mưa đập trực tiếp vào mặt đất, phá vỡ các hạt kết, tạo lớp váng mịn bịt kín lỗ thoát khí. Nước không ngấm kịp, chảy tràn trên mặt và mang theo lớp đất giàu mùn nhất.
Trong vườn gia đình, những gì mất đi đó chính là phân ủ cả nhà đã tốn công gom từ chuồng gà, từ lá rụng. Đó là lý do người làm vườn lâu năm hay nói đất trần là đất đang chảy máu. Đất trần cũng là bãi đáp lý tưởng cho hạt cỏ: chỉ vài tuần sau mưa, luống bỏ không đã xanh rì cỏ, và lại tốn công nhổ.
Phủ đất hoặc trồng cây phủ giải quyết cả ba chuyện: che nắng giữ ẩm, đỡ hạt mưa, và chặn ánh sáng không cho hạt cỏ nảy mầm. Lớp phủ hữu cơ còn mục dần thành mùn, nuôi giun đất ngay tại chỗ, nên luống phủ lâu năm thường tơi xốp mà ít cần xới.
Chọn vật liệu phủ có sẵn quanh nông trang
Không có vật liệu phủ hoàn hảo; mỗi loại có điểm mạnh và điều cần để ý. Bảng dưới gom những thứ một gia đình nông thôn thường có:
| Vật liệu | Hợp với | Ưu điểm | Cần để ý |
|---|---|---|---|
| Rơm rạ | Hầu hết rau, nhất là cà chua, dưa, bầu bí | Nhẹ, thoáng, giữ ẩm tốt, sẵn sau vụ gặt | Có thể lẫn hạt lúa, hạt cỏ; hỏi ruộng có phun thuốc cỏ tồn lưu lâu không |
| Lá khô (nhãn, xoài, tre, bàng) | Gốc cây ăn trái, luống rau ăn quả | Có sẵn quanh năm, mục chậm | Lá nguyên dễ bay, dễ kết mảng; băm nhỏ thì tốt hơn |
| Cỏ cắt phơi héo | Luống rau ăn lá | Nhiều đạm, mục nhanh | Phơi héo trước để không nóng, không mọc lại; tránh cỏ đã ra hạt |
| Trấu | Lối đi, luống cây con | Sạch, nhẹ, ít hạt cỏ | Dễ bay khi khô; trấu tươi phân huỷ rất chậm |
| Lá chuối, bẹ chuối khô | Phủ tạm che mưa, che nắng gốc | To bản, che kín nhanh | Ẩm lâu, dễ là chỗ trú ốc sên |
| Phân ủ thô chưa sàng | Phủ mỏng dưới lớp rơm | Vừa phủ vừa bón | Chỉ dùng phân đã chín; không phủ lên rau ăn sống sắp thu |
Một cách kết hợp hay dùng là rải một lớp phân ủ mỏng sát mặt đất, rồi phủ rơm hoặc lá lên trên. Lớp dưới nuôi đất, lớp trên che nắng mưa và giữ cho lớp phân không bị trôi.
Phủ luống đúng cách qua từng giai đoạn của rau
Phủ sai thời điểm có thể làm hạt không lên hoặc cây con bị úng gốc. Thứ tự dưới áp dụng cho luống rau gieo hạt hoặc trồng cây con:
- Trước khi gieo: làm đất, bón lót phân ủ, tưới ẩm đều. Nếu gieo hạt thẳng, chỉ phủ một lớp rơm rất mỏng thưa hoặc trấu để giữ ẩm và chống mưa dí hạt, nhìn xuyên qua được mặt đất.
- Khi hạt mọc và cây có vài lá thật: vén nhẹ, bổ sung lớp phủ dày dần quanh hàng cây, chừa một khoảng nhỏ quanh thân để thân không bị ẩm thối.
- Với cây con đánh từ bầu ra: có thể phủ dày ngay khi trồng, khoảng năm đến mười phân tuỳ vật liệu, chừa vòng quanh gốc.
- Trong mùa nắng: phủ dày hơn, tưới xuyên qua lớp phủ vào sáng sớm. Lớp phủ giảm đáng kể số lần tưới.
- Trong mùa mưa: phủ vừa phải, ưu tiên vật liệu thoáng như rơm; vén bớt nếu đất dưới lớp phủ luôn sũng, có mùi chua.
- Sau thu hoạch: không dọn lớp phủ đi. Để lại trên mặt luống, bổ sung thêm, hoặc gieo cây phân xanh xuyên qua lớp phủ cũ.
Lớp phủ mục dần, mỗi vụ cần bù thêm. Sau vài vụ, mặt luống tơi xốp, sẫm màu, nhiều giun là dấu hiệu lớp phủ đang làm đúng việc của nó.
