Phần lớn tai nạn nhỏ của trẻ ngoài vườn xử lý được tại nhà: ong mật đốt thì gạt ngòi ra và chườm lạnh, sâu róm thì dùng băng dính gỡ lông, vết xước thì rửa sạch dưới vòi nước rồi băng lại. Nhưng có những tình huống phải gọi cấp cứu 115 hoặc đưa đi viện ngay: rắn cắn, bị nhiều ong đốt cùng lúc hay ong vò vẽ đốt, trẻ khó thở, sưng môi mặt, lơ mơ sau khi bị đốt, say nắng kèm lú lẫn, vết thương sâu dính đất.
Bài này tập hợp các tình huống hay gặp nhất trong một nông trang gia đình, xếp theo việc làm ngay, việc tuyệt đối không làm và lúc nào phải đi viện. Nó không thay cho một khoá sơ cứu thật; người lớn trong nhà nên học trực tiếp ít nhất một lần, và cất hộp sơ cứu ở chỗ ai cũng biết.
Phòng trước: những việc làm giảm phần lớn tai nạn
Rất nhiều tai nạn ngoài vườn có thể tránh bằng vài thói quen. Trẻ đi dép quai hậu hoặc ủng khi ra vườn, đội mũ rộng vành khi trời nắng, mặc áo dài tay mỏng khi vào bụi rậm. Không thò tay vào hốc cây, đống gạch, đống củi, bụi rậm mà không nhìn trước; lật đá, lật gạch thì dùng que. Tối ra vườn luôn mang đèn pin, vì rắn, rết, bọ cạp hay ra kiếm ăn lúc trời mát.
Người lớn phát quang bụi rậm sát nhà, dọn đống củi, gạch đá thừa, xếp củi trên giá cao cách mặt đất, cắt cỏ ngắn ở lối đi và quanh khu trẻ chơi. Lấp hố, che giếng, thu dọn đinh, mảnh sành, dây thép sau mỗi lần sửa chuồng, dựng rào. Kiểm tra mái hiên, cành cây gần nhà định kỳ để phát hiện tổ ong vò vẽ khi còn nhỏ.
Lịch làm việc cũng là phòng tai nạn. Việc ngoài trời của trẻ dồn vào sáng sớm và chiều muộn, tránh khoảng giữa trưa khi nắng gắt nhất. Mang theo nước khi ra vườn lâu, nghỉ trong bóng râm, và để trẻ nghỉ khi con nói mệt. Trẻ không biết tự giữ sức như người lớn; người lớn phải giữ giúp.
Ong, kiến, rết, sâu róm: làm gì ngay
Côn trùng đốt, cắn là chuyện thường gặp nhất. Đa số chỉ gây đau, sưng tại chỗ; một số ít gây phản ứng nặng cần đi viện ngay.
| Tình huống | Làm ngay | Không làm | Đi viện khi |
|---|---|---|---|
| Ong mật đốt (ngòi còn ở da) | Gạt ngòi ra bằng mép thẻ cứng hoặc móng tay, rửa xà phòng, chườm lạnh | Không bóp, không nhổ bằng nhíp bóp vào túi nọc | Bị nhiều nốt, đốt ở miệng, họng, hoặc có dấu hiệu phản vệ |
| Ong vò vẽ, ong bắp cày đốt | Đưa trẻ ra xa tổ, rửa, chườm lạnh, theo dõi sát | Không đắp lá, không bôi dầu | Nên đi khám ngay, nhất là khi nhiều nốt đốt; nọc loài này có thể gây tổn thương thận, gan |
| Kiến lửa, kiến ba khoang | Rửa sạch bằng nước và xà phòng; kiến ba khoang thì rửa ngay, không đập chết trên da | Không gãi, không chà xát | Vùng bỏng rộp lớn, gần mắt, hoặc bội nhiễm |
| Rết, bọ cạp cắn | Rửa sạch, chườm lạnh, cho trẻ nằm nghỉ | Không rạch, không hút | Trẻ nhỏ, đau dữ dội, nôn, vã mồ hôi, khó thở |
| Sâu róm dính da | Dán băng dính lên chỗ dính rồi gỡ ra nhiều lần để lấy lông, rửa xà phòng | Không gãi, không chà tay lên mắt | Lông dính vào mắt, sưng đau nhiều |
Dấu hiệu phản vệ cần gọi 115 ngay: khó thở, thở rít, khàn tiếng, sưng môi, sưng mặt, mẩn đỏ lan khắp người, nôn nhiều, da tái, lơ mơ. Phản vệ có thể xảy ra trong vài phút sau khi bị đốt, kể cả với trẻ trước đây bị đốt không sao.
