Tự trồng tự nuôi có thể đỡ tiền chợ, nhưng không phải với mọi thứ và không phải từ năm đầu: rau ăn lá, rau thơm, trứng gà từ đàn nhỏ dùng phụ phẩm thường đỡ nhiều nhất; những thứ cần nhiều đất, nhiều thức ăn mua, hay nhiều đồ đầu tư một lần thì nhiều khi không đỡ. So cho đúng phải tính cả những khoản người làm vườn hay quên: công của chính mình, nước tưới, hao hụt, và đồ dùng mua một lần dùng nhiều năm.
Bài này không đưa con số giá vì giá mỗi vùng, mỗi năm một khác. Thay vào đó là cách tự so trong nhà mình: liệt kê những khoản nào, ghi thế nào trong sổ, đọc kết quả ra sao, và những giá trị không quy ra tiền mà nhiều gia đình coi là lý do chính để giữ nông trang.
Vì sao câu hỏi này hay bị trả lời sai
Có hai kiểu trả lời sai phổ biến. Kiểu thứ nhất quá lạc quan: chỉ đếm số rổ rau, số quả trứng thu được, nhân lên với giá chợ, rồi kết luận nông trang tiết kiệm rất nhiều. Kiểu này quên rằng để có những thứ đó, nhà đã mua hạt giống, cám, lưới, ống nước, đã trả tiền nước, và đã bỏ rất nhiều giờ công.
Kiểu thứ hai quá bi quan: cộng hết mọi khoản mua sắm năm đầu như làm chuồng, đào ao, mua dụng cụ, rồi chia cho sản lượng năm đầu, kết luận tự trồng đắt hơn đi chợ nhiều. Kiểu này quên rằng chuồng, ao, dụng cụ dùng được nhiều năm, và năm đầu là năm học việc, sản lượng thấp nhất.
Cách so đúng nằm ở giữa: tách đồ đầu tư dài hạn khỏi chi phí hằng mùa, tính hao hụt thật, quyết định trước có tính công mình hay không, và so từng nhóm sản phẩm riêng thay vì gộp cả nông trang.
Các khoản cần liệt kê khi so
Bảng dưới đây gom những khoản thường gặp. Không cần ghi số tiền hằng ngày; mỗi mùa ghi lại một lần những gì đã mua, đã dùng là đủ để so.
| Nhóm | Ví dụ | Cách tính hợp lý | Hay bị quên |
|---|---|---|---|
| Đầu vào hằng mùa | Hạt giống mua thêm, cám gà, vôi, chế phẩm sinh học | Tính hết vào mùa đó | Cám mua thêm khi phụ phẩm không đủ |
| Đồ dùng nhiều năm | Chuồng, lưới rào, giàn, ống tưới, xẻng, cuốc | Chia đều cho số năm dùng ước tính | Sửa chữa, thay thế giữa chừng |
| Nước và điện | Bơm nước giếng, nước máy tưới mùa khô, bóng đèn sưởi gà con | Ghi chênh lệch so với tháng không làm vườn | Mùa khô tưới nhiều |
| Hao hụt | Rau sâu, rau ra ngồng, trứng vỡ, gà chết, cá chết khi mất điện | Chỉ tính phần thật sự ăn được | Phần cho gà, cho ủ phân |
| Công | Giờ tưới, cho ăn, làm luống, muối dưa | Quyết định trước có tính hay không | Thời gian đi mua vật tư |
Khoản công là khoản gây tranh cãi nhất. Nhiều người về hưu hay người coi làm vườn là thú vui chọn không tính công; người đang phải bớt giờ làm để làm vườn thì nên tính, ít nhất là để biết.
Dù tính hay không, nên ghi lại số giờ. Biết nông trang tốn bao nhiêu giờ mỗi tuần là thông tin có ích cho mọi quyết định khác, kể cả khi không quy ra tiền.
Hao hụt: khoản làm lệch phép tính nhiều nhất
Hao hụt là phần thu hoạch không vào bữa cơm: rau bị sâu, rau ra ngồng vì hái không kịp, quả rụng, trứng vỡ, gà chết, cá chết khi thời tiết thay đổi đột ngột, đồ khô bị mốc phải bỏ. Người mới làm vườn thường không ghi phần này, nên khi so với chợ, họ tính cả những thứ thực ra đã vào thùng ủ phân.
Cách đơn giản để thấy hao hụt là ghi riêng một cột trong sổ: phần nào cho gà, phần nào ủ phân, phần nào bỏ. Sau một mùa, tỉ lệ này cho biết vườn đang mất ở đâu. Nếu phần lớn hao hụt là rau ra ngồng, vấn đề là trồng nhiều một lúc; nếu là sâu, cần phòng sớm hơn; nếu là đồ khô mốc, cần phơi kỹ và cất khác đi.