Gieo cây phân xanh trong khoảng nghỉ giữa hai vụ
Khoảng nghỉ một hai tháng giữa hai vụ rau, chẳng hạn sau vụ cải đông xuân và trước vụ rau mùa mưa, là lúc nhiều nhà để luống trống. Thay vào đó, có thể gieo dày một loại cây họ đậu ngắn ngày như đậu xanh, đậu đen, đậu đũa, đậu tương. Rễ cây họ đậu sống chung với vi khuẩn cố định đạm từ không khí, thân lá xanh khi cắt trả lại đất là nguồn chất hữu cơ và đạm cho vụ sau.
Gieo dày gấp đôi, gấp ba bình thường để cây mọc kín mặt luống, che cỏ dại. Thời điểm cắt tốt nhất là khi cây bắt đầu ra hoa, lúc thân lá non nhiều nhất, thường khoảng bốn mươi lăm đến sáu mươi ngày sau gieo tuỳ giống và mùa. Nếu để cây ra quả già thì phần lớn dinh dưỡng đã dồn vào hạt, thân hoá gỗ, phân huỷ chậm. Nhà muốn ăn ít đậu non có thể hái một lứa rồi cắt, chấp nhận lượng phân xanh ít hơn.
Có hai cách trả cây về đất. Cách thứ nhất là cắt sát gốc, băm ngắn, để nguyên trên mặt luống làm lớp phủ, gốc và rễ để lại trong đất. Cách thứ hai là băm rồi vùi nông vào lớp đất mặt. Cách nào cũng cần chờ khoảng hai đến ba tuần cho thân lá mục bớt rồi mới gieo hạt rau, vì giai đoạn đầu phân huỷ có thể làm hạt khó nảy mầm. Cây con đánh bầu thì trồng sớm hơn được.
Ngoài đậu, nhà có thể dùng các loài rau nhanh lớn như cải dại, rau dền gieo dày, cắt khi còn non để phủ. Ở vườn cây ăn trái, các loài phủ lâu năm như lạc dại hợp hơn, nhưng không nên để chúng bò vào luống rau vì khó dọn.
Những phiền toái của lớp phủ và cách xử lý
Ốc sên, sên trần ẩn dưới lớp phủ. Mùa mưa, lớp phủ ẩm là nhà của ốc sên. Vén lớp phủ ra khỏi sát gốc cây con, nhặt ốc vào chiều tối, đặt vài tấm ván làm bẫy để sáng ra lật lên bắt. Vịt thả vào luống đã thu là lực lượng diệt ốc tốt.
Mối và kiến. Lá khô, cành nhỏ, bìa giấy dễ hút mối nếu nền đất có sẵn tổ. Dùng rơm, cỏ tươi phơi héo thay cho cành gỗ ở luống gần nhà, kiểm tra chân tường và cột gỗ định kỳ.
Chuột làm tổ. Lớp rơm quá dày sát tường rào là chỗ chuột làm tổ. Phủ vừa đủ, không chất đống rơm dự trữ cạnh luống, cất rơm khô trên giá cao.
Đất dưới lớp phủ thiếu đạm tạm thời. Vật liệu nhiều carbon như mùn cưa, trấu, lá khô khi vùi vào đất sẽ mượn đạm của đất để phân huỷ, làm rau vàng. Để chúng nằm trên mặt thay vì vùi, hoặc rải thêm phân ủ bên dưới.
Hạt cỏ và hạt lúa lẫn trong rơm. Rơm mới gặt có thể mọc mạ lúa trên luống. Phơi rơm vài tuần hoặc để mưa dầm cho hạt nảy rồi chết trước khi đem phủ; mạ mọc lên cũng dễ nhổ.
Phủ cho từng nhóm rau trong vườn nhà
Rau ăn lá như cải, xà lách, rau thơm. Lá nằm sát đất, mưa bắn đất lên lá là chuyện thường gặp nhất. Phủ rơm băm ngắn hoặc trấu dày vừa phải giữa các hàng giúp lá sạch hơn, ít thối gốc. Với rau ăn sống, lớp phủ còn là hàng rào ngăn đất có phân bắn lên lá.
Rau ăn quả như cà chua, ớt, cà tím, dưa leo. Đây là nhóm hưởng lợi rõ nhất từ lớp phủ dày, vì cần độ ẩm đều suốt thời gian ra quả. Ẩm lúc có lúc không làm quả nứt, thối đít. Phủ rơm dày quanh gốc, tưới đều đặn vào sáng sớm, quả dưa nằm trên lớp rơm cũng ít thối hơn nằm trên đất.