Ong vò vẽ và tổ ong gần nhà
Ở nông thôn, ong vò vẽ, ong bắp cày hay làm tổ trên cành cây, dưới mái hiên, trong bụi rậm cạnh vườn. Khác với ong mật chỉ đốt được một lần, các loài này có thể đốt nhiều lần và thường tấn công theo đàn khi tổ bị động. Trẻ ném đá vào tổ, cầm que chọc hay vô tình rung cành có tổ có thể bị hàng chục nốt đốt trong vài giây. Nhiều ca nặng ở trẻ em nhập viện vì suy thận, tan máu sau khi bị đàn ong vò vẽ đốt.
Dạy trẻ nhận ra tổ ong: khối tròn hoặc thuôn màu nâu xám như giấy, treo trên cành, ong bay ra vào. Nếu thấy, con không lại gần, không ném, không chọc, lùi ra từ từ và báo người lớn. Nếu bị ong đuổi, chạy thẳng ra xa, vào trong nhà đóng cửa, che đầu mặt, không nhảy xuống ao.
Tổ ong gần nhà không nên để trẻ hay người không có kinh nghiệm tự xử lý. Nhờ người có kinh nghiệm hoặc lực lượng chức năng địa phương; việc gỡ tổ thường làm vào ban đêm khi ong ít bay. Trong thời gian chờ, rào khu vực, đưa trẻ tránh xa.
Ong mật trong vườn thì khác: chúng giúp thụ phấn cho bí, dưa, cây ăn trái, hiếm khi đốt nếu không bị đập hay dẫm phải. Dạy con ngồi yên khi ong bay quanh, không đập, và đi dép khi ra chỗ có hoa cỏ ba lá.
Khi trẻ bị rắn cắn
Rắn cắn là tình huống cấp cứu. Mọi trường hợp trẻ bị rắn cắn, kể cả khi nghĩ là rắn không độc, đều cần được đưa tới cơ sở y tế. Các bước dưới đây là việc làm trên đường đi.
- Giữ bình tĩnh, đưa trẻ ra xa con rắn. Không cố bắt hay đập rắn; nếu an toàn, nhớ màu sắc, hình dáng hoặc chụp ảnh từ xa để báo cho nhân viên y tế.
- Cho trẻ nằm yên, hạn chế cử động phần bị cắn, giữ thấp ngang hoặc dưới tim. Trẻ càng vận động, nọc độc càng lan nhanh.
- Tháo nhẫn, vòng, dây buộc ở tay chân bị cắn vì chỗ đó sẽ sưng.
- Cố định chi bị cắn bằng nẹp như khi gãy xương. Với một số loài rắn họ rắn hổ, nhân viên y tế có thể hướng dẫn băng ép bất động bằng băng thun quấn từ dưới lên; không garo thắt chặt cắt đứt máu.
- Gọi 115 hoặc đưa trẻ tới bệnh viện gần nhất có khả năng điều trị rắn cắn; vừa đi vừa gọi báo trước.
- Không rạch vết cắn, không hút nọc bằng miệng, không đắp lá, không chích máu, không uống rượu, không mất thời gian chữa theo mách bảo.