Phần rau cho gà hay ủ phân không hẳn là mất trắng, vì nó quay lại thành trứng và đất tốt. Nhưng khi so với tiền chợ, chỉ nên tính phần nhà thật sự ăn. Giảm hao hụt thường là cách đỡ tiền chợ nhanh nhất, nhanh hơn nhiều so với trồng thêm diện tích.
Thứ thường đỡ nhiều và thứ thường không đỡ
Rau thơm, hành lá, rau gia vị. Dùng ít mỗi lần nhưng mỗi ngày, mua ở chợ hay phải mua cả bó rồi héo một nửa. Trồng vài khóm cạnh bếp thường đỡ nhiều nhất so với công bỏ ra.
Rau ăn lá hái nhiều lần. Rau ngót, rau lang, mồng tơi, rau muống trồng một lần hái nhiều tháng, ít đầu vào. Đây là nhóm đỡ tiền chợ đều nhất quanh năm.
Trứng từ đàn nhỏ dùng phụ phẩm. Đàn vài con thả vườn, ăn rau dư, sâu, cơm thừa, chỉ bổ sung ít cám, thường cho trứng với đầu vào thấp. Khi đàn lớn lên và phần lớn thức ăn phải mua, khoảng đỡ này thu hẹp nhanh.
Rau củ cần nhiều đất, thời gian dài. Bắp cải, su hào, khoai tây, ngô chiếm đất lâu so với lượng nhà ăn, nhiều khi đi chợ hợp lý hơn với vườn nhỏ.
Cá ao nuôi bằng cám mua. Nếu cá chủ yếu ăn cám mua, khoảng đỡ nhỏ và rủi ro cá chết khi thời tiết thất thường. Ao có giá trị hơn ở vai trò chứa nước tưới, nuôi ít cá ăn rau bèo, và bùn bón cây.
Cách so trong một mùa bằng sổ nông trang
Không cần bảng tính phức tạp. Một trang sổ cho mỗi mùa, làm theo các bước sau, là đủ để có câu trả lời của riêng nhà mình:
- Đầu mùa, ghi danh sách đồ mua cho mùa đó, và đồ đầu tư dài hạn nếu có, kèm số năm dự kiến dùng.
- Trong mùa, sổ vườn và sổ trứng đã ghi lượng thu hoạch. Đánh dấu phần nhà ăn thật, phần biếu đổi, phần hao hụt.
- Cuối mùa, với vài loại chính, ước lượng nếu phải đi chợ mua đúng phần nhà ăn thì tốn chừng bao nhiêu, theo giá chợ quen của nhà mình lúc đó.
- So với tổng đầu vào của mùa cộng phần chia của đồ dài hạn. Ghi thêm số giờ công ước tính.
- Viết một dòng kết luận cho từng nhóm: nhóm nào đỡ rõ, nhóm nào hoà, nhóm nào tốn hơn. Mùa sau dựa vào dòng đó để chỉnh.
Kết quả của nhà mình có thể khác hẳn nhà bên, vì đất, nước, giống, sức và thói quen ăn khác nhau. Đó chính là lý do nên tự so thay vì tin một con số chung.
Năm đầu thường tốn hơn, năm thứ ba mới rõ
Năm đầu tiên của nông trang gia đình gần như luôn tốn hơn đi chợ, nếu tính cả đồ đầu tư. Phải làm chuồng, rào vườn, mua dụng cụ, cải tạo đất, và chưa có kinh nghiệm nên hao hụt cao: gieo sai mùa, gà con chết, rau sâu. Đây là chuyện bình thường, không phải dấu hiệu thất bại.
Từ năm thứ hai, đồ dài hạn đã có, đất đã tốt lên nhờ phân ủ, người làm đã quen nhịp, giống tự để thay dần giống mua. Khoảng đỡ bắt đầu hiện ra ở những nhóm hợp. Đến năm thứ ba, sổ ghi đủ để gia đình biết chắc nhóm nào nên giữ, nhóm nào nên bỏ.
Một số khoản đầu tư năm đầu nên làm chắc ngay từ đầu dù tốn hơn, vì làm ẩu thì năm sau phải làm lại: chuồng gà chống được chồn, rắn; rào vườn chắn được gà vịt của chính nhà mình; chỗ ủ phân có mái che. Những thứ khác như giàn, luống nâng có thể bắt đầu đơn giản bằng tre, gỗ tận dụng, rồi nâng cấp khi đã biết chắc mình cần.
Vì vậy không nên quyết định giữ hay bỏ nông trang chỉ dựa trên phép tính năm đầu. Cũng không nên vay mượn hay đầu tư lớn ngay từ đầu với kỳ vọng đỡ tiền chợ; làm từ nhỏ, mở rộng khi sổ cho thấy hợp lý, là cách ít rủi ro nhất.
Những giá trị không nằm trong phép tính
Phép tính tiền chỉ trả lời một phần câu hỏi. Nhiều gia đình giữ nông trang dù sổ cho thấy chỉ hoà vốn, vì những thứ khó quy ra tiền: biết rõ rau mình ăn được trồng thế nào, có phun gì không; trẻ con hiểu thức ăn từ đâu tới; ông bà có việc vừa sức, có lý do ra ngoài trời mỗi ngày; cả nhà có thêm việc chung để làm cùng nhau.