Rau ăn củ như cà rốt, củ cải, khoai lang. Gieo hạt cà rốt, củ cải nhỏ li ti thì chỉ phủ rất mỏng cho đến khi cây mọc khoẻ, rồi mới phủ dày giữa hàng. Khoai lang bò kín mặt đất sẽ tự phủ, chỉ cần phủ khi dây còn non.
Bầu bí, mướp trên giàn. Phủ dày một vùng rộng quanh gốc vì rễ lan xa, bón thêm phân ủ dưới lớp phủ. Gốc bầu bí cần thoáng, nên chừa một vòng đất trống nhỏ sát thân.
Rau gia vị lâu năm như sả, gừng, nghệ. Phủ lá khô dày quanh năm, mỗi mùa bù thêm. Lớp lá mục vừa nuôi đất vừa giữ ẩm cho củ gừng, nghệ trong mùa khô, giảm hẳn công làm cỏ ở những khóm cây ít được động tới.
Lịch giữ luống có áo quanh năm: ví dụ giả định cho vườn miền Bắc
Để dễ hình dung, đây là ví dụ giả định cho một luống rau trong vườn gia đình ở đồng bằng Bắc Bộ. Từ khoảng tháng chín, luống được làm đất, bón lót phân ủ, trồng su hào, bắp cải con, phủ rơm sau gặt mùa. Rau đông thu dần đến khoảng tháng một, tháng hai; sau đó gieo một lứa cải ngắn ngày, vẫn giữ lớp rơm cũ, bù thêm lá khô.
Đến khoảng tháng tư, khi trời ấm và chuẩn bị chuyển mùa, luống được gieo dày đậu xanh làm phân xanh. Khoảng tháng sáu, đậu ra hoa thì cắt, băm, để phủ mặt luống. Chờ vài tuần, đầu mùa mưa trồng mồng tơi, rau ngót, rau muống cạn chịu ẩm, phủ thêm rơm vừa phải. Cứ thế, luống gần như không có lúc nào trần.
Ở miền Nam và Tây Nguyên, khung thời gian theo mùa mưa, mùa khô: khoảng nghỉ thường rơi vào cuối mùa khô nắng gắt, lúc tưới khó. Nếu không đủ nước gieo cây phân xanh, phủ dày rơm, lá khô lên luống nghỉ là lựa chọn thay thế, rồi gieo cây phủ khi những cơn mưa đầu mùa đến.
Câu hỏi thường gặp
Phủ rơm có làm đất bị chua không?
Rơm và lá khô mục dần trên mặt đất không làm đất chua đáng kể. Chỉ khi vật liệu bị ngập nước, phân huỷ yếm khí, đất dưới lớp phủ mới có mùi chua. Giữ lớp phủ thoáng, không quá dày trong mùa mưa và thoát nước tốt là đủ.
Phủ ni lông đen thay rơm có được không?
Màng phủ nhựa giữ ẩm và diệt cỏ rất tốt, nhiều vườn rau thương mại dùng. Với vườn gia đình, nhược điểm là không bồi mùn cho đất, mảnh nhựa vụn lẫn vào đất sau vài vụ, và đất dưới màng dễ nóng vào mùa hè. Nếu dùng, nên thu gom kỹ cuối vụ.
Có nên đốt lớp rơm phủ cũ trước khi làm vụ mới?
Không nên. Đốt làm mất chất hữu cơ, giết giun và vi sinh lớp mặt, chỉ còn chút tro. Lớp phủ cũ có thể vén sang hai bên để làm đất rồi kéo lại, hoặc để nguyên và trồng cây con xuyên qua.
Cây phân xanh có hút hết dinh dưỡng của vụ sau không?
Cây họ đậu tự cố định một phần đạm từ không khí nên không lấy đất nhiều như cây khác. Khi cắt trả lại đất, phần lớn những gì cây hút được quay về luống. Chỉ khi để cây già, ra hạt rồi mang hạt đi thì luống mới mất phần đáng kể.
Luống rau trong vườn nhỏ có cần trồng cây phân xanh không?
Không bắt buộc. Với vườn rất nhỏ, nhà có thể chỉ phủ dày và bón phân ủ đều. Cây phân xanh hữu ích nhất khi có khoảng nghỉ từ một tháng rưỡi trở lên hoặc khi đất mới, nghèo mùn cần cải tạo nhanh.
Phủ đất có làm giảm số lần tưới không?
Có, thường rất rõ trong mùa nắng. Lớp phủ che mặt đất khỏi nắng và gió, nước bốc hơi chậm hơn nhiều. Tuy vậy, cần kiểm tra độ ẩm dưới lớp phủ bằng tay, vì mặt rơm khô không có nghĩa là đất bên dưới khô.