Huyết thanh kháng nọc rắn chỉ có ở cơ sở y tế. Thời gian từ lúc bị cắn tới lúc được điều trị là yếu tố quyết định, vì vậy mọi việc làm tại chỗ chỉ nhằm giữ trẻ ổn định trên đường đi.
Gai đâm, đinh rỉ, vết cắt và nguy cơ uốn ván
Trẻ chơi ở vườn hay bị gai bưởi, gai chanh, gai xương rồng đâm, giẫm phải đinh, mảnh sành, hay bị cứa tay vì lá mía, lá sả, cỏ tranh. Phần lớn là vết thương nhỏ: rửa sạch dưới vòi nước với xà phòng, lấy gai ra bằng nhíp sạch nếu nhìn thấy rõ, sát khuẩn, băng lại.
Vết thương dính đất, phân, đinh rỉ, vết đâm sâu và hẹp có nguy cơ uốn ván, một bệnh rất nguy hiểm do vi khuẩn có trong đất và phân động vật. Cách phòng là tiêm chủng đầy đủ. Trẻ em Việt Nam được tiêm vắc xin có thành phần uốn ván trong chương trình tiêm chủng mở rộng từ những tháng đầu đời và có mũi nhắc theo lịch. Ba mẹ nên kiểm sổ tiêm chủng của con, và khi có vết thương bẩn, sâu, hỏi nhân viên y tế xem con có cần tiêm nhắc hay không.
Đi khám khi vết thương sâu, dài, chảy máu không cầm sau khoảng mười phút ấn chặt, có dị vật không lấy ra được, ở mặt, gần mắt, hay sau một hai ngày sưng nóng đỏ đau tăng, chảy mủ, kèm sốt. Không đắp lá, đắp thuốc lào, bôi kem đánh răng hay rắc bột lên vết thương; những thứ đó làm vết thương bẩn thêm.
Nắng nóng, say nắng và bỏng bếp
Trẻ ở quê thường ở ngoài trời nhiều. Mùa hè, nhiệt độ ngoài nắng có thể rất cao, trẻ ham chơi quên uống nước, quên nghỉ. Dấu hiệu nhẹ là mệt, khát, da đỏ, nhức đầu, chuột rút. Dấu hiệu nặng của say nắng, sốc nhiệt là sốt cao, da nóng khô hoặc vã mồ hôi nhiều, nôn, lú lẫn, nói lảm nhảm, lơ mơ, co giật.
Khi trẻ có dấu hiệu say nắng: đưa ngay vào chỗ mát, bóng râm hoặc trong nhà, nới lỏng quần áo, lau người bằng khăn ướt mát, quạt. Nếu trẻ tỉnh, cho uống từng ngụm nước. Nếu trẻ lú lẫn, lơ mơ, co giật, gọi 115 ngay và vẫn tiếp tục làm mát trong lúc chờ.
Nước uống mang ra vườn nên là nước đun sôi để nguội hoặc nước sạch đóng bình riêng của con, không cho trẻ uống nước giếng, nước mưa chưa đun. Trẻ nhỏ ra nắng lâu còn cần được nhắc uống, vì cảm giác khát của con thường đến muộn.
Bỏng hay gặp ở bếp củi, nồi nước sôi, đống tro đốt rơm rác còn âm ỉ. Sơ cứu bỏng là làm mát vết bỏng dưới vòi nước mát sạch chảy nhẹ khoảng hai mươi phút, tháo nhẫn, vòng, cởi đồ không dính vào da, che vết bỏng bằng vải sạch. Không bôi mỡ, nước mắm, kem đánh răng, không chọc vỡ bọng nước. Bỏng rộng, sâu, ở mặt, tay, bộ phận sinh dục, hoặc ở trẻ nhỏ cần đưa đi viện.
Hộp sơ cứu của nông trang có trẻ
Một hộp nhựa có nắp, đặt ở chỗ cố định người lớn đều biết, ngoài tầm với trẻ nhỏ. Mỗi mùa kiểm tra một lần, bổ sung thứ đã dùng, bỏ thứ hết hạn.