Có cả giá trị dự phòng: trong những tuần đi lại khó khăn vì mưa lũ, dịch bệnh hay người trong nhà ốm, một vườn rau và đàn gà sau nhà giúp bữa cơm không phụ thuộc hoàn toàn vào chợ. Không ai nên kỳ vọng tự túc hoàn toàn, nhưng có một phần tự lo được đã là chỗ dựa đáng kể.
Rau vừa hái cũng khác rau đã qua mấy ngày vận chuyển: tươi hơn, nhiều nước hơn, ít bị bỏ đi vì héo. Một số giống rau quê, giống gà địa phương mà chợ không có, chỉ ăn được khi tự trồng tự nuôi.
Ngược lại, cũng có những thứ phép tính tiền không thấy mà làm nông trang tốn hơn: những buổi chiều không đi đâu được vì phải về cho gà ăn, những lần đau lưng, những mùa mất trắng vì bão. Đặt cả hai phía lên bàn, nhà mình sẽ có câu trả lời trung thực hơn câu hỏi “có đỡ tiền không”.
Khi phép tính cho thấy không đỡ
Nếu sau hai ba năm, sổ vẫn cho thấy một nhóm nào đó tốn hơn đi chợ rõ rệt, và nhà mình không coi trọng những giá trị khác của nhóm đó, thì nên thu nhỏ hoặc bỏ nhóm đó. Ví dụ: ao cá phải mua gần hết thức ăn, hay luống bắp cải luôn bị sâu, có thể chuyển sang thứ hợp hơn.
Thu nhỏ một phần không có nghĩa là nông trang thất bại. Nhiều nông trang gia đình bền nhất là những nơi chỉ giữ vài thứ làm tốt nhất: rau ăn lá, rau thơm, vài con gà, một ao nhỏ chứa nước. Phần còn lại đi chợ, và thời gian dư ra dành cho những việc khác của gia đình.
Điều nên tránh là tiếp tục làm một thứ vì đã lỡ đầu tư nhiều, dù sổ cho thấy nó không mang lại gì cho bữa ăn và cả nhà đều mệt. Đồ đã mua là chuyện đã qua; quyết định nên dựa vào những mùa sắp tới.
Câu hỏi thường gặp
Nuôi gà lấy trứng có rẻ hơn mua trứng không?
Tuỳ cách nuôi. Đàn nhỏ thả vườn, ăn nhiều phụ phẩm và chỉ bổ sung ít cám thường cho trứng với đầu vào thấp. Đàn lớn hơn phải mua phần lớn thức ăn thì khoảng đỡ thu hẹp. Ghi số trứng và lượng cám mua trong vài tháng là cách biết chắc cho đàn nhà mình.
Có nên tính công của mình vào chi phí không?
Tuỳ mục đích. Nếu làm vườn là thú vui, nhiều người không tính. Nếu phải bớt giờ làm việc khác để làm vườn, nên tính ít nhất để biết. Dù tính hay không, ghi lại số giờ mỗi tuần giúp quyết định mở rộng hay thu nhỏ một cách tỉnh táo.
Đồ dùng mua một lần như chuồng, ống tưới tính thế nào?
Chia đều cho số năm dự kiến dùng, rồi cộng phần chia đó vào chi phí mỗi năm. Cách này tránh kết luận sai rằng năm đầu cực kỳ tốn kém. Nhớ cộng thêm những lần sửa chữa, thay thế giữa chừng khi chúng xảy ra.
Rau nào trồng đỡ tiền chợ nhất?
Thường là rau thơm, hành lá, rau gia vị trồng sát bếp, và rau ăn lá hái nhiều lần như rau ngót, rau lang, mồng tơi, rau muống. Chúng ít đầu vào, ít công gieo lại và được dùng hằng ngày. Kết quả cụ thể vẫn tuỳ đất và thói quen ăn của nhà mình.
Năm đầu tốn quá thì có nên bỏ không?
Năm đầu gần như luôn tốn hơn vì phải làm chuồng, rào vườn, mua dụng cụ, cải tạo đất và còn hao hụt cao do chưa quen. Nên đợi ít nhất qua năm thứ hai, thứ ba, khi đồ dài hạn đã có và kinh nghiệm tăng, rồi mới đọc sổ để quyết định.
Ngoài tiền, nông trang gia đình mang lại gì?
Nhiều gia đình kể ra: biết rõ nguồn rau trứng, rau tươi vừa hái, trẻ hiểu thức ăn từ đâu, ông bà có việc vừa sức ngoài trời, cả nhà có việc chung. Đổi lại là ràng buộc thời gian và sức lực. Đặt cả hai phía lên bàn mới có câu trả lời đúng cho nhà mình.