- Gạc vô trùng, băng cuộn, băng dính y tế, băng cá nhân nhiều cỡ.
- Băng thun cỡ vừa để cố định chi khi cần theo hướng dẫn y tế.
- Dung dịch sát khuẩn vết thương thông dụng, nước muối sinh lý.
- Nhíp đầu nhọn để gắp gai, kéo nhỏ, một thẻ nhựa cứng để gạt ngòi ong.
- Băng dính giấy rộng để gỡ lông sâu róm.
- Túi chườm lạnh hoặc khăn để bọc đá.
- Đèn pin nhỏ, găng tay dùng một lần.
- Một tờ ghi số 115, tên trạm y tế gần nhất, dị ứng của từng người trong nhà, cân nặng của trẻ.
Hộp sơ cứu không cần thuốc uống. Thuốc hạ sốt, thuốc dị ứng cho trẻ dùng theo hướng dẫn của bác sĩ và cất riêng trong tủ thuốc gia đình. Nếu con từng có phản ứng nặng với ong đốt, hỏi bác sĩ về kế hoạch xử trí riêng cho con.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ bị ong đốt sưng to cả bàn tay có nguy hiểm không?
Sưng to tại chỗ, đỏ, đau trong một hai ngày thường là phản ứng tại chỗ, chưa phải phản vệ. Chườm lạnh, kê cao tay, theo dõi. Nếu kèm khó thở, sưng môi mặt, nổi mẩn toàn thân, nôn, lơ mơ thì gọi 115 ngay. Nếu sưng tăng dần sau hai ngày, nóng, chảy mủ thì đi khám.
Làm sao để biết rắn cắn con là rắn độc hay không?
Người không chuyên rất khó phân biệt, và một số loài độc để lại vết cắn rất nhỏ, ít đau lúc đầu. Vì vậy mọi trường hợp rắn cắn ở trẻ đều nên đưa đi viện. Chụp ảnh con rắn từ xa nếu an toàn giúp bác sĩ, nhưng không mất thời gian đi tìm bắt rắn.
Có nên dùng dầu gió, dầu cù là bôi lên chỗ ong đốt không?
Không nên bôi lên vết đốt hở. Dầu nóng có thể làm rát thêm và kích ứng da trẻ nhỏ. Cách đơn giản và an toàn là rửa sạch bằng nước và xà phòng rồi chườm lạnh. Nếu ngứa nhiều, hỏi nhân viên y tế về thuốc bôi phù hợp với tuổi của con.
Trẻ giẫm phải đinh rỉ, đã tiêm đủ mũi theo lịch thì có cần tiêm nữa không?
Tuỳ khoảng cách từ mũi gần nhất và mức độ bẩn của vết thương. Mang sổ tiêm chủng tới trạm y tế hoặc cơ sở khám để nhân viên y tế quyết định. Trong lúc đó rửa sạch vết thương, không đắp gì lên, theo dõi dấu hiệu nhiễm trùng.
Ở quê xa bệnh viện, nên chuẩn bị gì trước cho các tình huống nặng?
Biết trước bệnh viện gần nhất có khoa cấp cứu và đường đi nhanh nhất, giữ xe có xăng, lưu số 115, tên trạm y tế. Người lớn trong nhà học một khoá sơ cứu cơ bản. Ghi sẵn dị ứng, cân nặng của trẻ để báo nhanh cho nhân viên y tế.
Có nên dạy trẻ lớn tự sơ cứu cho mình và cho em?
Nên dạy trẻ từ khoảng tám chín tuổi những việc đơn giản: rửa vết xước, chườm lạnh, nhận ra dấu hiệu nguy hiểm và chạy đi gọi người lớn. Việc quan trọng nhất với trẻ là biết khi nào phải gọi người lớn ngay, không phải tự xử lý mọi chuyện.